Кіріспе

Қазіргі Centreville à le Souq Yafran, Триполи, Ливиядағы көне қала Оэа (/iː//ə/; Ἐώα) қазіргі Триполи, Ливияда орналасқан. Оны финикиялықтар б.з.д. VII ғасырында құрған, ал кейін римдік-бербер колониясына айналды. Римдік Африка Нова провинциясының құрамында Оэа және оны қоршаған Триполитания гүлденген. Қала біздің заманымыздың II және III ғасырларында, жақын орналасқан Лептис Магнадағы Северан әулеті тұсында өркендеген алтын ғасырын бастан өткерді. VII ғасырда Исламның таралуымен қала Рашид халифатының билігіне көшті және IX ғасырда Триполи деп аталды.

Ежелгі дәуір

Қала б.з.б. 7 ғасырда финикиялықтармен негізделді, олар оған либико-бербер тілінде Оят (wyʿt) деген ат берді, бұл қала бұрыннан бар бербер ауылының орнында салынған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Финикиялықтар осы жерге өздерінің колониясын құрған, батыс жағалауындағы шағын, оңай қорғалатын жарым аралында орналасқан табиғи портына тартылған болуы керек. Кейін қала Киренаиканың грек билеушілерінің қол астына Оэа (Oía) деген атпен өтті. Кирена Солтүстік Африка жағалауындағы колония еді, Тамбролиден шамалы шығысқа қарай және Египетке дейін ортасында орналасқан. Карфагендіктер кейінірек гректерден оны қайта тартып алды. Б.з.б. 2 ғасырдың соңына қарай Оэа римдіктер тарапынан бағындырылды, олар оны Африка провинциясына қосып, Regio Syrtica деген ат берді. Шамамен б.з. 3 ғасырының басында ол Regio Tripolitana деп аталды, яғни "үш қаланың аймағы" (атап айтқанда Оэа (қазіргі Ливияның Триполисі), Сабрата және Лептис Магна). Бұл аймақтың тумасы болған Септимий Север оны жеке провинция деңгейіне көтерген болуы мүмкін. Ғасырлар бойы римдіктер тұрғанмен, Римнің көрінетін қалдықтары, шашыраңқы бағаналар мен бас қалалардан басқа (көбінесе кейінгі ғимараттарға енгізілген), б.з. 2 ғасырына жататын Марк Аврелийдің аркасы ғана. Триполи мұражайында сақталған Genius Coloniae деп аталатын шағын ғибадатхананың қалдықтары да бар. Оэаның ең маңызды сақталған ескерткіші – М. Аврелий мен Л. Веруске арналған 163 жылы орнатылған, әсем әшекейленген төрт қабатты арка. Оның орталық тас күмбезі бұрыштарға орналасқан жалпақ тақталармен тіреліп тұрды және сырттан, бұрын қиратылған аттик қабырғаларының ішіне жасырылған. Ертедегі суреттерде бұл аттик дөңгелек павильонды қолдаған, бірақ бұл кейінірек исламдық қосымша болған сияқты. Арка қаланың екі басты көшесінің қиылысында тұрды, ал классикалық кезеңнен кейінгі көшелер мен далалар orthogonal жоспардың көптеген элементтерін қамтиды. Арканың жанында Гений Колонине арналған ғибадатхананың (183-85 жж.) қалдықтары бар, ал форум жақын жерде орналасқан болуы мүмкін. Қазіргі қамалдың орнында немесе жанында монументалды монша болған. 1913 жылы бұзылған қала қабырғалары ежелгі қорғаныс құрылыстарының ұзын бөліктерін қамтыды. Ричард Стиллвелл. Персей Триполи, Сабрата мен Лептис Магнадан айырмашылығы, үздірілмейтін тұрғын орын болғандықтан, тұрғындары ескі ғимараттардан материалдарды алып (оларды бұзу арқылы) немесе олардың үстіне салған, көшелердің астына көміп, олардың көп бөлігі қазба жұмыстарынан тыс қалған. Оэа тұрғындарының көпшілігі 3 ғасырдың соңына дейін финикия тілін (жергілікті ливиялық бербер сөздерімен араластырылған) қолдануды жалғастырды, тіпті латын тілі ресми тіл болғанмен және қаладағы элита қолданғанмен де. Шындығында, 6 ғасырда, қала Византиялықтар тарапынан басқарылған кезде, тек аз ғана адам латын тілінде сөйлей алды, ал қалғаны бербер тілінде сөйледі, ал финикия тілі жоғалып кетті. Христиан діні 3 ғасырдың ортасына дейін бербер-финикиялықтардың пұтқа табынушылық дінімен бірге өмір сүрді. Тарихшы Моммсеннің айтуынша, тек 4 ғасырда ғана Оэа тұрғындары христиан дінін толығымен қабылдады. Қаланың гүлденуіне Римнің ауылды тонаудан қорғауы және Траян мен Септимий Севердің басшылығымен Рим империясының жергілікті тайпалар арасындағы тәртіпсіздікті басуы, Лимес Триполитану құруы және Гаериса, Гарбия сияқты бекіністер мен Оэа аумағының оңтүстік шетіндегі жүз жылдық шаруашылықтарды құруы себеп болды. Оэаның үш епискобының есімдері сақталған құжаттарда жазылған. Киприан еретиктердің шомылу рәсімі туралы талқылау үшін шақырған Карфаген кеңесінде (255 ж.) Оэадан келген Наталис өз атынан және Сабрата мен Лептис Магна епископтарының атынан сөйледі. 411 жылы Карфагенде өткен католиктер мен донатистердің бірлескен отырысында қатысқан Мариниан, донатист болды, ол кезде Оэада католик епископы болмады. Кресконий 484 жылы Гунер шақырған Карфагендегі жиналысқа қатысқан католик епископтарының бірі болды және кейін жер аударылды. Виктор Витенсис Кресконий патша Гензерик (428-467) тұсында Оэа епископы болғанын айтады. Ол Римдік мартирологиясында 28 қарашада вандалдардың қудалауының басқа құрбандарымен бірге еске алынады. Томас Оден 431 жылы Ефесте өткен кеңесте Оэа епископының (атын атамай) қатысқанын айтады.

Орта ғасырлар

Епархия 8-ші ғасырдың басында Александрияның “Notitia Episcopatuum” еңбегінде және 9-шы ғасырдың соңында Византия императоры Лев VI Дананың еңбегінде еске алынған. Оэа қазіргі таңда католик шіркеуімен титулярлық епископтық ретінде тізімделген. Триполитания аймағының 5-ші және 6-шы ғасырларда салыстырмалы түрде экономикалық құлдырауының куәліктері бар, бұл Батыс Рим империясының құлауынан кейін Жерорта теңізі аймағында тараған саяси тұрақсыздыққа және сонымен қатар шапшаң вандалдардың қысымына байланысты болды. Алайда, Византия императоры Юстиниан I билігінде қалаға жаңа өркендеу келді және қала мен оның төңірегіндегі жергілікті бербер халқы үшін христиан шіркеулері салынды. Расында, христиан діні Оэа/Триполис аймағында 11-ші ғасырға дейін сақталды, бұл Gefara оазисінде (онда христиан қауымын “iudex” басқарған) жүргізілген археологиялық зерттеулерден көрініп тұр. Әл Баладуридің мәліметінше, Триполи Батыс Солтүстік Африкадан өзгеше, 643 жылдың қараша айында Александриядан кейін мұсылмандар тарапынан басып алынған. Бірнеше жылдан кейін Византия армиясы қайта басып алған Оэа, 680 жылы толығымен жаулап алынды. Ішінара қиратылғанмен, қала келесі екі ғасырда Сабрита және Лептис Магна сияқты құмға сіңіп кетпеді, бірақ Триполитанияның астанасы болды. 9-шы ғасырда “Оэа” атауы қазіргі “Триполи” атауымен алмастырылды.

Қазіргі заман

Италия басып алғаннан кейін итальяндық әкімшілік қалада консервация және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді (көбінесе 1919 жылдан бастап), ал итальяндық сәулетші Флорестано Ди Фаусто 1930 жылдары Марк Аврелийдің аркасы маңындағы аймақты жаңадан жоспарлады.