Теорбо: лютня жанға жататын, тартылатын музыкалық аспап. Ұзын мойны, ерекше құрылымы, ре-энтрантты домбырамен ерекшеленеді. Тарихы, түрлері туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық аспап
Musical instrument
Теороб – лют аспаптар отбасына жататын, екінші қақпағы бар ұзартылған мойны бар таспалы аспап. Лют сияқты, теоробтың да иісті арқасы бар, ал үстіңгі жағы жалпақ, әдетте бір немесе үш дыбыс тесігі розеткалармен әсемделген. Люттегідей, музыкант оң қолымен таспаларды тартып немесе шұғыналайды, ал сол қолымен таспаларды "фреттейді" (басады). Теороб лиуто аттиорбато, француздық théorbe des pièces, архлют, неміс барокко люті және анжелика (немесе анжелика) аспаптарымен туыс. Теоробтың ең басты ерекшелігі – ол дәстүрлі люттен өзгеше, алғашқы екі таспасы бір октава төменде келісімделген. Теороб барокко музыка дәуірінде (1600–1750) бассо континуоның қосымша бөліктерін ойнау үшін (клавесин, орган және бас аспаптары бар бассо континуо тобының құрамында) және сондай-ақ жеке аспап ретінде қолданылған. Оның дыбық диапазоны виолончельге ұқсас.
The theorbo is a plucked string instrument of the lute family, with an extended neck that houses the second pegbox. Like a lute, a theorbo has a curved back sound box with a flat top, typically with one or three sound holes decorated with rosettes. As with the lute, the player plucks or strums the strings with the right hand while "fretting" (pressing down) the strings with the left hand. The theorbo is related to the liuto attiorbato, the French théorbe des pièces, the archlute, the German baroque lute, and the angélique (or angelica). A theorbo differs from a regular lute in its so called re entrant tuning in which the first two strings are tuned an octave lower. The theorbo was used during the Baroque music era (1600–1750) to play basso continuo accompaniment parts (as part of the basso continuo group, which often included harpsichord, pipe organ and bass instruments), and also as a solo instrument. It has a range similar to that of cello.
Шығуы мен дамуы
Теоробтар 16 ғасырдың соңында Италияда пайда болды, Флоренция камератасы мен Джулио Каччинидің «Le nuove musiche» (1602 және 1614) сияқты бассо континуомен жұмыс жасайтын жаңа музыкалық стильдегі операға қажетті кеңейтілген бас диапазоны бар аспаптарға деген сұранысқа байланысты. Клаудио Монтеверди 1607 жылғы «Орфео» операсында шығарманы орындау үшін қажетті аспаптардың қатарына дуо (екі) китараны енгізген. Музыканттар бастапқыда үлкен бас лютняларын (80 см-ден астам сап ұзындығы) және жоғары реинтерранттық құралдауды қолданды, бірақ жақын арада саптың тоналылық айқындығын жақсарту және қол жетімді ноталардың диапазонын кеңейту үшін қосымша ашық (яғни, тақтасы жоқ) ұзын бас саптарын орналастыруға мүмкіндік беретін екінші тіректермен мойынды кеңейтті, оларды диапазон немесе бордон деп атады. Хитарарон және тиорба сөздері аспапты сипаттау үшін қолданылғанмен, олардың органологиялық және этимологиялық тамырлары әртүрлі; итальян тілінде хитарарон – гитараның (көбінесе үлкен) кеңейтілген түрі. Дөңгелек корпусты гитара да қолданыста болды, оны жаңа, жазық корпусты испандық нұсқасынан (chitarra alla spagnola) ажырату үшін chitarra Italiana деп атады. Тиорбаның этимологиясы әлі де анық емес; оның шығу тегі славян немесе түрік тілдеріндегі «торба» (қап немесе тюрбан) сөзімен байланысты болуы мүмкін. Афанасий Кирхердің айтуынша, тиорба – неаполитан тілінде парфюмерлердің эссенциялар мен шөптерді ұнтақтауға пайдаланатын тас тілмесіне берілген лақап ат. Бұл жаңа үлкен аспаптың пайда болуы (әсіресе тығыз ансамбльде) әзілдерге және уақыт өте келе ұмытылып кеткен жергілікті білімге негізделген қызық әңгімелерге әкелген болуы мүмкін. Роберт Спенсер 1600 жылы екі атаудың тудырған шатасуын атап өтті: «Читарон, ò Tiorba che si dica» (читарон, немесе теорбо деп аталады). 17 ғасырдың ортасына қарай тиорба басымдыққа ие болды – бұл қазіргі орындаушылық тәжірибеде көрініс тапты, қазіргі заманғы гитаррон немесе гитаррон сияқты өте ерекше аспаптардан теорбоны ажыратуға көмектеседі. Кішкентай лютняларға ұқсас өзгерістер (шамамен 55 см-ден астам сап ұзындығы) арцилиуто (архилютня), лиуто аттиорбато және тиорбиноны тудырды, олар кішкентай ансамбльдердің немесе жеке орындаулардың жаңа репертуарына бейімделу үшін әртүрлі құралдауға ие болды. Бассо континуо орындау кезінде теорболар көбінесе кішкентай органмен жұптастырылды. Италиядағы ең белгілі композиторлар мен музыканттар Джованни Жироламо Каппергер мен Алессандро Пичини болды. Джулиано Паратико – тағы бір ерте итальяндық гитароншы. Англиядан сақталған жеке музыка туындылары аз, бірақ Уильям Лоуес және басқалар теорбоны камералық ансамбльдерде және опера оркестрлерінде қолданды. Францияда теорболар оркестрлік немесе камералық музыкада 18 ғасырдың екінші жартысына дейін бағаланды және қолданылды (Николас Хотман, Роберт де Визе). Вена, Байройт және Берлиндегі сарай оркестрлері 1750 жылдан кейін де теорбо ойнаушыларын жұмысқа алды (Эрнст Готтлиб Барон, Франческо Конти). Теоробқа арналған жеке музыка туындылары тақтада жазылған, бұл музыкалық жазудың бір түрі, онда орындаушының басуы керек фреттер мен саптар, саптарды бейнелейтін параллель сызықтар тізбегінде көрсетілген.
Theorbos were developed during the late sixteenth century in Italy, inspired by the demand for extended bass range instruments for use in the then newly developed musical style of opera developed by the Florentine Camerata and new musical works utilising basso continuo, such as Giulio Caccini's two collections, Le nuove musiche (1602 and 1614). For his 1607 opera L'Orfeo, Claudio Monteverdi lists duoi (two) chitaroni among the instruments required for performing the work. Musicians originally used large bass lutes (c. 80+ cm string length) and a higher re entrant tuning, but soon created neck extensions with secondary pegboxes to accommodate extra open (i. e. unfretted) longer bass strings, called diapasons or bourdons, for improvements in tonal clarity and an increased range of available notes. Although the words chitarrone and tiorba were both used to describe the instrument, they have different organological and etymological origins; chitarrone being in Italian an augmentation of (and literally meaning large) chitarra – Italian for guitar. The round backed chitarra was still in use, often referred to as chitarra Italiana to distinguish it from chitarra alla spagnola in its new flat backed Spanish incarnation. The etymology of tiorba is still obscure; it is hypothesized the origin may be in Slavic or Turkish torba, meaning 'bag' or 'turban'. According to Athanasius Kircher, tiorba was a nickname in the Neapolitan language for a grinding board used by perfumers for grinding essences and herbs. It is possible the appearance of this new large instrument (particularly in a crowded ensemble) resulted in jokes and a humour induced reference with popular local knowledge becoming lost over time and place. Robert Spencer has noted the confusion the two names were already leading to in 1600: Chitarone, ò Tiorba che si dica (chitarrone, or theorbo as it is called). By the mid 17th century, it would appear that tiorba had taken preference – reflected in modern practice, helping to distinguish the theorbo now from very different instruments like the chitarrone moderno or guitarrón. Similar adaptations to smaller lutes (c. 55+ cm string length) also produced the arciliuto (archlute), liuto attiorbato, and tiorbino, which were differently tuned instruments to accommodate a new repertoire of small ensemble or solo works. In the performance of basso continuo, theorbos were often paired with a small pipe organ. The most prominent early composers and players in Italy were Giovanni Girolamo Kapsperger and Alessandro Piccinini. Giuliano Paratico was another early Italian chitarrone player. Little solo music survives from England, but William Lawes and others used theorbos in chamber ensembles and opera orchestras. In France, theorbos were appreciated and used in orchestral or chamber music until the second half of the 18th century (Nicolas Hotman, Robert de Visée). Court orchestras in Vienna, Bayreuth and Berlin still employed theorbo players after 1750 (Ernst Gottlieb Baron, Francesco Conti). Solo music for the theorbo is notated in tablature, a form of music notation in which the frets and strings which a player must press down are printed on a series of parallel lines which represent the strings on the fretboard.
Аңлату және струнды
Үлкен теорболардың күйін орнату ерекшелігі – екі жоғарғы жіптің октавалық ауысуы, немесе "қайта кіріп тұрған күйі". Пикчини мен Майкл Преториус металл сымдарды (мыс және болат, ішек сымдарға қарағанда) кейде қолдануды айтады. Преториус еңбегіндегі Syntagma Musicum-да кездесетін Laute mit Abzügen: oder Testudo Theorbata аспабында, көпірден өтіп, аспаптың негізіне бекітілген қос сымдар (курстар) бар. Бұл оның Paduanische Theorba-сынан өзгеше (сол суретте бір сымды ғана көрсеткен). Lang Romanische Theorba: Chitarron аспабында да көпірге бекітілген жалғыз сымдар бар. Ренессанс лютнясы немесе арцлюткасынан айырмашылығы, "курстар" көбінесе бір сымнан тұратын, бірақ қос сымдар да қолданылған. Әдетте, теорбода 14 курс болады, бірақ кейбіреулері 15, тіпті 19 курсты да пайдаланған (Кэпсбергер). Бұл – A күйі. Қазіргі теорбо ойнаушылары көбінесе 14 курсты (сымды) аспаптарды қолданады (ең төменгі курс – G). Кейбір ойнаушылар G тонында бір толық қадам төмен күйленген теорбоны да пайдаланған. Көптеген шығармалар A күйінде жазылған. "Қайта кіріп тұрған күйі" дауыс жетекшілігіне жаңа мүмкіндіктер ашты және Пикчини айтуынша, тек бас бармақ, көрсету және ортаңғы саусақтарды қолданып, акорды арпеджио орындауға ыңғайлы жаңа оң қол техникасын қалыптастырды. Бас-тесситурасы (диапазоны) және қайта кіріп тұрған сымдар, бас-континуо аспаптарымен сүйемелдегенде, бас-линияны кейде октава төмен ойнау қажеттігін білдіреді, себебі бас-тестің "реализациясы" (аккордтардың импровизациялық ойналуы) бас аспаптарынан жоғарырақ болуы керек (Кэпсбергер). Француз трактаттарында, бас жоғары көтерілгенде, бастан кейін төменгі нота естілетін акорды да қолданған. Ал ағылшын теорбосында төменгі октавада тек бірінші сым болған (Томас Мейс).
The tuning of large theorbos is characterized by the octave displacement, or "re entrant tuning", of the two uppermost strings. Piccinini and Michael Praetorius mention the occasional use of metal strings (brass and steel, as opposed to gut strings). The Laute mit Abzügen: oder Testudo Theorbata that appears in Syntagma Musicum by Praetorius, has doubled strings (courses) passing over the bridge and attached to the base of the instrument – different to his Paduanische Theorba (opposite in the same illustration which seems to have single strings). The Lang Romanische Theorba: Chitarron also appears to have single strings attached to the bridge. The string "courses", unlike those of a Renaissance lute or archlute, were often single, although double stringing was also used. Typically, theorbos have 14 courses, though some used 15 or even 19 courses (Kapsberger). This is theorbo tuning in A. Modern theorbo players usually play 14 course (string) instruments (lowest course is G). Some players have used a theorbo tuned a whole step lower in G. Most of the solo repertoire is in the A tuning. The "re entrant tuning" created new possibilities for voice leading and inspired a new right hand technique with just thumb, index and middle fingers to arpeggiate chords, which Piccinini likened to the sound of a harp. The bass tessitura (range) and re entrant stringing mean that in order to keep the figured bass "realisation" (the improvised playing of chords) above the bass instruments when accompanying basso continuo, the bassline must sometimes be played an octave lower (Kapsberger). In the French treatises, chords in which a lower note sounds after the bass were also used when the bass goes high. The English theorbo had just the first string at the lower octave (Thomas Mace).
Италия
Теороб Италияда дамыған, сондықтан итальян музыкасында соло және континуо аспап ретінде бай мұра қалдырды. Каччини Le nuove musiche (1602) еңбегінде теорбоның дауысты толыққанды қолдай алатынын, әрі вокалистке бөгет болмайтынын айтады, бұл теорбомен сүйемелдеумен орындалатын монодиялық әндердің итальяндық дәстүрінің басталуын көрсетеді. Итальяндықтар теорбоның мензураларын оның "ерекше қасиеті" деп атаған. Итальяндықтар теорбоны лютняға қарағанда ойнауға жеңіл балама ретінде қарастырды, себебі оның дыбыс сапасының жалпы тартымдылығы нашар ойнауды және әлсіз дауыс жүргізуді жасыра алады. Барон: «Лютня нәзіктігінің арқасында триоларда немесе аз қатысушылары бар камералық музыкада жақсы тамашалайды. Теороб, күшімен, отыз-қырық музыканттан тұратын топтарда, мысалы, шіркеулер мен операларда жақсы тамашалайды» деп атап көрсеткен. Торбан негізінен Украинада жасалып, қолданылған, бірақ сонымен қатар көршілес Польша мен Ресейде де кездесетін.
The theorbo was developed in Italy, and so has a rich legacy in Italian music as both a solo and continuo instrument. Caccini comments in Le nuove musiche (1602) that the theorbo is perfectly suited for accompanying the voice as it can give a very full support without being obscured by the vocalist, indicating the beginning of an Italian tradition of monodic songs accompanied by theorbo. Italians called the theorbo's diapasons its “special excellence”. Italians viewed the theorbo as an easier alternative to the lute since the general attractiveness of its sound quality can cover over indifferent playing and lazy voice leading. Baron remarks that “the lute, because of its delicacy, serves well in trios or other chamber music with few participants. The theorbo, because of its power, serves best in groups of thirty to forty musicians, as in churches and operas.” The Torban was manufactured and used mainly in Ukraine, but also occasionally encountered in neighbouring Poland and Russia.
Техника
Теороб латта сияқты тартылады, сол қол саусақ тақтасына басып, саптардың резонанстық ұзындығын өзгертеді (соның арқасында әртүрлі ноталар, сондай-ақ аккордтар, бас партиялары мен мелодиялар ойнатылады), ал оң қолдың саусақтары саптарды шертпелейді. Теороб пен лютня тарту техникасының ең маңызды айырмашылығы – теороб оң қолдың бас бармағымен қолдың сыртынан тартылады, ал Ренессанс дәуірінің лютнясы бас бармақ қолдың астында тартылады. Бұдан өзге, оң қолдың бас бармағы бас регистрдегі саптарды тартуға толық жауапты және жоғарғы саптарға сирек көтеріледі. Көптеген теороб ойнаушылар оң қолдағы саусақтарының етімен тартады, бірақ Пиччинини, Мейс және Вайсс еңбектерінде тырнақтарды қолдануға қатысты тарихи мысалдар бар. Теоробтағы бір жіпті саптарға байланысты тырнақтар лютняға қарағанда тиімдірек болуы мүмкін, ал тырнақтарды қолдану көбінесе ансамбльде ойнау кезінде ұсынылады, онда дыбыс сапасы дыбыс күшіне бағынады.
The theorbo is played much like the lute, with the left hand pressing down on the fingerboard to vary the resonating length of the strings (thus playing different notes and making chords, basslines and melodies playable) while the right fingertips pluck the strings. The most significant differences between theorbo and lute technique are that theorbo is played with the right thumb outside the hand, as opposed to Renaissance lute which is played with the thumb under the hand. Additionally, the right hand thumb is entirely responsible for playing the bass diapasons and rarely comes up onto the top courses. Most theorbists play with the flesh of their fingers on the right hand, although there is some historical precedent from Piccinini, Mace, and Weiss to use nails. Fingernails can be more effective on a theorbo than on a lute due to its single strung courses, and the use of nails is most often suggested in the context of ensemble playing where tone quality becomes subservient to volume.
жалғастыру
Теоробтың негізгі қолданысы – континуо аспабы ретінде болған. Дегенмен, оның қыллы аспап ретінде құрылымы мен қайта кіріп тұратын қосылуы салдарынан, қатаң дауыс жетекшілігі принциптерін сақтау кейде қиын, тіпті мүмкін емес болуы мүмкін еді. Осылайша, теорбоға тән ерекше континуо стилі қалыптасты, ол мына факторларды ескереді:
The theorbo's primary use was as a continuo instrument. However, due to its layout as a plucked instrument and its reentrant tuning, following strict voice leading parameters could sometimes be difficult or even impossible. Thus, a style of continuo unique to the theorbo was developed that incorporated these factors:
Дауыс жүргізу ережелерін бұзу арқылы аспаптың табиғи дыбысын жақсырақ көрсететін дауыстық құралымдарды пайдалану. Бас партиясының негізгі желісі дұрыс емес инверсияларды жасыратын шығармашылық арпеджио арқылы сақталады. Бас партиясын октавамен төмендету арқылы диапазонды ойнау жиі қолданылады. Тығыз емес құралымдарды қолдану; теорбоның күшті дыбыс проекциясы мен бай резонансының арқасында үш, тіпті екі дауысты сүйемелдеу де клавесиннің стандартты төрт дауысты сүйемелдеуімен бірдей тиімді болуы мүмкін. Сонымен қатар, жылдам қозғалатын бас партияларымен екі дауыстан астамды орындау мүмкін болмайды. Аспаптың тез өшетін дыбысын толықтыру үшін аккордтарды жиі қайта ойнау қажет. Осылайша, континуо аспабы ретінде қолданғанда бас партиясын сақтау және аспаптың дыбысын жетілдіру ең маңызды міндет болып табылады. Бас партиясын сақтау және теорбоның ерекше тембрін ашып көрсету үшін дауыс жүргізу ережелерін бұзу қажеттілік туындайды. Праториус теорбоны негізгі де, әшекейлік континуо аспабы деп атайды, яғни ол ансамбльге бас аспап ретінде қолдау көрсетуге қабілетті, сонымен қатар гармонияны толықтырып, аккордтарды орындау арқылы ансамбльге бояу қосуға мүмкіндік береді.
Breaking voice leading rules to capitalize on voicings that better express the instrument's natural sonority. The integrity of the true bass line is maintained through the use of creative arpeggiation that masks improper inversions. Frequent transposition of the bass line down an octave in order to play on the diapasons. Use of thinner textures; due to the theorbo's strong projection and rich resonance, a three or even two voice accompaniment will often be just as effective as a standard four voice accompaniment on a harpsichord. Additionally, playing more than a two voice realization can become impossible with quick moving bass lines. Frequent restriking of chords to make up for the instrument's quick decay. Thus, the preservation of the bass line and the sound of the instrument are of the highest priority when used as a continuo instrument. Breaking voice leading rules becomes necessary in order to preserve the bass line and bring out the unique tones of the theorbo. The theorbo is labelled by Praetorius as both a fundamental and an ornamental continuo instrument, meaning it is capable of supporting an ensemble as a primary bass instrument while also fleshing out the harmony and adding color to the ensemble by means of chord realizations.