Кіріспе
Канаданың Корольдік министрлер кабинеті – Канада монархымен бірге, Вестминстер жүйесінің қағидаларына сәйкес, Канада үкіметін құрайтын министрлердің органы. Премьер-министр төрағалық ететін Министрлер кабинеті – Канада Королінің жеке кеңесінің комитеті және Министрліктің жоғары буыны. Кабинет пен Министрліктің құрамы көбінесе бірдей болады; 2015 жылдан бері соңғысында біріншісінде жоқ мүшелер табылған жоқ. Практикалық тұрғыдан, Кабинет көбінесе оны басқаратын Премьер-министрге немесе Конфедерациядан берігі министрліктер санына қатысты айтылады. Қазіргі Кабинет – Джастин Трюдо кабинеті, ол 29-шы Министрліктің құрамында. «Кабинет» және «Министрлік» терминдерін алмастыру – шатасуға әкелуі мүмкін нақты емес айырмашылық.
The Cabinet of Canada is a body of ministers of the Crown that, along with the Canadian monarch, and within the tenets of the Westminster system, forms the government of Canada. Chaired by the prime minister, the Cabinet is a committee of the King's Privy Council for Canada and the senior echelon of the Ministry, the membership of the Cabinet and Ministry often being co terminal; as of 2015 there were no members of the latter who were not also members of the former. For practical reasons, the Cabinet is informally referred to either in relation to the prime minister in charge of it or the number of ministries since Confederation. The current Cabinet is the Cabinet of Justin Trudeau, which is part of the 29th Ministry. The interchangeable use of the terms cabinet and ministry is a subtle inaccuracy that can cause confusion.
Кеңестегі губернатор
Канада үкіметі, ресми түрде Ұлыбританияның үкіметі деп аталады, конституция бойынша Корольдің өзінің құпия кеңесінің кеңесі бойынша әрекет етуімен анықталады; бұл техникалық тұрғыдан Кеңестегі губернатор деп белгіленеді, генерал-губернаторды Корольдің өкілі ретінде көрсетеді. Дегенмен, құпия кеңес – көбінесе бұрынғы парламент мүшелерінен, Канаданың қазіргі және бұрынғы бас судьяларынан, сондай-ақ басқа да тәжірибелі мемлекет қайраткерлерінен құралған – сирек толық құрамында жиналады. Жауапты үкіметтің қағидалары монарх пен генерал-губернаторға Корольдік құқықтарды қалай пайдалану туралы тікелей кеңес беретін адамдардың сайланған Өкілдер палатасына есеп беруін талап ететіндіктен, үкіметтің күнделікті жұмысын Парламенттегі орындарға ие адамдардан тұратын құпия кеңестің кіші тобы басқарады. Корольдік және вице-корольдік лауазымдағы тұлғалар осы өкілеттіктерді ерекше конституциялық дағдарыс жағдайында бір жақты қолдануға құқылы. Юджин Форси бұл туралы былай деді: «Канадада мемлекет басшысы ерекше жағдайларда Парламент пен халықты премьер-министр мен министрлердің «министр» сөзінің «қызметші» деген мағынасын ұмытып, өздерін билеуші деп санауға тырысатын жағдайлардан қорғай алады. Мысалы, мемлекет басшысы жаңадан сайланған Өкілдер палатасы жиналмас бұрын оны таратуға рұқсат беруден бас тарта алады немесе министрлердің халықты үнемі сайлаулар арқылы бағынуға мәжбүрлеуіне рұқсат беруден бас тарта алады», – деді. Ларри Зольф: «Генерал-губернатор парламенттің өлімін мерзімінен бұрын жариялауға тырысатын қатыгез премьер-министрдің ниетін тоқтату үшін барлық қажетті шараларды қабылдауы керек». Роберт Хокинс қорытындылады: «Кризис кезінде генерал-губернатордың рөлі – қалыпты демократиялық диалогты қайта жаңартуды қамтамасыз ету болып табылады». Мұндай әрекеттер виконт Бинг, Джон К. Боуэн, Фрэнк Линдсей Бастедо және Джудит Гишонның генерал-губернаторлық қызметтері кезінде орын алды. Федералды парламент қабылдаған заңға Корольдік келісім ешқашан бас тартылған емес. Корольдің басты міндеттерінің бірі – Үкімет палатасының сенімін сақтап қалуға ең лайықты адамды премьер-министр етіп тағайындау; әдетте бұл сол палатадағы көпшілік орындарға ие саяси партияның жетекшісі болады. Бірақ, егер ешбір партия немесе коалиция көпшілікті құрамайтын жағдайда (бұл «тоқталған парламент» деп аталады) немесе осыған ұқсас жағдайда, премьер-министрлікке ең қолайлы кандидат туралы генерал-губернатордың пікірі ескерілуі керек. Содан кейін премьер-министр Министрлер кабинетіне жетекшілік етеді. Корольге вице-король премьер-министрдің отставкасын қабылдағаны және жаңа министрліктің ант беру рәсімі туралы хабарлайды.
Таңдау және құрылым
Бас губернатор кабинетке премьер-министр таңдаған адамдарды тағайындайды. Джон А. Макдональд бірде жартылай әзіл-қалжыңмен өзінің кәсібін кабинет жасаушы деп атаған. Әлеуетті министрлердің заңдық біліктілігі болмаса да, бірқатар қағидалар сақталуы тиіс. Мысалы, әдетте әр провинциядан бір министр, көрінетін азшылықтардан, мүгедектер мен халықтың ішкі топтарынан, әйелдерден министрлер тағайындалады. Корольдік министрлер ретінде тағайындалғандардың көпшілігі Парламент мүшелері болғанымен, кейде кабинетке сенатор да кіреді, әсіресе егер билік партиясы сол провинцияда немесе аймақта аз немесе ешқандай округте жеңіске жетпесе. Сондай-ақ, қазіргі үкіметті қолдайтын мүдделі топтарды қанағаттандыруға және партияның ішкі саясатын ескеруге тырысады, кейде кабинет лауазымдары партияның адал мүшелеріне сыйлық ретінде беріледі. Кабинет мүшелерінің парламентте лауазымды болуы міндетті емес, бірақ олар көбінесе Халық қабылдауынан таңдалады. Вестминстер үлгісіндегі басқа үкіметтер сияқты, бірақ АҚШ кабинетінен айырмашылығы, Канада кабинетінің мөлшері мен құрылымы салыстырмалы түрде икемді, кабинет лауазымдарының тізімі мерзімі бойынша қайта құрылады, соңғы маңызды өзгеріс 1993 және 1996 жылдар аралығында болды. 20 ғасыр бойы кабинеттердің мөлшері ұлғайып, Брайан Малрони төрағалық еткен кабинетте 40 министр болды. Малронидің ізбасары Ким Кэмпбелл бұл санды қысқартты, ал Жан Кретьен министрліктен шамамен 10 мүшені алып тастады, нәтижесінде 1994 жылы кабинетте барлығы 23 адам болды. Пол Мартиннің төрағалығымен бұл сан 39-ға дейін өсті және осы деңгейде сақталып келеді. Трюдо кабинетінде 2021 жылы 37 министр болды. Кабинеттің өзі – немесе толық кабинет – комитеттерге бөлінеді. Әр ведомстводағы мемлекеттік қаражатты басқаратын Қаржылық кеңес – ең маңызды комитеттердің бірі. Кабинеттің құрылымы министрліктер арасында және ішінде өзгеріп отырады. Мысалы, Басымдықтар және жоспарлау комитеті, көбінесе ішкі кабинет деп аталады, Стивен Харпер басшылығымен үкімет үшін стратегиялық бағыттарды белгілеген, маңызды тағайындауларды мақұлдаған және комитет мүшелігін бекіткен орган болды. Бұл комитет Джастин Трюдо кезінде таратылды. Комитет құрылымдарында кең таралған басқа кабинет комитеттері: операциялар, әлеуметтік мәселелер, экономикалық өсу, сыртқы істер мен қауіпсіздік, қоршаған орта және энергия қауіпсіздігі. Әр комитетке өз портфелі комитет мандатымен байланысты жоғары лауазымды министр төрағалық етеді. Кабинеттегі ерекше лауазымдар – Халық қабылдауындағы үкімет басшысы және Корольдің жеке кеңесінің президенті, олардың тиісті ведомстволары жоқ. Кейбір министрлер, мысалы халықаралық ынтымақтастық министрі, басқа министр басқаратын ведомствоның құрамындағы агенттіктерді басқарады. Сонымен қатар, премьер-министр генерал-губернаторға портфелі жоқ министрлерді кабинетке тағайындауды ұсына алады, соңғы рет 2021 жылы премьер-министр Трюдо Джим Каррды Прейри өңіріне арнайы өкіл ретінде тағайындауды ұсынды. Вестминстер үлгісіндегі көптеген басқа үкіметтерден айырмашылығы, Канададағы мемлекеттік министрлер кабинеттің толыққанды мүшелері болып саналады, олар кабинеттен тыс министрлік емес, осылайша Канада кабинеті шетелдік әріптестерінен әлдеқайда үлкен. Бұл адамдарға белгілі бір, бірақ уақытша міндеттерді көбінесе арнайы негізде жүктеледі, олар Корольдік министрдің толық ведомствосы бойынша қысқа мерзімді үкіметтік басымдықтарға сәйкес құрылған және таратылған міндеттерді орындайды. Мемлекеттік министрлер де тағайындалуы мүмкін, бірақ ешқандай нақты жауапкершілік көрсетілмейді, осылайша олар портфельсіз министрлер сияқты көрінеді немесе ведомстволық шекаралардан асып түсетін мәселелер немесе бастамалар беріледі, мұндай жағдайды әдетте [мәселе] файлына ие деп сипаттайды. Кабинет мүшелеріне парламенттік хатшылар да көмек көрсетеді, олар министрдің атынан Халық қабылдауындағы сұрақтарға жауап береді, сондай-ақ әр министрлікке партиялық кеңес беру үшін жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер – министрлердің орынбасарлары тағайындалады.
Жауапкершілік
Кеңесшілер құрамынан тұратын Министрлер кабинеті Канада жүйесінде маңызды билікке ие және үкіметтік партия әдетте заң шығарушы органда көпшілік орындарға ие болғандықтан, Кабинет ұсынған дерлік барлық заң жобалары қабылданады. Парламент мүшелері ұсынған заң жобаларының салыстырмалы түрде аз санымен байланысты, бұл Министрлер кабинетінің Өкілдер палатасының заңнамалық күнтәртібін толық бақылауына әкеледі. Сонымен қатар, Конституцияға сәйкес, мемлекеттік кірістерді жинау немесе жұмсауға қатысты барлық заңнама Министрлер кабинетінен бастау алуы тиіс. Әртүрлі атқарушы органдардың мүшелері, Корольдік корпорациялардың басшылары және басқа да лауазымды тұлғалар Король кеңесінде тағайындалады, бірақ олардың кейбіреулерін тек генерал-губернатор Кеңесте ғана тағайындай алады. Патшалық комиссиялар мен қоғамдық сауалдар да Патша немесе Кеңестегі губернатордың жарлығымен шақырылады. Министрлер кабинетінің барлық отырыстары жабық есіктердің артында өтеді және хаттамалары 30 жыл бойы құпия сақталады, ал Кабинет мүшелері болған жайттарды талқылауға тиым салынған. Шешімдер бірауыздан қабылдалуы керек, бірақ бұл көбінесе премьер-министрдің нұсқауымен жүзеге асырылады және шешім қабылданғаннан кейін барлық Кабинет мүшелері оны ашық түрде қолдауы керек. Егер осы ережелердің кез келгені бұзылса, кінәлі министр әдетте премьер-министр тарапынан қызметтен алынады және Кабинет ішіндегі келіспеушіліктер күшті болса, министр 1975 жылы Джон Тернер жалақы мен бағаны реттеу мәселесі бойынша, ал 2006 жылы Майкл Чонг Канададағы "квебектерді" ұлт ретінде мойындау туралы парламенттік ұсыныс бойынша отставкаға кете алады. Дегенмен, Кабинеттің ұжымдық ықпалы премьер-министрдің ықпалынан кем деп есептеледі. Бұрынғы премьер-министр Пьер Трудо Премьер-министр кеңсесінің (ПМО) билігін нығайтқандығымен танымал және 20-шы ғасырдың соңында және 21-шы ғасырдың басында Джеффри Симпсон, Дональд Савой және Джон Гомери сияқты сарапшылар Парламент пен Кабинеттің премьер-министрлік билікпен көлеңкеленгенін айтты. Савой Либералдық партиядан аты-жөні жарияланбаған министрдің сөзін келтірді: "Кабинет премьер-министрдің пікір білдіру тобына" айналды, ал Симпсон Кабинетті "кішкентай дыбыс тақтасы" деп атады. Савой сын айтты: "Кабинет енді Парламенттің басынан өтіп келе жатқан институты ретінде қосылды. Нағыз саяси пікірталастар мен шешімдер қабылдау көбінесе басқа жерде жүзеге асырылады - бірінші министрлердің федералдық провинциялық кездесулерінде, "Канада командасы" рейстерінде, онда бірінші министрлер бейресми кездесулер өткізе алады, премьер-министр кеңсесінде, Жеке кеңес кеңсесінде, Қаржы министрлігінде және халықаралық ұйымдар мен халықаралық саммиттерде. Барлық карталарды ұстап отырған жалғыз адам, премьер-министр және оған орталық билікті тиімді түрде орталықтандыруға мүмкіндік беретін орталық агенттіктер жағдайды өзгерте алмайды." BNA Coyne 2015 жылы былай жазды: "Кабинет маңызды емес [ ]. Ол басқаруға жарамайды: бұл премьер-министрдің және оның айналасындағы саяси қызметкерлердің тобының және олардың сыртындағы бюрократияның жұмысы." Джон Робсон премьер-министрдің есімін Кабинетті анықтау үшін қолдануды сынға алып, оны "атқару билігінің кеңейген мақтанышын жасыратын" "жаман әдет" деп атады.
Көлеңкелі шкафтар
Оның Ұлылықтарының адал оппозициясындағы әрбір партия көлеңкелі кабинет құрады, оның әрбір мүшесі нақты кабинет портфеліне сәйкес келетін бірін немесе бірнешесін бақылап, сынға алып, балама саясаттар ұсынады. Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті орын саны бойынша екінші көптікті ұстаған партия мүшелерінен құралады және оппозиция жетекшісі тағайындайды; ол әдетте «үкіметке дайын» деп есептеледі. Оның мүшелері көбінесе, бірақ міндетті түрде емес, партия жетекшісі үкімет құруға шақырылған жағдайда, кабинеттік лауазымға тағайындалады.