Кіріспе

Иттің түрі
ит түрі

Ұрпағы

2015 жылы ДНК зерттеуі көрсеткендей, Сібір хаскиі, Аляска маламуты және Аляска хаскиі бір-бірімен тығыз генетикалық байланыста болды және Сібірден шыққан Чукотка мұзтұзына арналған итімен туыс еді. Олар екі инуит итінен – канадалық эскимо итінен және Гренланд итінен ерекшеленді. Солтүстік Америкада Сібір хаскиі мен маламут өзінің Сібірлік тегін сақтап, еуропалық тұқымдармен шағылыстыру арқылы дамыған Аляска хаскиіне үлкен үлес қосты. Сібір хаскиіні қоса алғанда, бірнеше Арктикалық ит тұқымдары Солтүстік Азияның қазір жойылып кеткен Таймыр қасқырымен араласуының нәтижесінде маңызды генетикалық жақындық көрсетеді. Бұл тұқымдар жоғары ендіктегі – Сібір хаскиі мен Гренланд итімен, сондай-ақ Арктикалық адамдар популяциясымен және аздап Шар Пей мен Фин шпицімен байланысты. Таймыр қасқыры мен осы төрт биік ендіктегі иттердің ата-тегі арасында 1-3% араласу болғанын көрсететін деректер бар. Бұл интрогрессия жоғары ендікте өмір сүрген ертедегі иттерге жаңа және қиын ортаға бейімделуге көмектесетін пайдалы фенотиптік өзгерістерді сыйлаған болуы мүмкін. Бұл сонымен қатар қазіргі ит тұқымдарының тегі бірнеше аймақтан шыққандығын көрсетеді. Сібір хаскиін бастапқыда Шығыс Сібірдегі Чукчи түбегіндегі Чукчи халқы өсірген. Олар 1908 жылы Алясканың Ном қаласына жұмыс істейтін мұзтұзына арналған иттер ретінде әкелінді және кейін мұзтұзына арналған жарыстарда қолданыла бастады.

Жамылғы

Сибириялық хаскидің екі қабатты түгі көптеген басқа ит тұқымдарынан қалың. Оның екі қабаты бар: тығыз, ұсақ толқындармен қапталған астыңғы қабаты және қалың, тік сақтайтын түкті ұзын сыртқы қабаты. Бұл иттерді Арктиканың қатал қыстарынан тиімді қорғайды, сонымен қатар жазда ыстықтың әсерінен сақтайды. Олар өте төмен температураға төтеп бере алады. Түгі түсіру кезінде астыңғы қабаты көбінесе жоқ болады. Олардың қалың түбіне апта сайын күтім жасау қажет. Сибириялық хаскилер әртүрлі түстер мен өрнектерде болады, көбінесе ақ тырнақтары мен аяқтары, бет белгілері және құйрығының ұшы болады. Мысалы, түстері қара және ақ, мыс қызыл және ақ, сұр және ақ, таза ақ және сирек кездесетін "агути" түсі, бірақ көптеген жекелеген хаскилерде сары немесе дақты түс кездеседі. Кейбір хаскилерде "саяқ арқасы" өрнегі де болады, онда қара ұшты сақшы түктері саяқ аймағымен шектеледі, ал бас, арт жағы мен иықтары ашық қызыл немесе ақ болады. Көрнекті маскалар, көзілдіріктер және басқа да бет белгілері кең таралған. Барлық түстерге рұқсат етіледі. Американдық Кеннел Клубы (AKC) және Кеннел Клубы (KC) мерле түсінің өрнегіне рұқсат бермейді. Бұл өрнек көбінесе денсаулық мәселелерімен және таза емес тұқымдық өсірумен байланысты.

Көздер

Американдық иттер клубы сибирлік хаскидің көзін "бадам пішіндес, орташа аралықта орналасқан және сәл көлікті" деп сипаттайды. AKC тұқымдық стандарты бойынша көздер қоңыр, көк немесе қара болуы мүмкін; әр түрлі түстердің біреуі немесе бөлек түсті болуы да қабылданады (толық гетерохромия). Американдық иттер клубы осы көз түсінің комбинацияларын қабылдайды. Бөлек түсті болу иттің көру қабілетіне әсер етпейді.

Мұрын

Көрмеге шығарылатын сапалы иттердің мұрны тік немесе шаршы болмауы тиіс. Сұр түсті иттердің мұрны қара, қара түсті иттердің қоңыр, мыс түсті иттердің бауыр түсті, ал ақ түсті иттердің мұрны ашық қоңыр болуы мүмкін. Кейде Сібір хаскилері "қар мұрын" немесе "қыс мұрын" деп аталатын құбылысқа тап болуы мүмкін. Бұл жағдай жануарларда гипопигментация деп аталады. "Қар мұрын" көрме алаңында қабылданады.

Құйрығы

Сибириялық хаскидің құйрықтары тығыз жүнді болады; осы иттер көбінесе құйрықтарын беттері мен мұрындарына орап, қосымша жылу беру үшін пайдаланады. Ұйқыға жатқанда сибириялық хаски мұрнын жылу үшін жабады, бұл көбінесе "Сибирлік айналу" деп аталады. AKC иттің құйрығы шыралы, тынышқанда төмен ұсталып, қызығу немесе қызығушылық білдіргенде "айдар" пішінде иілуі керек деп ұсынады. Ұрғашылары кішкенірек, қырынан биіктігі мен салмағы арасында болады.

Мінез-құлық

Хаски көбінесе қабылдаудың орнына ыңғырайды. Олар қашуға шеберлер ретінде сипатталған, олар жердің астын қазу, қоршауды шайнау немесе тіпті секіріп өту арқылы қаша алады. ASPCA бұл тұқымды балалармен жақсы араласатын деп санайды. Сондай-ақ, олардың үй ішінде жоғары энергия деңгейіне ие екендігі, арнайы жаттығулар қажет екендігі және дұрыс күтім болмаса, бұзушылыққа бейім екендігі айтылады. Бір зерттеу нәтижесінде осы тұқымның бір генінің импульсивтілік, назарсыздаулық және жоғары белсенділікпен байланысты екені анықталды. Сибирь хаскилері иттің психологы Стэнли Кореннің салыстыруы бойынша 138 тұқымның ішінде 77-орынды иеленді. Дегенмен, Кореннің жарияланған еңбектеріндегі рейтингтерде иттердің ақыл-ойының үш анықталған түрінің тек біреуі қолданылды – "Жұмыс және бағыну ақыл-ойы", ол үйретуге қабілеттілікке бағытталған – иттің тікелей жағдайда, атап айтқанда, бақылаудағы төрешілердің нұсқаулары мен бұйрықтарын орындау қабілеті.

Денсаулық

1999 жылы ASPCA жарияланымында сибір хаскиінің орташа өмір сүру ұзақтығы 12-14 жыл деп көрсетілген. Бұл тұқымдағы денсаулық мәселелері көбінесе генетикалық сипатта болады, мысалы, құрысулар және көздің кемістіктері (жасөспірімдер катарактасы, мүйіз қабығының дистрофиясы, иттің глаукомасы және прогрессивті ретина атрофиясы) және туа біткен көмекей параличі. Жамбас дисплазиясы осы тұқымда жиі кездеспейді, алайда көптеген орташа немесе ірі денелі иттерде болатындай, оларда да кездесуі мүмкін. Ортопедиялық негіздер қорының мәліметінше, сибір хаскиі жамбас дисплазиясы қаупі бар 160 тұқымның ішінде 155-ші орында тұр. Тесттен өткен сибір хаскиінің тек 2 пайызында ғана дисплазия анықталған. Сандық жарыстарда қолданылатын сибір хаскиі басқа да ауруларға бейім болуы мүмкін, мысалы, асқазан аурулары, бронхит немесе бронхопульмонарлық аурулар ("шаңғы астмасы"), асқазан эрозиясы немесе ойық жаралар. Қазіргі АҚШ-та тіркелген сибір хаскиінің көп бөлігі 1930 жылғы Сибірден әкелінген және Леонард Сеппаланың, әсіресе Тогоның иттерінің ұрпақтары болып табылады. Тіркелген негізгі иттердің саны шектеулі болғандықтан, олардың негізін қалаушы әсерге осалдығы туралы пікірталас туындады.

Тарихқа дейінгі (90-шы жылдардан бұрын)

Чукотка мұзтұзыр иттері Сібір хаскилерінің бабасы саналады. Ресейдің Чукчи халқы өрбіттіген Чукотка шана-иттерінің топтары ежелгі заманнан бері қатал жағдайларда, мысалы, мұзды теңізде теңіз жануарларын аулауда шана тарту үшін қолданылып келген.

Атын шығару және Чукотка шүйгіш иттерінен бөліну (1890-1930 жылдар)

1890-1930 жылдары Чукотка мұзтұз иттері Аляскаға алтын кеншілерін Юконға тасымалдау үшін белсенді түрде әкелінді, бастапқыда Клондайк алтын асыру кезеңінде, содан кейін «All Alaska Sweepstakes» жарысында. Орыс географиясын жетік білмейтін канадалық және американдық қоныс аударушылар Чукоткадан әкелінген иттерді, Чукотка Сібірдің бір бөлігі болғандықтан, «Сібір хаскилері» деп атап ерекшелендірді. 1925 жылдың 3 ақпанында Гуннар Каасен 1925 жылғы Номға сарысу жеткізу кезеңінде, Ненанадан 600 мильден астам қашықтықты Номға дифтерияға қарсы сарысуды жеткізудің соңғы мүшесі болды. Бұл бірнеше мұзтұз иттер командасы мен мушерлердің бірлескен еңбегі болды, ал ең ұзын (264 миль немесе 422 км) және ең қауіпті бөлігін Леонхард Сеппала және оның жетекші иті Того басқарған команда жауып өтті. Оқиға 2019 жылғы «Того» фильмінде бейнеленген. Бұл оқиғаның бір бөлігі 1995 жылғы «Балто» анимациялық фильмінде де көрсетілген. Гуннар Каасеннің мұзтұз командасының жетекші итінің аты Балто болды, бірақ нағыз Балтодан өзгеше, фильмдегі Балто кейіпкері қасқыр иті ретінде бейнеленген. Осы жетекші иттің құрметіне Нью-Йорк қаласындағы Централь паркте қоладан жасалған мүсін орнатылды. Мүсіннің тақтасында былай деп жазылған: «1925 жылдың қысында Ненанадан Номға 600 мильді қатты мұз үстінен, қауіпті сулар арқылы, Арктикалық қарлы борандардан өтіп, ауруға шалдыққан Ном халқына көмек көрсету үшін антитоксинді жеткізген мұзтұз иттерінің талмас рухына арналады. Төзімділік · Адалдық · Зеректілік. Ол, сондай-ақ, Тото, Молинка, Кингеак, Амморо, Сепп III және Того II арқылы Сібір хаски тұқылының негізін қалаушы иттің бірі болды». 1930 жылы Сібірден иттерді экспорттау тоқтатылды. Сол жылы Американдық Кеннел клубы Сібір хаскиін мойындады. Сеппала Жаңа Англияға көшу алдында Аляскада иттер шаруашылығымен айналысты, онда ол Элизабет Рикермен серіктес болды. Екеуі бірлесіп «Poland Springs» иттер шаруашылығын құрды және солтүстік-шығыс аймағында өз иттерін жарыстарға қатыстырып, көрмелерге шығара бастады. Сеппала Аляскаға оралғаннан кейін, 1931 жылы шаруашылық канадалық Гарри Уилерге сатылды. Олардың танымалдылығы 21-ғасырға дейін сақталды. 2012 жылы Американдық Кеннел клубының тізімінде 16-шы орынды алды, ал 2013 жылы 14-шы орынға көтерілді.

1940-шы жылдар - қазіргі уақыт

Хаккилер 1945 және 1994 жылдар аралығында Антарктидадағы Британдық Антарктикалық зерттеулерде шана тартуға арналған иттер ретінде кеңінен қолданылды. БАС-тың барлық иттер командаларына арналған қола ескерткіш оның Кембридж штаб-пәтерінің сыртында орналасқан, ал тақтада барлық иттердің есімдері тізілген. 1960 жылы АҚШ армиясы қорғаныс және ғарыш зерттеулері үшін мұздың астындағы нысан, Camp Century құрылысын жүзеге асырды. Project Iceworm аясындағы бұл жобаға 150-ден астам адам кірді, олар өздерімен бірге ресми емес талисманды – Муклук атты Сібір хаскиін әкелді. Сібір хаскилерінің жоғары танымалдылығы және олардың жоғары физикалық және психикалық қажеттіліктерінің салдарынан, жаңа иелері оларды толыққанды зерттеп, күтімге қабілетсіздік танытқандықтан, олар жиі тасталады немесе баспаналарға тапсырылады. Көптеген адамдар олардың сыртқы келбетіне және мәдениеттегі бейнесіне қызығып, оларды көбейту ережелерін сақтамайтын шаруалар мен иттер зауыттарынан алады, ал жауапкершілігі бар көбейтушілер баспанаға түспеу үшін кері алу шартын ұсынады. Сібірдегі чукчи тайпалары ұстаған шана тартуға арналған иттердің жойылып кеткені есептелген, бірақ Бенедикт Аллен 2006 жылы Географиялық журналда осы аймаққа сапар жасағаннан кейін олардың тірі қалғанын хабарлады. Ол чукчилердің иттерді өсіру тәсілдерінде бағыныштылыққа, төзімділікке, жағымды мінезге және отбасыларға оларды күтіп ұстауды жеңілдететін өлшемге назар аударғанын айтты. Хаскилер үй жануарлары ретінде де ұсталады, және зейнеткерлікке шыққан жарыс және саяхат иттеріне жаңа үй табу үшін арнайы топтар жұмыс істейді. Көптеген хаскилер, әсіресе Сібір хаскилері "жұмысшы иттер" саналады және көбінесе жоғары энергия деңгейіне ие. Олардың физикалық және психикалық денсаулығы үшін жаттығулар өте маңызды, сонымен қатар иесі мен иті арасындағы байланысты нығайтуға көмектеседі. Көптеген иелер қазір хаскилерді шана тартуға қолайсыз жағдайларда ұстайды, сондықтан олар үшін пайдалы және иесіне қызықты басқа да іс-шаралар табылған. Ралли-бағыну: Иелері қиын жаттығулар барысында иттерін қатар алып жүреді. Әдетте әр маршрутта 10-20 белгі болады, олар әртүрлі командалар немесе трюктерді қамтиды. Агилити жаттығулары: жылдамдық пен шоғырлануды талап ететін жылдам кедергілерден өту. Иттер маршрутты дұрыс аяқтау үшін уақытпен жарысады. Скижоринг – шана тартудың баламасы. Иесі шаңғымен жүреді, ал ит екеуінің арасында байланысқан арқанмен тартады. Иттермен серуендеу – тауға жақын тұратын немесе саяхаттауға мүмкіндігі бар иелер үшін балама. Иесі иттерімен бірге даладағы жолдармен саяхаттайды. Бұл іс-әрекет иесі мен итіне хаскилердің күшті тарту сезімін пайдаланбастан жаттығу жасауға мүмкіндік береді. Кейбір компаниялар иттерге арналған арнайы жаяу жүру құралдарын жасайды, олар өздерінің жабдықтарын, соның ішінде су, тамақ және ыдыс-аяқ таси алады. Картинг, сондай-ақ құрғақ жерде шана тарту немесе күйзеліске ұшыраған жүргізу деп те аталады, бұл иттермен шана тартудың қалалық баламасы. Мұнда ит жүкті немесе керек-жарақты алып жүретін арбаны тарта алады. Бұл иттің табиғи тартуға бейімділігін тиімді пайдаланудың қолайлы тәсілі. Бұл арбаларды жеке адам сатып ала алады немесе қолмен жасай алады. Велосипедпен жүргізу – иесі велосипедпен жүргенде итпен бірге велосипедке байланған, ит пен иесінің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін іс-шара. Итті немесе иттер тобын сүйрегішпен жалғауға болады, содан кейін ол велосипедшіні де тартады.

Мәдениетте

1925 жылдан бері Нью-Йорк қаласының Орталық саябағында орналасқан Балтоның қола мүсіні – саябақтың ұзақ жылдар бойы танымал ерекшеліктерінің бірі. "Твилайт сагасында" қасқырлар бейнеленгені және "Трондар ойыны" телесериалы сибириялық хаскилерге деген сұранысты күрт арттырып, олардың саны қоғамдық панажайларда да өсті. Мамандары иттер сибириялық хаскилер болмаса да, адамдар оларды шоудағы ойдан шығарылған қасқыр кейіпкерлеріне ұқсас болғандықтан сатып алды. Шоудың екі жұлдызы жұртшылықтан иттерді тұқымын зерттеп-білместен алуды тоқтатуға шақырды. "Үш ит түн" деген сөз – соншалықты суық болғандықтан, жылы болу үшін төсекте үш ит қажет деген мағынаны білдіреді. Бұл фраза Сібірдің чукчи халқынан шыққан, олар қазіргі таза тұқымды сибириялық хаски итін өсірген. 1943 жылы екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың Сицилияға жасаған шабуылы "Хаски операциясы" деп аталды. Бірнеше таза тұқымды сибириялық хаски CBS/Alliance Atlantis телесериалындағы "Due South" сериалында RCMP констебль Бентон Фрейзердің "жартылай қасқыр" серігі Дифенбеккер рөлін сомдады. Сибириялық хаскилер бірнеше мектептер мен колледждердің спорт командаларының талисмандары болып табылады, оның ішінде: Сент-Клауд мемлекеттік университеті (Сент-Клауд Хаскилері, Blizzard), Солтүстік Иллинойс университеті (Солтүстік Иллинойс Хаскилері, Виктор), Коннектикут университеті (Коннектикут Хаскилері, Джонатан), Солтүстік-Шығыс университеті (Солтүстік-Шығыс Хаскилері, Лапа), Мичиган технологиялық университеті (Мичиган Тех Хаскилері, Blizzard), Вашингтон университеті (Вашингтон Хаскилері, Гарри), Хьюстон баптистік университеті (Хьюстон Баптистік Хаскилері, Киза Хаскисі), Сент-Мэри университеті (Сент-Мэри Хаскилері) және Джордж Браун колледжі (Торонто, Онтарио).