Кіріспе

455 жылы Рим императоры Петроний Максимус (шамамен 397 – 31 мамыр 455) – 455 жылы екі жарым ай бойы Батыс Рим императоры болды. Бай сенатор және көрнекті аристократ болған ол, Батыс Римнің әскери сардары Аэцийді және Батыс Рим императоры Валентиан III-ті өлтіруге тікелей қатысты. Батыс Римнің әскери сардары Аэцийдің қазасынан кейін және Батыс Рим императоры Валентиан III-нің өлімінен соң, Максим Сенаттың қолдауын алып, сарай шенеуніктерінің құрметін алу үшін пара берді, осылайша билікке жол ашты. Ол Валентианның жесірін өзіне үйлендіріп, қызын өз ұлына үйлендіру арқылы өзінің жағдайын нығайтты. Жаңа әйелінің қызын вандал королі Гензерихтің ұлына берілетін келісімді бұзды. Бұл оның келіншегінің де, Гензерихтің де ашуын тудырды, ол Римге флот жіберді. Максим вестготтардан әскер алуға тырысып, сәтсіз болды және вандалдар келген кезде қашып кетті. Ол өзінің сүйемелдеушілерінен және қауіпсіздік қызметінен айырылып, римдіктердің қолынан қаза тапты. Вандалдар жауап ретінде Римді толығымен тонады. Петроний Максимустың билеуі Батыс Рим империясының тұрақсыздық пен құлдырау кезеңі болды. Оның қысқа да даулы билігі империяның соңғы жылдарындағы саяси фрагментацияны және орталық биліктің жоқтығын көрсетті. Вандалдардың Римге басып кіруі және тонауы Батыс Рим империясының әлсіздігін көрсетті, бұл 476 жылы оның құлауына әкелді.

Ерте мансап

Петроний Максим шамамен 397 жылы дүниеге келген. Тегі белгісіз болғанымен, Аниций және Петроний әулеттеріне жатады деп саналады. Кейінірек император болған Ольбриймен туысқан Максим, Аниций Пробиннің ұлы, ал Аниция Фальтония Проба мен 364 жылы Иллирияның префекті, 366 жылы Галлияның префекті, 368 жылдан 375 жылға дейін Италияның префекті, 383 жылы қайтадан префект және 371 жылы консул болған Секст Клавдий Петроний Пробустың немересі болды. Максимнің ерте мансабы ерекше болды. Оның ең алғашқы белгілі лауазымы – шамамен 411 жылы атқарған претор қызметі; 415 жыл шамасында ол трибунус және нотариус болып қызмет етті, бұл императорлық бюрократияға кіруге мүмкіндік берді және 416 мен 419 жылдар аралығында comes sacrarum largitionum (қасиетті сыйлықтар графы) лауазымын атқарды. 420 жылдың қаңтар-ақпан айларынан бастап 421 жылдың тамыз-қыркүйек айларына дейін ол Римнің префектус урбиі қызметін атқарды, бұл оған Рим қаласының көп бөлігінің әкімшілік басқаруына атқарушылық билік берді; ол 439 жылға дейін осы лауазымды тағы бір рет иеленді. Префект болып қызмет еткен кезінде ол Ескі Санкт-Петер базиликасын қалпына келтіруді бастады. Сонымен қатар, ол 421 мен 439 жылдар аралығында преториан префекті, яғни әскери және сот ісіндегі жетекші лауазымға тағайындалды. Осы лауазымда немесе екінші қалалық префектура кезінде ол 433 жылға консул болып тағайындалды. Консул лауазымына ие болу Рим мемлекетіндегі ең жоғары құрмет саналды. 439 жылдың тамызынан 441 жылдың ақпанына дейін ол Италияның преториан префектурасын басқарды, бұл Батыс империясындағы ең маңызды әкімшілік және соттық, императорлық емес лауазым болды. 443 жылы ол екінші рет консул атанды. 445 жылы оған империяның ең жоғары мәртебелі атағы – патриций атағы берілді, ол өте шектеулі санда ғана адамға берілді. Осы жылы ол қысқа мерзімге барлық императорлық емес римдіктердің ішіндегі ең құрметті адам болды, келесі жылы Батыс империясының генерал-сиссимусы немесе магистер милитумы Флавий Этийдің үшінші консулдығына дейін. 443 және 445 жылдар аралығында Максим Римде, Лабикана жолы мен Сан-Клементе базиликасы арасындағы Целий төбесінде Forum Petronii Maximi деп аталатын форум салды.

Валентиний III өлтіріліп, Максим патшалық билікке отырды

Антиохиялық Иоаннның айтуынша, Максим императордың ақыл-ойын Аэтиусқа қарсы уландырып, оның қарсыласын Валентиан III өлтірді. Иоаннның жазған мәліметтеріне қарағанда, Валентиний мен Максим ойынға ставка жасады, бірақ Максим жеңіліске ұшырады. Ақшасы болмағандықтан, Максим қарызын өтеуге кепілдік ретінде өзінің сақинасын қалдырды. Содан кейін Валентиан жүзікті Максимнің әдемі, таза әйелі Люцинаны соттың алдына шақыру үшін қолданды. Люсина күйеуі шақырған деп сеніп, сотқа барды, бірақ оның орнына Валентианмен бірге тамақтанып отырды. Бастапқыда ол оның ұсыныстарына қарсылық көрсеткенмен, император оны шаршатып, зорлауға қол жеткізді. Ол үйге оралып, Максимусқа кездескенде, оны патшаға сатқындық жасады деп айыптайды. Максим кек алуға ант бергенімен, оны "бұрынғы жек көрінішті және жек көрінішті қарсыласын" алмастыруға деген құмарлық да итермеледі. Иоанн Антиохийскийдің айтуынша, Максим Аэцийдің тірі кезінде Валентианға кек ала алмайтынын жақсы білген, сондықтан Аэцийді алып тастау керек болды. Сондықтан ол императорға қарсы күшейе түсу үмітімен генералға ұзақ уақыт қарсылық көрсеткен Валентианның евнухы, primicerius sacri cubiculi Гераклимен одақтасты. Екеуі Валентианды Аэтиус өзін өлтіруді жоспарлап отырғанына сендірді және оны өзінің әскери шеберін өлтіруге шақырды. Валентиан 454 жылы 21 қыркүйекте Гераклидің көмегімен өз қолымен істеді. Аэций қайтыс болғаннан кейін Максим Валентианнан Аэцийдің бос орнын сұрады, бірақ император бас тартты; сонымен қатар, Геракли императорға Аэцийдің билігін ешкімге иеленуге рұқсат бермеуді ұсынды. Антиохиялық Иоаннның айтуынша, Максим Валентианның өзін әскери шебер етіп тағайындамағанына қатты ашуланып, Валентианды да өлтіруді шешті. Ол Оптилия мен Траустиланы, Аэцийдің қолбасшылығымен соғысқан екі скифті, және олардың генералдары қайтыс болғаннан кейін Валентианның ертеңі ретінде тағайындады. Максим оларды Валентианның Аэцийдің өліміне жалғыз жауапты екендігіне және екі сарбаздың бұрынғы қолбасшысын кек алуы керектігіне оңай сендірді, сонымен бірге императорға сатқындық жасағаны үшін сыйақы беруге уәде берді. 455 жылы 16 наурызда Римде болған Валентиан Март алаңында бірнеше күзетшілермен бірге Оптилия, Траустила және олардың адамдарымен бірге болды. Император садақпен жаттығу үшін аттан түскенде, Оптилия өз адамдарымен келіп, оны ғибадатханада пышақпен шауып өлтірді. Валентиан өзіне шабуыл жасаған адамға қараған кезде, Оптила оны тағы да семсерімен соққылады. Сол сәтте Траустила Гераклиді өлтіреді. Екі скиф патшаның тәжін және шапанын алып, Максимусқа әкелді. Валентиан III-тің кенеттен және зорлық-зомбылықпен өлімі Батыс Рим империясын таққа анық мұрагерсіз қалдырды. Бірнеше кандидатты императорлық бюрократия мен әскерилердің әртүрлі топтары қолдады. Әскердің қолдауы үш негізгі үміткерге бөлінді: Максимиан, Этийдің бұрынғы үй шаруашылығы (жансакшысы), Италияда байыған Домнинус есімді мысырлық саудагердің ұлы; болашақ император Мажориан, Этийдің өлімінен кейін әскерге қолбасшылық еткен және император Лициния Евдоксияның қолдауы болған; және Максим өзі, Рим Сенатының қолдауы болған және 17 наурызда император сарайының қызметкерлеріне ақша бөлу арқылы тақты қамтамасыз еткен.

Билік ету және өлім

Патша сарайының билігін қолға алған Максим, билігін нығайту үшін Валентианның жесірі Лициния Евдоксияға дереу үйленді. Ол марқұм күйеуін өлтіруге қатысы бар деген күдікпен оған қарсылық көрсетті, және шындығында Максим Валентиан III-тің қатылушыларына жомарттықпен қарады. Константинопольдің шығыс сарайы оның билікке келуін мойындаудан бас тартты. Өзінің жағдайын одан да нығайту үшін Максим Авитусты әскери магистр етіп тез тағайындап, оны Тулузаға, вестготтардың қолдауын алу миссиясымен жіберді. Сонымен қатар, ол Лицинияның қызы Евдокияның вандал патшасы Гейзериктің ұлы Хунерикке берілген келісімін бұзып, оны өз ұлына үйлендірді. Ол мұның өзінің және отбасының императорлық беделін арттырады деп есептеді. Бұл бас тарту вандал патшасын ашуландырды, ол Лицинияның вандалдар сотына үмітсіз шақыруын Италияға шабуыл жасауға дайындық ету үшін ғана пайдаланды. Мамыр айында, Максим таққа отырғаннан кейін екі ай өткен соң, Гейзерик Италияға бет алғанын Римге хабар жетті. Хабар тараған сайын қалалықтар арасында үрей тарап, көптеген тұрғындар қашқақтап кетті. Император Авитустың күтілген вестгот көмегімен әлі оралмағанын білді, сондықтан вандалдарға қарсы қорғанудың бекер екеніне көз жеткізді. Ол қашуды ұйымдастыруға тырысып, Сенатты онымен бірге жүруге шақырды. Бірақ үрейдің салдарынан Петроний Максимды оның күзетшілері мен жақтастары тастап кетіп, ол өзінің күшімен қалуға мәжбүр болды. Максим 455 жылдың 31 мамырында қаладан жалғыз шыққанда, ашулы халық оған шабуыл жасап, таспен өлтірді (кейбір деректерде оны "Урсус есімді римдік сарбаз" өлтіргені айтылады). Оның денесін қиратқаннан кейін Тибр өзеніне лақтырып жіберді. Ол билікте бар болғаны 75 күн болды. Оның бірінші некесінен туған ұлы Палладий, 17 наурыз бен 31 мамыр аралығында цезар титулын иеленген және әкесінің келіншегі Евдокияға үйленген, болжам бойынша өлім жазасына кесілді.

Салдары

455 жылы 2 маусымда Максимнің қайтысынан кейін үш күн өткен соң Гейзерик Рим қаласын басып алып, оны екі апта бойы тонады. Қала тоналып, бұзылып жатқанда және Папа Лео I-нің жалбауына жауап ретінде вандалдар өрт қоюдан, азаптаудан және адам өлтіруден аулақ болды деседі. Кейбір заманауи тарихшылар храмдар, қоғамдық ғимараттар, жеке үйлер, тіпті император сарайы да қиратылғанын мәлімдейді. Вандалдар көптеген римдіктерді құл ретінде Солтүстік Африкаға апарып, өнер туындыларын жойды және бірнеше азаматтарды өлтірді. Вандалдардың тонау кезінде жасаған іс-әрекеттерінен қазіргі заманғы вандализм сөзі пайда болды. Гейзерик императрица Лициния Евдоксияны және оның қыздары Плацидия мен Евдокияны да алып кетті.