Кіріспе

Солтүстік Корнуоллдағы ортағасырлық бекініс, Англия

Тинтегел қамалы /t//ɪ//n/'t//æ//dʒ//əl/ – бұл Ұлыбританияның Солтүстік Корнуолл аймағындағы Тинтегел (Тревена) ауылына жақын, Тинтегел аралының жарым аралында орналасқан ортағасырлық бекініс. Бұл жерде римдік-британдық кезеңде қоныс болған болуы мүмкін, себебі осы кезеңге жататын көптеген артефакттар жарым аралда табылған, бірақ әзірге рим дәуірінде мұнда құрылыс болғаны дәлелденбеді. Ол ерте ортағасырлық кезеңде қоныстанды, сол кезде ол Dumnonia аймақтық патшасының маусымдық резиденцияларының бірі болған. 13 ғасырда, жоғарғы орта ғасырларда Корнуоллдың 1-ші графы Ричард осы жерде қамал салды. Кейін ол уақыт өте келе құлдырап, қирады. Қамал туристік орынға айналғандықтан, 19 ғасырда оның археологиялық зерттеулері басталды, көптеген адамдар Ричардтың қамалының қираған қалдықтарын көруге келді. 1930 жылдардағы қазба жұмыстары Рим империясының соңғы кезеңінде Жерорта теңізімен сауда байланыстары болған, жоғары мәртебелі елді мекеннің маңызды іздерін ашты. 2016 және 2017 жылдары Тинтегел қамалында жүргізілген екі қазба жұмысы 5-ші немесе 6-шы ғасырдың басында (ерте ортағасырлық кезең) салынған сарайдың жоспарын көрсетті, сонымен қатар Испаниядан және Жерорта теңізінің шығыс жағынан әкелінген жазулар мен заттардың болуын растады. Корнуолл археологиялық бөлімі және АҚШ-тағы PBS. Тинтегел қамалы 19 ғасырдың ортасынан бері туристер арасында танымал орын. Қамал Корнуолл герцогтігінің жер иелігінің бір бөлігі ретінде Уэльс принці Уильямға тиесілі болғанымен, оны «Ағылшын мұрасы» басқарады.

Рим-британ дәуірі

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Оңтүстік Британияға Рим империясы шапқындап, басып алды. Қазіргі Корнуолл аумағы римдік әкімшілік аймағына – civitas Dumnoniorum-ға бөлінді, ол жергілікті британдық тайпалар тобының атымен аталып, римдіктер оларды Dumnonii деп атады. Сол кезде, Британияның оңтүстік-батыс ұшындағы бұл аймақ "алыс, сирек қоныстанған және демек, рим билігі үшін маңызсыз болды, бірақ 3-ші ғасырда жергілікті қалайы өндірісі назар аудартты". Археологтар Корнуоллда римдік-британдық кезеңде орнатылған бес шақырым тасын немесе жол көрсеткішін біледі. Олардың екеуі Тинтегель маңында, яғни сол жерден жол өткенін көрсетеді. Осыған қарамастан, осы жерде римдік-британдық керамикасы табылды, сондай-ақ римдік үлгідегі, Тетрикус I (270–272) мен Констанций II (337–361) патшалықтары аралығындағы он төмен номиналды римдік монетасы бар былғары қалта да табылды. Бұл "аралдың немесе кейінгі қамалдың (немесе екеуінің де) құрлықтағы бөлігі 3-4 ғасырлардағы тұру орыны болғанын" көрсетеді, тіпті осы кезеңге жататын ешқандай құрылыс іздері табылмаса да. Томас сондай-ақ 1933–1938 жылдардағы қазбаларда табылған кейбір римнен кейінгі жәдігерлердің "Темір қақпа" деп аталатын қабырғаға жақын екенін атап өтті. Оның пікірінше, мұндай тауарларды тасымалдаған кемелер Тинтегель шығанағының қауіпті жағажайларына емес, осы шығанаққа түсірген болуы мүмкін.

Ерте ортағасырлық кезең

V ғасырдың басында Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін Оңтүстік Британиядағы римдік билік күйреп, әрқайсысы өз басшысы немесе патшасы бар түрлі патшалықтарға бөлінді. Бұрынғы римдік civitas Dumnoniorum ауданы, көрінетіндей, 5-8 ғасырлар аралығында өзінің монархиясымен басқарылған Думнония Корольдігіне айналды. Осы аймақтық жағдайда Тинтегел қамалында қоныстану жалғасты, археологтар бұл жерді II кезең деп атайды. Алайда, археологтар арасында Тинтегел аралының осы кезеңде қандай мақсатта қолданылғаны туралы пікірталас туды. 20 ғасырдың ортасында бұл жерде кельт христиан монастыры болған деп есептелген, бірақ "80-жылдардан бастап бұл теориядан бас тартуға тура келді", қазіргі археологтар бұл жерде жергілікті күшті әскери басшы немесе тіпті думнониялық патшалық өкілдері тұрған элиталық қоныс болған деп санайды. Девон археологы Рэлег Радфорд 1933 жылдан 1938 жылға дейін қазба жұмыстарын жүргізіп, Тинтегел қамалының II кезеңінде монастырь болған деген гипотезаны алға қойды. Ол бұл тұжырымға Тинтегел қамалының ерте ортағасырлық элементтері мен Йоркширдегі Уитби аббаттығы орнындағы 7 ғасырлық монастырь арасындағы кейбір ұқсастықтарға сүйенді. Алайда, қазіргі археологтар бұл көзқарасты қабылдамайды. Олардың пікірінше, бұл ерте ортағасырлық кезеңдегі думнониялық патшалық әулеті мен олардың жанындағы адамдардың тұрған элиталық қоныс болған. Археолог және тарихшы Чарльз Томас олардың Тинтегелде жыл бойы тұрмағанын, жыл сайын көшіп-қонып жүргенін айтты: "Патша әдетте отбасымен, туыстарымен, асыраушыларымен, тұтқындарымен, лауазымды тұлғаларымен, сарайдың ілесушілерімен және жеке милициясымен немесе соғыс жасаушы тобымен – барлығы жүзден үш жүз адамға дейін, кем дегенде, ауыр жабдықтарымен бірге жүреді; әсіресе тайпааралық науқандармен немесе басқыншылар мен қарақшыларды қайтарумен айналыспағанда." Осы кезеңге жататын түрлі сәндік заттар табылды, атап айтқанда, Африкадан және Фокеядан келген қызыл шүберектер, олар Жерорта теңізінен алынған. Осы керамиканы зерттеген Чарльз Томас "Тинтегелден табылған импорттық керамиканың саны Ұлыбритания мен Ирландиядағы 450-600 жылдарға дейінгі кез келген басқа да бір жерден табылған керамикадан әлдеқайда көп" екенін айтты. Одан әрі, Тинтегелден импортталған керамиканың саны "Британия мен Ирландиядағы осы кезеңдегі барлық белгілі жерлерден табылған керамиканың жиынтығынан асып түседі; және аралдың қолжетімді бетінің шамамен 5 пайызы ғана қазылған немесе зерттелгенін ескерсек, бастапқы импорттың жалпы көлемі бір немесе бірнеше кемемен жүктелген болуы мүмкін, ал әрбір кеме алты немесе жеті жүз амфорадан артық жүк тасымалдауы мүмкін." Бұл дәлелдер оны Тинтегелдің ерте орта ғасырларда Оңтүстік Еуропадан жүктерін түсіретін кемелердің тоқтаған жері болғанына сендірді. 2016 және 2017 жылдары English Heritage қаржыландырған Cornwall Archaeological Unit Тинтегел қамалында 5- немесе 6-ғасырға жататын сарайдың жоспарын, амфора сынықтарын және жазуы бар тақтатасты тапты, бұл Рим империясының құлдырауынан кейін осы дәуірде оқу мен жазуды білмейтін адамдар болды деген пікірді жоққа шығарды. Бес жылдық жоба 2021 жылы аяқталып, есеп жариялануы күтілуде. Ол English Heritage арқылы сайтта көрмеге қойылды. BBC Two 2018 жылы осы қазба орнындағы жаңалықтар туралы деректі фильм көрсетті. 1233 жылы граф Ричард бұл жерде Артурий аңыздарымен байланысты орнату үшін және ол Корнуолл патшаларының дәстүрлі орны ретінде танылғандықтан сарай салды. Ол бұрынғыдан да ескі көрінуі үшін сол заманға сәйкес келмейтін ескі стильде салынды. Алайда, граф Ричардтың кезеңіне жасалған түзетулер граф Редстайнвиллге қамалдың ең алғашқы элементтерін, ал граф Ричардқа кейінгі элементтерін жатқызған Рэлег Радфордтың түсіндірмесін жоққа шығарды. Сидни Той "Қорғану тарихының қысқаша шолуы: б.з.д. 1600 жылдан б.з.д. 1600 жылға дейін" (Лондон: Heinemann, 1939) еңбегінде қамалдың одан да ертерек салынғанын айтады. Джон Холланд, Эксетердің 1-ші герцогы 1389 жылы Тинтегел қамалының констеблі болып тағайындалды. Ричардтан кейін Корнуоллдың келесі графтары қамалға қызығушылық танытпады, ол Корнуоллдың жоғары шерифіне берілді. Жатақхананың бір бөлігі түрме ретінде пайдаланылды, ал жер жайылым ретінде жалға берілді. Қамал уақыт өте келе қирады, 1330 жылдары Ұлы залдың шатыры алынып тасталды. Содан кейін қамал одан әрі қирады және қамал мен құрлықты жалғастырған томшаның эрозиясынан зардап шекті. Джон Лиланд 1540 жылдардың басында бұл жерге келді және аралға ағаш діңгектерінен жасалған уақытша көпір арқылы өтуге болатынын көрді. 1580 жылдары Испаниядан шабуыл қаупі туған кезде Iron Gate-те қорғаныс күшейтілді. 1650 жылдардағы Commonwealth үкіметі Тинтегел меншігін Корнуолл герцогтығының мүлігі ретінде тартып алды, 1660 жылғы жаңару кезінде герцогтыққа қайтарылды. Қой шаруашылығына жалға беру 19 ғасырға дейін жалғасты.

19 және 20 ғасырлар

Виктория дәуірінде Артур туралы аңыздарға қызығушылық артып, қамалдың қираған қалдықтары туристерді қызықтыратын орынға айналды. Қазіргі Тинтегель ауылы 1850 жылдарға дейін Тревена деп аталып келді, содан кейін Пошта басқармасы ауылдың есімінен гөрі приходтың есімін пайдалануды тиімді деп тапты. Тинтегель – бұл жартастың ғана атауы, ал Тинтегель жартасы Кастл аралының оңтүстік-батыс ұшында орналасқан, қамалдың қираған қалдықтары ішінара аралда, ішінара жатас материкте жатыр. Аралдың теңізге қарай созылған бөлігі Пен-Диу ("Қара бас") деп аталады. Пастор Р. Б. Кинсман (1894 жылы қайтыс болған) құрметті констебль болды және аула қабырғасын салдырды, ал келушілерді қамалға бастап жүру үшін гид жалдады. Оның заманына дейін, аралдың екі жағындағы баспалдақтар қауіпті болды, бірақ осы жерде қой шабатындар таулы жерге жете алатын. 1870 жылдан бастап Мерлин үңгіріне жақын жерде қысқа мерзімге қорғасын кеніші жұмыс істеді. 20 ғасырда бұл орынды Жұмыс кеңсесі және оның ізбасарлары (1929 жылдан бастап) күтіп ұстады. 1975 жылы аралға қатынау жолы ағаш көпір салу арқылы жақсартылды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында тек ғибадатхана ғана қазылып зерттелді, сондықтан бақтың зират болғаны және Артур патшаның іздерінің құрлыққа секіруге арналған жер болғаны сияқты ойлар пайда болды. "Артур патшаның іздері" – Тинтегель аралының оңтүстік жағындағы ең биік нүктедегі жартастағы ойық. Ол толығымен табиғи емес, белгілі бір кезеңде адамдармен қалыптастырылған. Бұл орынның тарихы ежелгі заманға дейін созылады, сондықтан ол патшалар мен басшыларды тағайындау рәсімі үшін пайдаланылған болуы мүмкін. 1999 жылы Тинтегель қамалы және Корнуоллдағы басқа да орындар "Ағылшыз мұрасы" басқаруында болғандықтан дау туды. "Жаңартылған Корнуолл қалай заңдары" тобының мүшелері бірнеше белгілерді алып тастады, себебі олар "Ағылшыз мұрасы" атауын қолдануға қарсы болды, Корнуолл өз алдына жеке мемлекет екенін мәлімдеді. Белгілерді алып тастауға қатысқан үш адам бір жылға 500 фунт стерлингтік кепілдік беруге міндеттелді және "Ағылшыз мұрасына" 4500 фунт стерлинг өтемақы төлеуге бұйырылды. Жобаға сонымен қатар дөңгелек үстелге сілтеме жасайтын компас мүсіні және Рубин Эйнонның Галлос деп аталатын алып мүсіні де кірді. Галлос корнуолл тілінде "билік" дегенді білдіреді, ал мүсіннің мағынасы қасақана түсініксіз, себебі ол Артур патшаны немесе Тинтегельдің бұрынғы патшалық өткенін білдіруі мүмкін. Жергілікті кеңес мүшесі "Ағылшыз мұрасы" қоры орынның археологиялық және ландшафтын жойғалы жатыр деп айыптады, бірақ көптеген жергілікті тұрғындар осы бейнеге қанағаттанды. 2017 жылы Артурдың қылышын еске түсіретін (Ней & Партнерлер және Уильям Мэтьюс Ассошиэйтс) жобаланған Тинтегель аралы мен материкті байланыстыратын болаттан жасалған көпірдің жоспарлары мақұлданды және көпір 2019 жылдың 11 тамызында көпшілікке ашылды. Тинтегель қамалының аяқ көпірі 2021 жылы RIBA South West Award сыйлығын алды және 2021 жылы RIBA Stirling Prize сыйлығының финалисі болды. Тинтегель "Ағылшыз мұрасының" ең танымал бес орынының бірі болып саналады, оны жылына шамамен 200 000 адам, ал жазғы маусымда күніне 3000-ға дейін келушілер тамашалайды. Алыпбасарлар қауымдастығының мәліметтері бойынша, 2019 жылы Тинтегель қамалын 154 996 адам барды. 2022 жылдың қыркүйегінде "Ағылшыз мұрасы" теңіз деңгейінің көтерілуі және жиі дауылдар салдарынан жағалау эрозиясының күшеюіне байланысты Тинтегель қамалының жойылу қаупі бар екенін анықтады. Тинтегель қамалының бөліктері тарихи түрде теңізге құлаған, бірақ 2022 жылға қарай эрозия келушілер орталығының алдыңғы жағына жетті, сондай-ақ жағалаудағы жаяу жолдың және көру алаңының бөліктері теңізге құлап кетті. Джеффридің тарихында Тинтегель қамалы Артурдың тұжырымдалған жері ретінде айтылады, бірақ "Артур Тинтегельде туылған деп, не ол кейінірек өмірде сол жерге барған деп, не қандай да бір мағынада бекініс оның меншігіне айналған деп ешкім айтпайды". Алайда, аңыз бен кітап өте танымал болды, орта ғасырдың соңында Британияға тарады, Артур туралы мәтіндер көбейген кезде, олардың көптегені Артурдың өзі Тинтегельде дүниеге келген деген ойды таратты. Дегенмен, көптеген адамдар бұл аңыздарға қарсы пікір білдіруді жалғастыруда. Мысалы, археолог К. А. Рэлег Радфорд аңызға және барлық байланыстарға сенуден бас тартып, 1935 жылы "Қаланың Артур патшамен аңыздық байланысын растайтын нақты дәлел әлі табылмаған" деп мәлімдеді. Корнуолл тарихының маманы Чарльз Томас нақты байланыстарды таба алмады, себебі аңыздар мен әңгімелер осы кезеңде ауызша беріліп келген. Томас 1993 жылы "Тинтегельде Артурдың ешқандай тәуелсіз растамаланған байланысы жоқ, ол кез келген жасқа немесе қызметке ие болған" деді. Көптеген адамдар оған келіспейді, аңыздық тұлғаның ерте орта ғасырлық британдық басшы болғанын, сол кезде Британияға қоныстанған англосакстармен күрескенін айтады. Тинтегельде табылған Артoгнуо тасының бетінде PATERN[ ] COLI AVI FICIT ARTOGNOU деген жазу бар, және кейбір адамдар оны тарихи Артурдың дәлелі ретінде қарастырады, бірақ көптеген тарихшылар бұл пікірмен келіспейді. Ақын Альфред, лорд Теннисон "Идиллиялар" поэмасында Тинтегельді Артур мифологиясының ортасы ретінде пайдаланады. Летиция Элизабет Лэндонның 1832 жылғы поэмалық иллюстрациясы "Тинтегель қамалының аңызы", Томас Алломның картинасына арналған, Ланселот пен Элейн туралы әңгіменің тағы бір нұсқасы. Алджернон Чарльз Суинберннің "Лионесс Тристан" поэмасы – Тристан мен Изольда аңызының әдеби нұсқасы, оның кейбір оқиғалары Тинтегельде орын алады. Томас Хардидің "Лионесс королевасының танымал трагедиясы" пьесасы (1923 жылы жарияланған), Тинтегельде орын алатын осы аңыздың тағы бір нұсқасы (кітапта Тинтегель қамалының сол кезеңдегі қияли суреті бар).

Қазба жұмыстары

1930 жылдары осы жерде ауқымды археологиялық қазба жұмыстарын бастау туралы шешім қабылданды, сондықтан HM Office of Works қызметкері, Девон археологы Куртенэй Артур Рэлег Радфордты (1900–1999) қазба алаңының директоры ретінде жұмысқа алды. Ол 1929 және 1934 жылдар аралығында Уэльсте және Монмутширдегі Ежелгі ескерткіштер инспекторы болып қызмет еткен, ал 1936 жылдан бастап Римдегі Британ мектебінің директоры болды. Қазба жұмыстары 1933 жылы басталды, ал 1935 жылы Рэлег Радфорд аралық есеп және «Тинтегел қамалы» атты нұсқаулық жазды, оны HM Stationery Office баспасы шығарды. Қазба жұмыстарында бұрын тас карьерінде жұмыс істеген жұмысшылар (соңғы Тинтегел жартас карьері 1937 жылы жабылды) тартылды, олар тәжірибелі шебердің басшылығында жұмыс істеді. Оларға аралдағы жерді тазалау, кездесетін қабырғаларды іздеу және ашыққа шығару, сондай-ақ табылған заттарды сақтау тапсырылды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қазба жұмыстары тоқтатылды. Радфорд соғысқа қатысу үшін шетелге аттанды, ал оның Эксетердегі үйі Люфтваффе бомбалаған кезде көптеген бастапқы қазба есептері жойылды. 1998 жылы латын тіліндегі жазуы бар «Артонью тасы» аталған шиыршық тас табылғаннан кейін, Рим Британиясы құлағаннан кейін де осы аймақта латын әліпбисінің сақталғаны мәлім болды. Бұл олардың Шығыс Жерорта теңізінен әкелінген шарап ішкенін және Солтүстік Африка мен Галлиядан әкелінген тағам ыдыстарын қолданғанын көрсетеді.