Көне венетер: Тарихы мен тілі

Кіріспе

Ежелгі адамдар

Венетилер (кейде оларды қазіргі Венето аймағының тұрғындарынан ажырату үшін Венети, Ежелгі Венети немесе Палеовенети деп те атайды) – Индоеуропалық халық, б.з.б. 2-мыңжылдықтың ортасынан бастап қазіргі Венето аймағына сәйкес келетін Солтүстік-шығыс Италияда қоныстанды және б.з.б. 1-мыңжылдықта өзінің ерекше мәдениетін дамытты. Венетилер алғаш рет Гарда көлі мен Эуган таулары арасындағы аймақта кездеседі; кейіннен олар қазіргі Венето аймағының шекараларына ұқсас шекараларға дейін кеңейді. Археологиялық қазбалар (жазбаша деректермен де сәйкес келеді) олардың аумағының батыс шекарасы Гарда көлі бойымен, оңтүстік шекаралары Тартаро өзенінен басталып, По өзенімен Адрияға дейін, Адрияның По өзенінің құрғаған тармағы арқылы, ал шығыс шекаралары Тальяменто өзеніне дейін жеткенін көрсетеді.

Этноним

Юлиус Покорныйдың пікірінше, Venetī этнонимі (жекеше *Venetos) Proto-үнді-еуропалық түбір *wen – "күш салу, тілеу, сүю" сөзінен туындаған. Салыстырмалы материал көрсеткендей, герман тілдерінде екі түрлі термин болған: көне жоғарғы неміс тіліндегі Winida 'Wende' – германдық *Wenétos-қа, ал латын тіліндегі Germ. Venedi (Тацитте кездесетіндей) және көне ағылшын тіліндегі Winedas 'Wends' – прегермандық *Wenetós-қа сілтеме жасайды. Соңғысы, Тациттің айтуынша, Адриатикалық Венециямен таныс болғандықтан, Висла Венециясын славяндармен байланыстырады. Этимологиялық тұрғыдан байланысты сөздер: латынша venus, eris – 'сүйіспеншілік, құштарлық, инабат'; санскрит тіліндегі vanas – 'құштарлық, ынта', vani – 'тілек, қалау'; көне ирланд тіліндегі fine (< Proto-кельт *venjā) – 'туыстық, жақындық, одақ, тайпа, отбасы'; көне норвеж тіліндегі vinr, көне саксон, көне жоғарғы неміс wini, көне фриз, көне ағылшын тіліндегі wine – 'дос'.

Тіл

Ежелгі венециялықтар венетик тілінде сөйлеген, бұл жойылған үнді-еуропалық тіл, ол б.з.д. 6-1 ғасырларға жататын шамамен 300 қысқа жазуда куәландырылған. Венетик латын және басқа итальян тілдерімен бірнеше ұқсастықтарды бөліседі, сонымен қатар герман және кельт тілдері сияқты басқа үнді-еуропалық тілдермен де байланыстары бар. Венетик тілін қазіргі уақытта Венето аймағында қолданылатын роман тілі – венеция тілімен шатастырмау керек.

География

Ежелгі венетер римдіктерге қосылғанға дейін қамтыған аумақтың мөлшері белгісіз. Оған қазіргі Венето аймағындағы Эсте, Падуа, Виченца, Асоло, Одерцо, Монтебеллуна, Витторио Венето, Кадор қалалары, сондай-ақ По дельтасының төңірегіндегі басқа да аймақтар кірді. Венетер аумағы Цизальпин Галлиясына қосылды, ал Август тұсында Рим Италиясының оныншы аймағы (Regio X Venetia et Histria) ретінде құрылды. X аймақ географиялық жағынан қазіргі Хорватиядағы Арсия өзенінен бастап, қазіргі Италияның Ломбардия аймағындағы Абдуаға дейін, және Альп тауларынан Адриатика теңізіне дейін созылған.

Классикалық көздер

Геродот (б.з.д. 484–425 ж.) бір жерде Адриатика теңізіндегі венетер туралы айтады (Тарих V.9), ал басқа жерде «Иллириядағы энеттер» (Тарих I.196) деп еске алады, олардың, оның сөзіне сүйенсек, неке қию салты вавилондықтардың дәстүрлеріне ұқсас болған. Бұл ертедегі ғалымдарды венетер мен иллирийлерді байланыстыруға итермеледі. Олардың иллириялық тегі Адриатика теңізінің жағалау аймақтарының тұрғындарымен тығыз байланыста болғандығымен нығайтылды. Дегенмен, Адриатикалық венетердің иллирийлер екенін анықтау көптеген тіл білімі мамандарының пікірін жоққа шығарды. Ханс Крахе, кейін Антон Майер Геродот Адриатикалық венетер емес, тарихи Македонияның солтүстік шекарасында тұрған иллириялық тайпа туралы айтқанын көрсетті. Кешірек жүргізілген тілдік және палеонтологиялық зерттеулер олардың бұл тұжырымын одан әрі бекітті. Рим тарихшысы Тит Ливий (б.з.д. 59–б.з. 17 ж.), өзі венетердің Патавий қаласының тумасы, Троя құлағаннан кейін троялық ханзада Антенор пафлагондардың жерінен қуылғаннан кейін олардың басшысы болғанын жазды. Олар бірге Адриатика жағалауының солтүстік бөлігіне көшіп, қоныс салған, сондай-ақ Евгений деп аталатын жергілікті халықты бағындырып, олармен біріккен. Бұл оқиға венетерді Гомердің (б.з.д. 750 ж.) айтуынша, пафлагондық энеттермен байланыстырады. Вергилий (б.з.д. 70–19 ж.) «Энеида» дастанында дәл осы дәстүрді баяндайды. Грамматик Мавр Сервий Оноратустың Вергилийдің «Энеидасына» жазған түсіндірмесінде (шамамен 400 ж.) Истрия жағалауындағы либурндармен туысқан венетер мен винделикилердің арасындағы байланыс қамтылған. Алайда, Вергилийдегі венетер туралы сілтеме оларды «либурндардың ең ішкі аймағына» орналастырғандай көрінеді, бұл Антенор жеткен мақсат болған деуге болады. Дегенмен, бұл ежелгі либурндардың венетер келгенге дейін Шығыс Альптың кең аумағын, винделикиядан, норикум арқылы, далматин жағалауына дейін қамтып алған болуы мүмкін екенін білдіреді. Плиний Ескі (б.з. 23–79 ж.) Корнелий Непос (б.з.д. 100–24 ж.) пафлагондық энеттердің (хенетилердің) Италия венетерінің ата-тегі екенін айтқанын хабарлайды. Ол Атеста, Ацелум, Патавиум, Опитергиум, Белунум және Вицетия қалаларын венетерге тиесілі деп тізімдейді. Грек тарихшысы Страбон (б.з.д. 64–б.з. 24 ж.) Адриатикалық венетер кельттерден тараған, ал олар өз кезегінде Бриттания жағалауында тұрған және Юлий Цезарға қарсы күрескен сол аттас кельт тайпасымен байланысты болғанын болжады. Ол сонымен қатар, Адриатикалық венетерді Антенор бастаған пафлагондық энеттермен теңестіру (оның айтуынша, Софоклға (б.з.д. 496–406 ж.) жатқызылған) есімдердің ұқсастығына байланысты қателік болғанын айтты. Страбон сондай-ақ венетердің сол кездегі аймақтары туралы мәлімет береді.

Herodotus (c. 484–425 BC) at one point mentions the Veneti of the Adriatic (Histories V.9) and at another refers in passing to the "Eneti in Illyria" (Histories I.196) whose supposed marriage customs, he claims, mirrored those of the Babylonians. This led early scholars to seek to link the Veneti with the Illyrians. Their Illyrian origin is further strengthened by their close relationship with the inhabitants of the coastal regions of the Adriatic. However, this identification of the Adriatic Veneti as Illyrians has been discredited by many linguists. Hans Krahe and later Anton Mayer showed that Herodotus was not referring to the Adriatic Veneti, but to an Illyrian tribe that lived in the borderlands of northern historical Macedonia. Later linguistic and paleontological studies further solidified their findings. Roman historian Titus Livius (59 BC–AD 17), himself a native of the Venetic town of Patavium, wrote that after the fall of Troy, the Trojan prince Antenor became the leader of the Paphlagonians after they all had been expelled from their homeland. Together, they migrated to the northern end of the Adriatic coast where they established a settlement, and conquered and merged with indigenous people known as the Euganei. The story connects the Veneti with the Paphlagonian Eneti, mentioned by Homer (750 BC). Virgil (70 19 BC), in his epic the Aeneid, relates the same tradition. A commentary on Virgil's Aeneid by the grammarian Maurus Servius Honoratus (fl. c. AD 400) is said to imply a link between the Veneti and the Vindelici who are related to Liburnians from the Istrian Coast. However, the reference to the Veneti in Virgil seems to place them in the "innermost realm of the Liburnians" which must have been the goal at which Antenor is said to have arrived. This however implies only that the ancient Liburnians may have once encompassed a wide swath of the Eastern Alps, from Vindelicia, through Noricum, to the Dalmatian coast before the coming of the Veneti. Pliny the Elder (AD 23–79) mentions that Cornelius Nepos (100–24 BC) implied that the Paphlagonian Eneti (Heneti) were ancestors of the Veneti of Italy. He lists the towns of Ateste, Acelum, Patavium, Opitergium, Belunum, and Vicetia as belonging to the Veneti. The Greek historian Strabo (64 BC–AD 24), on the other hand, conjectured that the Adriatic Veneti descended from Celts who in turn were related to later Celtic tribe of the same name who lived on the coast of Brittany and fought against Julius Caesar. He further suggested that the identification of the Adriatic Veneti with the Paphlagonian Enetoi led by Antenor—which he attributes to Sophocles (496–406 BC)—was a mistake due to the similarity of the names. Strabo also gives information on the then current domains of the Veneti.

Римге дейінгі кезең

Венеция аумағы гректерге б.з.д. 4 ғасырда белгілі болды. Страбон Сиракузаның Дионисий I (б.з.д. 432–367 ж.) Венецияның даңқты жылқысын алуға ниеттеніп, Адриатика жағалауында сауда ошақтарын құрғанын жазды. Сицилиялық тиран Адрия қаласын сауда серіктесі ретінде қолдады, оны теңізге байланыстыратын арналар салуға көмектесті және Спинаның сауда монополиясын бұзды. Б.з.д. 303/302 жылдары лакедемондық князь Спарталық Клеоним Брента өзенімен жалдамалы әскерлер флотын бастап, Патавиумды тонауды көздеді. Бірақ венециялықтар қарсы тұрып, спарталық кемелерді тұтқынға алып, жойды. Венеция сол кезде Солтүстік-Батыс Италияның көп бөлігін мекендеген кельт тайпаларымен үнемі қақтығыста болды, алайда Брессия мен Верона аймақтарына қоныстанған және ақырында сіңіріп алған Ченомани кельттерімен бейбіт қарым-қатынас орнатты.

Рим дәуірі

Венециялықтар б.з.д. үшінші ғасырында Риммен байланыс жасаған болуы мүмкін. Олар шамамен б.з.д. 238 жылы Ғаллияға қарсы Риммен достық қарым-қатынас орнатты. Екінші Пуникалық соғыс кезінде Венециялықтар келттерге, ибериялықтарға және Ганнибал басқарған Карфагендік экспедицияға қарсы римдіктермен қайтадан одақтасты. Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, олар Канна шайқасына римдіктермен бірге сарбаздарды жіберді. Римнің б.з.д. 181 жылы Аквилея латын колониясын құруы және б.з.д. 148 жылы Via Postumia, содан кейін б.з.д. 131 жылы Via Annia жолдарының салынуы Венециялықтар арасындағы Римнің ықпалын арттырды. Венециялықтар өз еріктерімен және біртіндеп латын тілін, римдік сәулет өнерін, римдік қала құрылысын және римдік дінді қабылдады. Құрбандық заттары кейде рим әліпбиімен жазылған венециялық тілінде немесе латын аудармасы бар венециялық тілінде кездеседі. Рим консулдарынан б.з.д. 141 жылы және тағы да б.з.д. 135 жылы Эсте мен Падуа арасындағы шекаралық дауларды шешуді сұрады, сондай-ақ Эсте мен Виченца арасындағы шекаралық дауды да. Б.з.д. 175 жылы Падуа жергілікті азаматтық соғысты басу үшін Римнің көмегін сұрады. Венециялықтар Әлеуметтік соғыстан кейін Lex Pompeia de Transpadanis заңымен латын құқықтарын алды және б.з.д. 49 жылы Lex Roscia заңымен римдік азаматтығын алды. Б.з.д. 49 және 14 жылдар арасында Эсте, Конкордия және Триестте, ал Клавдий тұсында Одерцо мен Зуглиода құрылған римдік колониялары Венециялықтардың римдік мәдениетіне сіңуіне одан әрі үлес қосты.

Нанымдар

Аполлонға баламасы ретінде Венето және Норикумда Белен құдайы болған. Оның Аквилея қаласында оракулы болды және ол қаланың құдайлық қорғаушысы ретінде құрметтелген. Белен сонымен қатар бұлақтармен байланысты болды, бұл оның жер асты және емдік күштерінің болуын көрсетеді. Белен, көбінесе келттік текті құдай болып саналады және нориктердің ең басты құдайы болған. Олардың арасында атты әскерлер, балықшылар және мал шаруашылығымен айналысатын адамдар бар еді. Б.з.д. 7 ғасырында Эстедегі саудагерлер қола монеталарды пайдаланса, б.з.д. 3 ғасырға қарай күміс монеталар қолданысқа енді, әсіресе Падуада. Шаруалар астық және жүзім екті. Шеберлер керамика мен қоладан жасалған бұйымдар шығарып, жүн мата тоқыды. Археологиялық жәдірелер көрсеткендей, олар бокс және қайық жарыстарын ұнатқан.

Зерттеулер

Бүгінгі күні Венетода Эсте, Падуа, Одерцо, Адрия, Виченца, Верона және Альтинум сияқты көптеген археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде. Зерттеулер Адриатикадағы гректердің зор ықпалын және олардың венетилермен өзара әрекеттесуін зерттеді, әсіресе Эвбеялықтар, Фокеялықтар және Коринфтіктерге назар аударды. Сонымен қатар, аймақтағы этрус әрекеті және олардың венетилермен берік байланысы туралы зерттеулер де жүргізілді. А. Л. Просдоцими, А. М. С. Бьянки және Л. Капуи венетилер және басқа да ежелгі итальян халықтары туралы, соның ішінде Эстеден табылған венети жазулары туралы қазіргі зерттеулерді жариялады.

Туысқан тайпалар

Бастапқыда иллирийлерге жатқызылған, бірақ шындығында венетилермен туыс екені анықталған басқа тайпалар: Хистри, Карни, Катали, Либурни, Сексес, Венетлулани.

Қосымша бастапқы көздер

Полибий ii.17.4 6, 18.1 3; ii.23.1 3; ii.24.7 8
Ксенофонт Анабазис (Ксенофонт), (Лоб классикалық кітапханасы басылымында Анабазис III деп аталады), I. viii.5; V. ii.22, iv.13, v.12, 22, vi.3, 6; VI. i.1, 6, 11, 13, 14, 15.