Кіріспе
Швейцариялық англикандық дін қызметкері және полиглот Соломон Цезарь Малан (22 сәуір 1812 – 25 қараша 1894) Д.Д., Бродвиндсор викарийі, Сарум пребендары, Женевада туған англикандық дін қызметкері, полиглот және шығыстанушы. Ол Киелі кітаптарды зерттеу және аудармаларға қатысты 50-ге жуық еңбек жариялаған. Маланның "Нақыл сөздер кітабына түпнұсқа ескертпелер" (1889–1893) еңбегі қазір оның сын тұрғысынан ойлау қабілеті үшін маңызды деп есептеледі. Өмірінің соңында ол атақты институттарға, оның ішінде Венгрия Ғылым академиясына Тибет сутраларының жиынтығын, ал жеке кітапханасының басым бөлігін Оксфордтағы Үнді институтына сыйлады. Бұл кітапхана Малан кітапханасы деп аталды, және 1960 жылдары таратылғаннан кейін Бодлей кітапханаларындағы Шығыс бөлімінің негізі ретінде танылды.
Solomon Caesar Malan (22 April 1812 – 25 November 1894) D. D., Vicar of Broadwindsor, Prebendary of Sarum, was a Geneva born Anglican divine, a polyglot and orientalist. He published around 50 works related to biblical studies, and translations. Malan's Original Notes on the Book of Proverbs (1889–1893) is now considered significant for his critical insights. Near the end of his life he gave to notable institutions, including a set of Tibetan sutras to the Hungarian Academy of Sciences, and most of his personal library to the Indian Institute in Oxford. It became the Malan Library, and after its dispersal the 1960s, was recognized as foundational for the Oriental Division in the Bodleian Libraries.
Женевадағы ерте өмір
Француздық қуғынға ұшыраған отбасының ұрпағы Малан Женевада Сезар Жан Соломон Малан болып дүниеге келді. Ол өзінің дарынды әкесі, доктор Анри Абрахам Сезар Маланның (1787–1864) және оның швейцариялық әйелі Саломе Джорджетт Жанна Шёнбергердің (1790 – белгісіз) он екі баласының ағасы болды. Қызығы, Сүлеймен Цезарь Маланның өміріне қатысты жарияланған еңбектерде оның анасы сирек еске алынады. Шындығында, әкесі Женева қала-мемлекеті тарихының соңғы жылдарындағы қарсы мәдениеттің діни ұстазы болды; ол даулы швейцариялық діни лидер атанды, оның протестанттық сенімінің евангелистік түрі 19 ғасырдың басында Женевада үстемдік құрған рационалды Тұрғыннан келген кальвинизмге қарсы шықты. 1818 жылы Женева кальвинистерінің басшылығы оны өз қауымында қызмет етуге жібермеді, содан кейін Малан әкесі өз жерінде жеке шіркеу қауымын құрды, мемлекеттік шіркеуде ұсынылған құлшынысқа маңызды христиандық балама ұсынды. Француз тілінде теологиялық құндылығымен танымал әнұрандар жазып, швейцариялық евангелистік зиялы ретінде көптеген әңгімелер мен үлкен шығармалар жариялаған Малан әкесі Еуропаның әртүрлі елдерінде, сондай-ақ Ұлыбританияда, әсіресе Шотландияда халықаралық евангелистік миссионер ретінде танылды. Гласгоу университеті оған Швейцариядан тыс жердегі құрметін көрсетіп, құрметті докторлық диплом берді. Бұл әлеуметтік оқшалану және қарсы мәдени діни белсенділік тұңғыш ұлы Сезар Жан Соломонның алғашқы жылдары мен білім алуына зор әсер етті. Ұлының алған білімі негізінен үйден болды, онда Сезар Жан Соломон өте жақсы оқыды. Әкесінің жетекшілігімен ол бастапқыда латын (оның "ана тілі" және бірінші тілі), француз, неміс және итальян тілдерін үйренді. Ұлының өмірбаянында айтылғандай, 18 жасында Сезар Жан Соломон Малан санскрит, араб және еврей тілдерінде де жетістіктерге жеткен. Сонымен қатар, ол әкесінен әртүрлі қолөнер және техникалық өнерге де үйренді. Оның эскиздер мен сурет салу сабақтарын жеке репетитор оқытты, бұл оның кейінгі жылдарында бағаланған эскиздер мен суреттерге мол жеміс берді. Осы қалыптасу кезеңінде Сезар Жан Соломон ботаниканы да оқыды, ал әкесі оның дарынды ұлына жабдықталған шеберхана сыйлағандықтан, ол ағаш өңдеу, кітап мұқабасын жасау және баспа ісін үйренді. Кейіннен оның кітап мұқабасын жасау шеберлігі көркемдік тұрғыдан таң қалдырды. Сонымен қатар, Маланның үлкен ұлы музыка теориясын және кейбір музыкалық аспаптарды ойнауды білген, оларды өз қызметінде пайдаланған. Бұл өмірінің ерте кезеңінде ол каллиграфияны да зерттеген болуы мүмкін, ол кейіннен көптеген стильдер мен тілдерде өте жақсы орындады. Әкесінің евангелистік теолог ретінде халықаралық беделінің артуына байланысты, олардың швейцариялық Женевадағы үйіне көптеген халықаралық қонақтар келді, осы орайда үлкен ұлы өмірінің алғашқы махаббаты, ағылшын евангелистік англиканның қызы Мэри Марш Мортлокпен (1813–1840) танысты. Әкесінің үміті, тұңғыш ұлы Женевадағы ерекше қызметінде, еркін шіркеу немесе диссидент христиан қауымы ретінде жалғастырады деп ойлағанмен, Сезар Жан Соломон Швейцарияны және әкесінің жұмысын тастауға әкелетін басқа жолды таңдады.
Ұлыбританияға және Оксфордтағы ресми білім
Ол жастайынан тілдерді зерттеуге ерекше қабілет танытты, бірақ Мэри Мортлокпен дамыған романтикалық қарым-қатынасы оның тағдырын өзгертіп, әкесінің үйін тастап, ағылшынша Соломон Цезарь Малан деген есімді қабылдады. Сезар Жан Саломон Малан мен Мэри Морлоктың арасындағы романтикалық қарым-қатынасқа қатысты бірнеше қиын сұрақтар туындағаннан кейін, екі әке арасында келісімге қол жеткізілді. Осы келісімге сәйкес, ұлы Малан ағылшын тілін жақсы меңгеріп, формальды білім алып, үйленуге мүмкіндік алатын еді. Мэридің әкесі жас Маланның Оксфордтағы колледжге түсуіне қолдау көрсетсе, оның білімін дамытуға көмектесуге келісті. Ол үшін олардың Малан Ұлыбританияда отбасылық мұғалім болып жұмыс істеуіне келісті, осылайша ол университетке түсу емтихандарын ағылшын тілінде тапсыруға дайындық жасай алатын еді. Егер ол бұл мәселеде сәтті болса, Сезар мен Мэри үйленуге келісті. Бұл шаралардың діни қыры – Оксфордтағы колледждер түлектерден Англиялық шіркеудің қағидаларын қабылдауын талап етті, соның ішінде ағылшын корольдік отбасына қолдау көрсетуді, бұл Маланның әкесіне қарсы болды. Дегенмен, келісімге қол жеткеннен кейін, ұл үшін жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтар ашылды, ол кейіннен Соломон Цезарь Малан деп танылатын еді. Нәтижесінде, жас Малан жиырма жасқа толғанда, 1832 жылы оған Шотландияға барып, Твиддейл маркизінің отбасында мұғалім болып жұмыс істеу туралы келісім жасалды. Университет емтихандары келесі жылы өтті, бірақ жас Малан әлі де өзінің ағылшын тілінің деңгейіне толық сенімді емес еді. Осы қиындықты жеңуді үміттене отырып, ол емтихан тапсырушылардан емтиханды француз, неміс, испан, итальян, латын немесе грек тілдерінде тапсыруға рұқсат беруді өтінді. Оның өтініші қабылданбады, бірақ жас швейцариялық ғалым емтиханды сәтті тапсырды. Осының нәтижесінде 1833 жылы ол Оксфордтағы Сент-Эдмунд-холлға түсті. Бір жылдан кейін, 1834 жылы, Соломон мен Мэри үйленді, ал жас швейцариялық студент оқуында сәттілікке жетті. Жас Малан Оксфордта білім алу мүмкіндігін зор ынтамен және қажырлы еңбекпен пайдаланды, себебі оның барлық білгісі келгенін үйренуге және оған қолдау көрсеткендерді қуантуға құштарлығы зор еді. Алайда, осы жылдары ол сол көзінің көру қабілетін жоғалтты, бұл оның ғылыми еңбектеріне қауіп төндірді, бірақ оның жеке мотивациясына немесе өзіне қойған қатаң талаптарға кедергі келтірмеді. Шындығында, Оксфордта оқыған жылдары ол екі маңызды стипендияға ие болды: 1834 жылы санскрит тілі бойынша Боден стипендиясы және 1837 жылы еврей тілі бойынша Пузи мен Эллертон стипендиясы. Бұл оның осы екі классикалық тілдегі білімінің жоғары деңгейін көрсетеді. 1837 жылы ол Literae humaniores саласында 2-ші сынып дипломмен бітірді, бірақ ерекше жетістікке қол жеткізбеді. Көптеген адамдар білмейтіндей, Соломон Цезарь Малан Оксфордқа келгеннен кейін мақал-мәтел әдебиетінің сарқасы болуды өз міндеті деп санады. Осы жеке зерттеу жобасының негізі ретінде Малан өзінің есімімен аталған Сүлеймен патшаға жатқызылатын мақал-мәтелдердің еврей тіліндегі мәтінін пайдаланды, бұл жұмысты өзі, әкесі және әйелі құдайлық аян деп санайтын Киелі кітап мәтініне деген құрмет ретінде қарастырды. "Нақыл сөздер кітабындағы түпнұсқа жазбалар" атты қолжазба нұсқасының ішкі беті көрсеткендей, ол 1833 жылы, Оксфордтағы университет оқуларын бастаған жылы, қатар немесе қарама-қарсы мақал-мәтелдерді көп тілде жаздыра бастады. Ол осы зерттеуге 60 жылдан астам уақыт арнады, соңында өмірінің соңында жасаған үлкен қолжазбасын 1894 жылы, өлімінен бірнеше ай бұрын Оксфордтағы Бодлеан кітапханасына сыйға тартты. Бастапқыда салыстырмалы даналық әдебиетіне қызығушылық таныту және өзінің Киелі кітаптық сенімдерін байыту үшін, сондықтан оны жариялауды жоспарламаған, кейінірек өмірінде басқалар оны осы ерекше интеллектуалды саяхат туралы жазбаларды жариялауды қарастыруға шақырды. Осылайша, өмірінің соңғы онжылдығында Малан осы үлкен жұмысты қалай жүзеге асыру керектігін ойлап тапты және оны өзінің басты еңбегі етіп, алты онжылдық еңбегінің нәтижелерін үш томдық ағылшын тіліндегі аудармада жариялады, бұл мәселе төменде егжей-тегжейлі қарастырылады. Демек, тіпті Соломон мен Мэри жас отбасын құрған кезде, жас Оксфорд ғалымның Киелі кітап зерттеулеріне және мақал-мәтелдік даналыққа деген қызығушылығы ол Сент-Эдмунд залында оқып жүрген кезде басталды.
as a matter of interest in comparative wisdom literature and an enrichment of his own biblical convictions, and so never meant to be published, later in his life others urged him to consider publishing some account of this unusual intellectual journey. Consequently, during the last decade of his life Malan figured out how he might approach that major effort, and so ended up making it his magnum opus, publishing the results of his six decades of labor in an English translated version in three volumes, a matter that will be discussed in greater detail below. So, even as Solomon and Mary were starting their young family, the young Oxford scholar's interest in biblical studies and proverbial wisdom had begun in earnest while he was studying at St. Edmund Hall.
Калькуттадағы миссионер-тәрбиеші
Жас Малан жұбайы протестанттық сенімде евангелистік болғандықтан және Оксфордта тұрғанда христиандықтың төмен шіркеулік ағылшын үлгісіне бейімделгендіктен, жас швейцариялық университет бітіруші Оксфордтан [Англикан] шіркеуінің миссионерлік қоғамына миссионер-педагог лауазымына үміткер болу мүмкіндігіне ие болды. Бұл 1837 жылы 25 жастағы шетелдік студенттен ерекше өтініш болғанымен, ол өтініш білдірген Үндістанда білікті миссионер-педагогтардың қажеттілігі өте зор болды, сондықтан оның өтініші қабылданды. 1838 жылдың басында Малан отбасы Үндістанға бағыт алған кемеде болды, ал 1838 жылдың мамырында Калькуттадағы Епископ колледжінде классикалық тілдер профессоры қызметіне кірісті. Олар келгеннен кейін Малан білім беру жұмысын бастады және бір айдан соң Англикан шіркеуінің диаконы болып тағайындалды, осылайша оны Епископ колледжінде Англикан шіркеуінің жетекшісі ретінде ресми түрде мойындауға болады. Қызмет етуге құштар, бұрын сол қолының көру қабілетін жоғалтқан қарқынмен жұмыс істеуге дайын жас профессор Малан лекция беру міндеттеріне қоса, органмен музыкалық дағдыларын, шіркеу басқару жауапкершілігін жүктеді және Корольдік Азия қоғамының Бенгалия бөлімшесінің хатшысы болып тағайындалды. 1838 жылдың қарашасына қарай ол және оның отбасы денсаулықтарына қатысты ауруларға ұшырады, ал Маланның өзі қайтадан жұмысына кедергі келтіретін көру мәселелерімен күресіп жатты. Соңында, дәрігер оған және оның отбасына сауығу үшін, ыстық климаттан аулақ, қолайлы климатқа көшуді кеңес берді. 1839 жылдың басында әйелі мен үш ұлымен бірге Оңтүстік Африкаға сапарға шыққан Малан, Мэри мен ұлдарының Ұлыбританияға оралуына келісті, ал ол Калькуттаға қайта оралды. 1839 жылдың қарашасынан 1940 жылдың сәуіріне дейін Епископ колледжінде жұмыс істеген Малан денсаулығының нашарлауына байланысты тағы да Калькуттадан кетуге мәжбүр болды. Кейін 1840 жылы, Оңтүстік Африкада емделіп жатқанда, Малан Мэридің Ұлыбританияға оралғаннан кейін қайтыс болғанын естіді. Маланның Калькуттада миссионер-педагог ретінде өткен қысқа мерзімді қызметінің маңыздылығын бағаламай немесе елемеуге болмайды, өйткені оның тірі және ежелгі "шығыс тілдерін" меңгеруі осы кезеңде басталды. Кантон тілінде Хо Цун Шен (мандарин, Хэ Цзиньшань, 1817-1871) деп аталған жас қытай студентінен, ол сол кездегі Епископ колледжінде қытай ұлтының жалғыз өкілі ретінде оқыған, Малан ежелгі және қазіргі қытай жазуының негіздері мен грамматикасын үйренді. Сонымен қатар, Калькуттадағы Корольдік Азия қоғамының кітапханасындағы мажар Александр Цома де Кёрош (1784-1842) есімді тартымды және усақ-түйекке бейім кітапхана көмекшісінен ол тек Тибет тілі мен Тибет буддизмі туралы негізгі білімді ғана емес, сонымен қатар Ладак аймағындағы Тибет монахтарымен байланысынан Цома де Кёрош жинаған қырыққа жуық Тибет қолжазбаларын алды. Кейіннен Малан осы тілдерді үйреткендермен алғашқы жеке кездесулерінен туындаған қытай және тибет тілдеріндегі мәтіндерді оқудағы қабілетін көрсетті. Бұған қоса, Малан осы кезеңде Үнді субконтиненті тілдерінде жазылған мәтіндерді үйреніп, жинап, зерттеуге қол жеткізді, нәтижесінде жеке кітапханасында он үш үнді тілінен кітаптар мен қолжазбалар жинады. Маланның Үндістандағы салыстырмалы түрде қысқа тәжірибесі оның шет тілдерін үйренуге деген құштарлығын оятты, бұл басқа жағдайда мүмкін болмас еді.
he and his family were required by a physician to depart for a milder climate in order to recuperate. Joining his wife and three sons on their voyage to South Africa in early 1839, Malan agreed for Mary and their sons to travel back to Great Britain while he returned to Calcutta. Enduring work back in Bishop's College from November 1839 till April 1840, Malan was once again forced to leave Calcutta because of his deteriorating health. Later in 1840, while recuperating in South Africa, Malan learned that Mary had died after returning to Great Britain. This traumatic context of Malan's short lived tenure as a missionary educator in Calcutta should not be understated or overlooked, because his acquisition of living and ancient "eastern languages" began in earnest during this period. From a younger Chinese student, whose name in Cantonese was Ho Tsun sheen (Mandarin, He Jinshan, 1817 1871), and who attended Bishop's College at that time as the only person of Chinese ethnicity there, Malan learned the rudiments and grammar of ancient and contemporary Chinese writing. Additionally, from the rather shy and reclusive librarian assistant at the Library of the Royal Asiatic Society in Calcutta, a Hungarian named Alexander Csoma de Kőrös (1784 1842), he not only learned a foundational knowledge of both Tibetan language and Tibetan Buddhism, but also was given a cache of nearly forty Tibetan manuscripts Csoma de Kőrös had collected from his interactions with Tibetan monks in the area of Ladahk. Subsequently, Malan would demonstrate his competence in reading texts in Chinese and Tibetan that stemmed from these initial personal encounters with those who could teach him those languages. In addition, Malan managed to learn and continue to collect and study texts written in Indian sub continental languages from this period, so that within his own personal library he had collected books and manuscripts from thirteen Indian languages. One might say that Malan's relatively brief experiences in India ignited his appetite for foreign language learning in ways that would have been impossible otherwise.
Травматикалық өзгерістер және Бродвиндзордағы викариат
Оның жас әйелі Мэридің өлімі Маланның өмірлік шақыруын қайта қарастырып, ұлдарының қажеттіліктеріне бейімделуін қажет етті. Оңтүстік Африкада екінші рет емделу кезінде оның қайтыс болғанын естіген Малан ұлдарына қамқорлық жасауды ұйымдастырды және қайғысын кейінірек жылдары қайталап орындалатын әрекет арқылы жеңілдетті: халықаралық саяхатқа рұқсат алу. 1840 жылдардың басында ол алғаш рет Палестинаға саяхат жасады, өзімен бірге эскиздерін жасайтын дәптер алып жүрді, онда ол маршрутын суреттермен және акварельмен бейнеледі. Жаңа күшпен Англияға оралған ол екі шіркеуде қызмет еткен кезде ұлдарына қамқорлық жасады және 1843 жылы англикандық басшының қызы Каролина Селин Маунтқа (1821-1911) үйленді. Каролина Малан Маланнан тоғыз жас кіші болды, оның бұрынғы некесінен болған ұлдарына қараумен айналысты және кем дегенде бес баланың анасы болды. Бірнеше жыл бойы төменгі діни лауазымда болғаннан кейін, 1845 жылы Маланға Дорсеттегі Бродвиндзорде викариат ұсынылды, ол үлкен үйді қамтиды және өсіп келе жатқан отбасын қамтамасыз ететін жақсы табыс әкелді. Осы қызметке отбасымен бірге кіріскен Малан осы ауылдық қауымның викарі ретінде қырық жыл бойы қызмет етті, бұл кезеңді ол бір кезде өзінің "шөлде өткен қырық жылы" деп атады. Бродвиндзор мен ондағы қызметіне қатысты өзін-өзі кемсітуге ұқсайтын сөздеріне қарамастан, Малан Оксфордтағы профессор болғаннан гөрі онда көп нәрсе жасауға мүмкіндік алды. Оның табысы Оксфордтағы кейбір белгілі профессорлардың жалақысынан екі есе көп болды, сондықтан ол тіпті Оксфордтың беделді ортасында да мүмкін болмас өмір салтын ұстануға мүмкіндік берді. Бұған дейін айтылғандай, Малан Бродвиндзордың викарі ретіндегі осы ұзақ кезеңде пасторлық қызметтен ғана емес, көптеген жарияланымдар мен басқа да еңбектер жасауда да өркендеді. Оларға ежелгі христиандық көздерден аудармалар, әртүрлі сәулет және көркем туындылар, сондай-ақ Киелі кітапты зерттеу және көптеген тілдердегі мақал-мәтелдер кірді. Гиперполиглоттардың аутизм спектрінде өмір сүретіні белгілі болғанмен, Малан өзінің кемелдікке ұмтылысын және кейбір адамдар мен мәселелерге қатысты өте қатал бағалауларын басқаруға тырысты, кейде епископтың рұқсатымен викариаттан демалыс алып, Шығыс Еуропа мен Жерорта теңізі елдерінде, соның ішінде Сирия мен Палестинада ("Қасиетті жерде") кеңінен саяхаттады. Осы қырық жыл ішінде ол Жақияның Евангелиесінің ежелгі аудармаларының мәтіндік зерттеулерін ғана емес, сонымен қатар Қытай, Жапон, Корея және Моңғолия тілдерін қоса алғанда, Азияның бірқатар тілдеріндегі Киелі кітап аудармаларын зерттеді. Алайда, Малан осы өте академиялық және сындық зерттеулерден басқа, балалар үшін Евангелиедегі теңеулер мен кереметтер туралы екі үлкен еңбек жазды. Оның суреттері соншалықты жоғары бағаланғандықтан, 1865 жылы жарық көрген "Король Джеймс Киелі кітабының" басылымына оның шамамен он төрт суреті енгізілді. Малан өзінің басты еңбегінде, "Ақыл сөздер кітабына түпнұсқа жазбалар" (1889-1893) атты үш томдық еңбегінде, кем дегенде елу төрт түрлі тілден ағылшын тіліне мақал-мәтелдерді оқу және аударудағы "жалпы құзыреттілік" деңгейін көрсетті. Бұл соңғы және ауқымды еңбек – соңғы кезге дейін елеулі түрде ескерілмеген және түсініксіз болған – ол оқыған және ағылшын тіліне аударған мақал-мәтелдердің көпшілігі "шығыс" мәдениеттеріндегі мәтіндерден, соның ішінде Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Орталық Азия тілдеріндегі еңбектерден алынған. Дегенмен, сол еңбекте ол Жерорта теңізі мен Еуропа тілдеріндегі мәтіндерден де көптеген орынды сөздерді енгізді, соның ішінде арамей, мысыр иероглифтері, грузин, грек, еврей, итальян, латын, испан және уэльс тілдерінен алынған мақал-мәтелдер жиі келтірілді. Оның лингвист ретіндегі талантын және Киелі кітап зерттеушісі ретіндегі кең ауқымды үлесін Эдинбург университеті 1880 жылы осы жетістіктері үшін құрметті докторлық дәрежесімен мойындады. Оның өмірінің және қызығушылықтарының осы көп қырлы аспектілерін бейнелеу үшін, оның үлестерінің қосымша шолулары осы мақаланың келесі үш бөлімінде сипатталады және бағаланады.
Христиандық және библиялық стипендияға қосқан үлестері
Өлгеннен кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы Соломон Цезарь Маланның жарияланған еңбектері аударма арқылы Еуропадан тыс христиандық және даналықтық дәстүрлердің көптеген маңызды аспектілерін ашқан деп есептелді; алайда, оның көп тілді білу қабілетін осы арқылы арттырғанмен, Маланның сыншылары оларда ерекше ғылыми, сыншылдық немесе шығармашылық бар екенін жоққа шығарды. Оның христиандық және Киелі кітаптарға қатысты зерттеулерін зерттеуші ғалымдар бұрынғы пікірлерге қарсы шықты. Маланның сындық көзқарастарының алғашқы белгісі 1862 жылы Иоанн Ізгі хабарының он бір ескі аудармасын оның стандартты грек тіліндегі мәтінімен салыстыру арқылы ашылған «терең шындықтар» туралы баяндамада кездеседі. Бұл еңбектің кіші тақырыбында айтылғандай, Маланның осы он бір көне нұсқаны зерттеуі (әсіресе, Вульгата нұсқасын қоспағанда) басқа стандартты мәтіндік талдауларды қолдана отырып, англикан дінбасыларының тобы ұсынған Иоанн Ізгі хабарына мәтіндік өзгерістерді болдырмау үшін жасалды. Маланның негізгі пікірінше, Иоанн Ізгі хабарының кейбір грек тіліндегі нұсқаларын тек қана король Яковтың Киелі кітабын жасау кезінде қолданылған стандартты грек мәтінімен (Textus Receptus) салыстырып қана қоймай, сонымен қатар Иоанн Ізгі хабарының басқа да көптеген ерте аудармалары осы нұсқаларды қолдағандықтан, олар бағалануы керек. Осыған сүйеніп, Малан Жаңа Келісімдегі мәтін мен оның талаптары туралы «терең шындықтарды» анықтап, дәлелдей аламыз деп ойлады. Нәтижесінде Малан Иоанн Ізгі хабарының берілуінің ежелгі христиандық дәстүрлеріне қатысты сындық мәтіндік түсінік беріп, оларды өзінің радикалды англикан дін қызметкерлері қабылдаған мәтіндік өзгерістерге қарсы тұру үшін сындық стандарттар ретінде қолданды. Ол бұл істі, әсіресе, басқа он бір көне аудармалардың ағылшын тіліндегі аудармаларын ұсыну арқылы жүзеге асырды. Бұл - таңғаларлық жетістік, әсіресе оның «сириялық, эфиоп, армян, сахид, мефит, гот, грузин, славян [sic], англосаксон, араб, парсы тілдеріндегі» ежелгі аудармаларды қолданғанын ескерсек. Осылайша Малан сол дін қызметкерлерінің «мәтіндік баламаларға» деген қажеттілік туралы айтқандарынан туындаған мәтіндік күмәнге қарсы әрекет етті және бір ғасырдан астам уақыттан кейін Жаңа Келісімнің мәтіндік зерттеушілері жүйелі түрде қолданатын тәсілді күтті. Маланның жариялаған сыншыл, көрегендікті бағалауының екінші саласы XIX ғасырдың ортасында шығарылған нұсқаларда кездескен қытай, жапон, корей және монғол тілдеріндегі Киелі кітап аудармаларында әртүрлі теологиялық терминдерді қолданумен байланысты. Бұл еңбектер әртүрлі тілдерде Киелі кітапты шығарушыларға өздерінің қандай мақсатпен таратып жатқанын жақсылап түсінуге көмектесу үшін жазылды және басылып шықты. Киелі кітап зерттеушілерінің тағы екі маңызды жетістігі Маланның үш томдық «Ақыл сөздер кітабына түпнұсқалық жазбалар» (1889 - 1893) атты еңбегін зерттеу арқылы айқын көрінді. Бұл еңбекте қарастырылған Киелі кітаптың Нақыл сөздер кітабының көптеген бөлімдеріне этимологиялық түсініктер қосылды. Бұл кітаптарда Малан еврей тіліндегі стандартты мәтіннің зерттеушілердің пікірлерін қолданып, грек тіліндегі Септуагинта, латын тіліндегі Вульгата және ағылшын тіліндегі Король Яков аудармасындағы осы мәтіндердің аудармаларына қарсылық білдірді. Ол мұны тек еврей тіліндегі ғылыми бағалау арқылы ғана емес, халдейлер Таргумына және араб, армян, копт және сирия тілдеріндегі Киелі кітап мақал-мәтелдерінің аудармаларына сілтеме жасай отырып жасады. Ол осы тұрғыда «Король Джеймс» ағылшын тіліндегі аудармаларын сынға алған, бұл Маланды білетіндер үшін күтпеген нәрсе, өйткені ол өзінің бүкіл викарат кезінде «Король Джеймс» ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың сұлулығы мен беделін қатты қолдаған. Маланның үлкен еңбегіндегі екінші маңызды жетістік - ол ежелгі Мысырдың астарлы сөздерінің мәтіндерін Нақыл сөздер 22:17 - 24:22 аралығындағы бөлімде кездесетін мәтіндермен таныстырған. Бұл еврей-мысырлық параллельдердің маңыздылығы мен мәні тек 1920-ші жылдардың басында Киелі кітаптағы Нақыл сөздер кітабының осы нақты бөліктерінде ғана танылды және 21-ші ғасырда да Киелі кітап зерттеушілері мен египтологтар талқылауын жалғастырды. Маланның еңбегі кейін осы үзінділерге қосылған пікірталастарға ықпал етпесе де, ол параллельдердің бар екенін мойындады және оларды өзінің түбіртектерінде кем дегенде үш онжылдыққа, тіпті одан да көп уақытқа бұрын жазған. Соңында, Маланның 19 ғасырдағы Ұлыбританиядағы христиандық ғылымына екі маңызды үлесін айту және кеңінен түсіндіру қажет. Біріншіден, ол «Шығыс христиандығы» деп аталатын нәрсеге қызығушылық танытты, бұл оның Рим-католик діни рәсімдері мен теологиялық дәстүрлеріне қағидалық қарсылығына қарамастан болды. Ол осы балама христиандық дәстүрлерін оның замандастарының көпшілігінің көзқарасы сияқты, еретік деп санамады, бірақ оларды тануға лайық деп есептеді және англикан дінбасылары мен олардың қауымдастықтарына пайдалы болатын шығармашылық рухани әдебиет жасады. Ол түрлі дәстүрлерден жасаған аудармалардың саны әртүрлі болғанымен, грек православтық, ресей православтық, грузин, сириялық, армян, копт және эфиоптық дереккөздерден ағылшын тіліне аударғандығын атап өту керек. Осылайша Малан 19 ғасырдың Ұлыбританиясында әдетте болмаған басқа христиандық дәстүрлермен арадағы экуменикалық көпірдің құрылысына үлес қосты. Оның екінші үлесі христиандық миссиологияға қатысты, әсіресе 1858 жылы «Жас миссионерге хаттар» деген қарапайым кітабында көрінеді. Бұл кітапта Малан түрлі миссиялық өңірлердегі дәстүрлерді агрессивті түрде қабылдамауға қарсы «мәдени ашықтықты» сақтау туралы кеңес берді. Оның орнына, Малан христиан емес мәдениеттердегі ежелгі және классикалық дәстүрлерге құрметтейтін миссионерлік көзқарасқа қатысты ұстанымдарды қамтамасыз етті. Оның жарияланған соңғы еңбегі 1885 жылдан бастап Боурнем қаласында әйелімен бірге тұрғаннан кейін, шағын Бродвиндсор ауылындағы викариат қызметінен зейнетке шыққаннан кейін басталды. Мүмкін, ол шаруашылық қызметінен кеткендіктен, «Король Джеймс» Киелі кітабындағы Нақыл сөздер кітабының аудармасын сындық бағалауға көбірек еркіндік алды. Сондықтан ол өзінің жеке кітапханасына қол жеткізбей тұрып, 1894 жылы қайтыс болғанға дейін «Ақыл сөздер кітабына түпнұсқалық жазбалар» басылған нұсқасымен жұмыс істеді.
biblical studies have challenged these previous judgments. An initial indication of some of Malan's critical insights applied to biblical texts is discovered within the 1862 account of the "deeper truths" revealed by comparing eleven older translations of the Gospel of John with its koiné Greek standard text. As the subtitle of the work indicates, Malan's research into those eleven ancient versions (notably not including the Vulgate version) was intended to counteract textual changes to the Gospel of John proposed by a group of Anglican clerics using other standards of textual analysis. What Malan was essentially arguing is that variants found in some Greek versions of the Gospel of John should not only be weighed against the standard Greek text (the Textus Receptus) used in the creation of the King James Bible, but also those variants should be evaluated in the light of how many other early translations of the Gospel of John support those alternatives. On this basis Malan argued that "deeper truths" about the text and claims of that New Testament document could then be discerningly and more justifiably confirmed. As a consequence, Malan was providing critical textual insights into ancient Christian traditions of the transmission of the Gospel of John, and applying them as critical standards to challenge the textual alterations adopted by his more radical Anglican clerical colleagues. He did this notably by offering English renderings of eleven other ancient translations, accompanied by footnotes indicating various subtleties in those texts. This is quite an astounding achievement, especially when it is clarified that he was working with ancient translations in "Syrian, Ethiopic, Armenian, Sahidic, Mephitic, Gothic, Georgian, Sclavonic [sic], Anglo Saxon, Arabic, and Persian." By this means, then, Malan was countering a textual skepticism that arose from those clerics' assertions of the need for "textual alternatives," and anticipating an approach that has now, more than a century later, been adopted regularly in New Testament textual scholarship. A second area of critically insightful evaluations that Malan published had to do with the use of various theological terms in biblical translations within Chinese, Japanese, Korean, and Mongolian renderings as they were found in versions produced in the mid 19th century. These works were written and published in order to help those producing Bibles in various languages to have critical awareness of what they were promoting. Two other critical advances in biblical scholarship have been recently highlighted through studies of Malan's three volume magnum opus, Original Notes on the Book of Proverbs (1889 1893). One of these critical advances was the addition of etymological notes before most sections of the biblical book of Proverbs studied in this work. Within them Malan used scholarly accounts of the Hebrew standard text to challenge renderings in the Septuagint Greek, Latin Vulgate, and English King James version of those same texts. He did this not only by means of his substantial Hebrew scholarly assessments, but also by reference to the Chaldean Targum, and versions of the biblical proverbial texts in Arabic, Armenian, Coptic and Syriac. The fact that he criticized the King James Version's English renderings in this context is quite unexpected by those who knew Malan to be, as he was throughout his vicarate, a strong advocate for the beauty and authority of the King James English Bible. The second critical advance within Malan's magnum opus is his recognition of a series of ancient Egyptian proverbial texts with those found in a section he highlighted from Proverbs 22:17 to 24:22. The importance and significance of these Hebrew Egyptian parallels within these specific portions of the biblical book of Proverbs was only recognized in biblical scholarship in the early 1920s, and has continued to be debated by biblical scholars and Egyptologists into the 21st century. Though Malan's work does not contribute to the debates that later have become attached to these passages, he did recognize the parallels existed, and documented them in his footnotes with a thoroughness that anticipated the debates by at least three decades, if not more. Finally, two other contributions Malan made to Christian scholarship in 19th century Great Britain rightly deserve to be identified and elaborated. First, there was his extensive interest in what can be called "Eastern Christianity," an interest that stood in stark contrast to his principled opposition to Roman Catholic liturgical and theological traditions. From his own assessment of these alternative traditions of Christianity, he considered them not to be heretical (which was the general attitude of many in his day), but worthy of recognition and having creatively produced spiritual literature that he felt could be edifying for Anglican priests and their parishes. The number of translations from various traditions vary, but it is notable to point out that he rendered into English texts from Greek Orthodox, Russian Orthodox, Georgian, Syrian, Armenian, Coptic, and Ethiopic sources. In this sense, Malan contributed to what could become part of an ecumenical bridge to these other Christian traditions that did not otherwise exist in 19th century Great Britain. His second contribution was to Christian missiology, as seen particularly in an unassuming volume he published in 1858 under the title of Letters to a Young Missionary. Within that volume Malan offered advice regarding the maintenance of a "cross cultural openness", in opposition to an aggressive cultural rejection of traditions in various mission fields. Instead, Malan provided justifications for a missionary attitude that respects ancient and classical traditions within non Christian cultures. His final published effort began after he had retired from his vicarate in the small village of Broadwindsor, and took up residence with his wife in Bournemouth starting in 1885. Perhaps it was because he had left his pastoral position that he felt more free to present critical assessments of the renderings of the Book of Proverbs in the King James Bible. So it was that he worked there on the published version of Original Notes on the Book of Proverbs (notably without access to his personal library) until very near his death in 1894.
Оксфордтағы Малан кітапханасы және оның таратылуы
Тек соңғы зерттеулерде ғана «Малан кітапханасы» деп аталатын нәрсені анықтап, сипаттауға тырысу туралы мәлімет бар. Бұл кітапхананың құрамында жүзден астам тіл болғандықтан, сонымен қатар онда басылып шыққан кітаптар мен кодекстер ғана емес, сонымен қатар көптеген тілдердегі қолжазбалар мен пергаменттер болғандықтан, бұл кітапхана өз заманында ерекше болды деп айту артық сөз емес. Бұл кітапхананы сипаттаудың тағы бір жолы – Маланның ғылыми жетістіктерін суреттеу. Бұл алдыңғы бөлімде ішінара жасалды, бірақ мұнда Санскрит профессоры Боден, сондай-ақ Оксфордтағы Үндістан институтының сақтаушысы және кураторы Монир Монир Уильямстың (1819–1899) келтірген сөздері, оның ерекше қасиеттерін көрсетеді: Малан «тілдік жетістіктерінің керемет алуан түрлілігі мен оның білімінің тереңдігі бойынша теңдесі жоқ және ешқашан теңдесі жоқ шығыстанушы болды». Тарихи тұрғыдан алғанда, Малан мен Монир Уильямстың жеке кітапханалары Бодлей кітапханаларының қазіргі Шығыс бөлімінің негізін қалады, бұл Оксфорд университетіне сый-сыяпат ретінде олардың терең маңызын көрсетеді. Алайда, мұнда Маланның 1885 жылы қаңтарда жасаған кітапхана жинағының сыйға тартуына байланысты бірнеше факторларға назар аудару қажет. Бұл сыйлыққа Маланның 1884 жылға дейін сақтап келген тибет құжаттарының басым көпшілігі кірмеген. Сонымен қатар, Маланның қолындағы шіркеу аталарының кең жинақтары қазір Кебл колледжінің кітапханасына көшірілді. Сондықтан, 1896 жылы Малан қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткенде, Үндістан институтында орналасқан Малан кітапханасы болған жинақ, бәлкім, Маланның жеке кітапханасының көпшілігі болған шығар, бірақ бәрі емес. Алайда, кітапхананы мәңгілік жеке тұлға ретінде сақтауға уәде берілсе де, 1965 жылы Малан кітапханасы Бодлей кітапханаларының шығыс бөлімшесіне бөлінді. Жинақты қайта таратуда және Үндістан институтын басқа мақсаттарға пайдалануда басқа да мүдделер болса да, басты проблемалардың бірі – бұл әдеттегі кітапхананы басқару және ұйымдастыру үшін лайықты кітапханашыларды жалдау үшін ешқашан жеткілікті қаражат бөлінбеді. Мұның бәрі қазір танылғандықтан, 1896 жылдан 1965 жылға дейін болған Малан кітапханасының нақты мазмұнын қалай анықтауға болады? Бұл оңай емес, бірақ қазіргі кітапханашылар, ғалымдар мен библиографтар кітапхананың кейбір бөліктерін анықтаудың кейбір тәсілдерін тапты. Бір жолы – бұл мәтіннің Маланның жеке кітапханасына тиесілі екенін көрсететін кітап тақташасы бар томдарды, кодекстерді және қолжазбаларды табу. Өкінішке орай, бұл Малан кітапханасының мазмұнын қалпына келтірудің ақылға қонымды әдісі деп қарастыруға болмайды, өйткені осы томдар мен мәтіндерге арналған компьютерлік библиографиялық жазбалар олардың бастапқыда Маланға тиесілі екендігін әрдайым куәландырмайды. Осы мақсатқа жетудің тағы бірнеше жолы – Малан кітапханасы үшін жасалған кітап тізімдері мен карточкалар каталогында көрсетілген атауларды оқып, анықтау. Бұрын олар қол жетімді болмаған, бірақ 2011 жылы Оксфордтағы кітапханашылар Бодлей кітапханаларын компьютерлік құралдармен жалпыға қолжетімді ету үшін қайта құру процесінде оларды көшірді. Алайда, бұл тізімдер мен каталог карталары бұрынғы Малан кітапханасының толық есебін бермейді. Малан кітапханасына тиесілі барлық заттарды анықтаудың әлі дәлелденген жолы болмаса да, бұл жерде айтылған үш жолды бастапқы жинақтың 60% – 70% -ын анықтау үшін қолдануға болады. Мұнда Малан кітапханасының ерекше сипаты мен Соломон Цезарь Маланның Бодлей кітапханасына сыйға тартқан басқа да заттары туралы біраз мәліметтерді келтіруге болады. Бұл заттардың көбісі кітаптар мен кодекстер еді, оларды түрлі жариялаушылар ұсынған. Бұл жинақтың бестен бір бөлігі христиандық шығармалар болса керек. Олардың ішінде Малан тапқан және қолға алған көптеген тілдердегі Киелі кітаптар мен олардың бөліктері, түрлі маңызды христиандық классикалардың аудармалары және шіркеу аталарының көптеген жазбалары бар. Кейбір еңбектер Маланның заманында-ақ антиквариаттық деп саналған, сондықтан 1700 жылға дейін жарияланған кем дегенде 17 нысан бар. Баспасөзді шығаратын жариялаушылардың көбісі Еуропа құрлығынан болса да, Үндістанның 17 жерінен (қазіргі Пәкістан мен Бангладеш), төрт Бүрмадан (қазіргі Мьянма), екі Цейлоннан (қазіргі Шри-Ланка) және тағы басқа Алжир, Бейрут, Қытай, Жапония, Иерусалим және Сиам (қазіргі Таиланд) қалаларынан шыққандар болды. Сонымен қатар, Маланның қолына түскен сирек қолжазбалар да болды, олардың ішінде кем дегенде он бір тілдегі және Маланның қызығушылығының кеңдігін көрсететін көптілді жазбалар бар. Әрине, Малан өзі жасаған екі маңызды қолжазба да бар. Ең үлкені және қазіргі ғылым үшін және болашақ зерттеулер үшін ең маңыздысы – «Нақыл сөздер кітабына түсіндірмелердің түпнұсқа жазбалары». Екіншісі – 31 күндік оқу ретінде жазылған рухани мәтіндердің тамаша кітабы, қызыл және қара бояумен суреттелген және осы мәтіндерді 80-нен астам тілде суреттейді. Бұл Малан 40 жасқа толғанда өзі үшін жасаған «Sacra Privata» деп атаған мәтін, өйткені ол оның христиандық сеніміне және тілдерге деген құштарлығына куәлік еді.
Маланның гиперполиглозиясы және полиматтық қызығушылықтары
Оның ұлының өмірбаянында, сондай-ақ кейінгі зерттеулерде Соломон Цезарь Маланның ерекше тілдік қабілетіне ерекше назар аударылғандықтан, оның осы бір саласы (әлі де оған берілген қызығушылық) басқа да маңызды жетістіктерін көлеңкеге түсірді. Бақытымызға орай, Маланның суреттеріне (осылайша қалам, қаламсау және акварельмен) қатысты соңғы жұмыстар оның әуесқойлық суреттерінің жоғары сапасын көрсетті. Сондай-ақ, оның көркем каллиграфиялық шеберлігіне де назар аударылды, бұл оның "Сакра Привата" және "Притчтер кітабына жазылған бастапқы жазбаларында" көрініс тапқан. Соңғы еңбекте оның маньчжур жазуында көптеген қателер болғаны, бірақ уақыт өте келе жақсарғаны, сондықтан 1852 жылы "Сакра Привата" дағы маньчжур тіліндегі каллиграфиялық безендірілуі кемшін болғаны айтылды. Швейцариялық тибеттанушы Маланның тибет тілінің үш стилінде жазғанын атап өтті, бұл сирек кездесетін жетістік. Оның қытай каллиграфиясы әдемі және дәстүрлі қытай әріптерімен, қателерге азырақ келетін, бақыланатын щеткамен жазылған. Оның санскрит, еврей, араб, бірма, парсы және моңғол тілдерінде қаншалықты жақсы жазғаны әлі зерттелмеген. Басқа жағынан қарасақ, Король Альберт мемориалдық мұражайындағы құс жұмыртқаларының жинағы оның табиғаттың ең ұсақ бөлшектеріне де назар аударатынын және нәрселерді жіліктеп жіктеуге қабілетті екенін көрсетеді. Сарапшылар оның кітапты баулау, музыка жазу, ағаш өңдеу және сәулет өнері саласындағы жетістіктерін әлі бағаламаған, олардың маңызды және сақталған мысалдары бар. Осы көп салалы қызығушылықтарды еске алмасқа, Маланның гиперполиглоссиясы мәселесі соңғы зерттеулерде дұрыс басты орынға қойылды. Мұндай зерттеулер гиперполиглоссия ретінде жіктелу үшін алтыдан он бірге дейінгі тілдерде еркін сөйлей білуді ғана емес, сонымен қатар адамды әлеуметтік жағынан ұялмауына себеп болатын аутистік мінез-құлықтың кейбір аспектілерін де қамтиды. А. Н. Маланның әкесі туралы өмірбаянын мұқият оқыған адам, Соломон Цезарь Малан кейде оны сынауға батыл болғандарды қатал түрде сынайтынын, өте қатал пікірлі, өкіметі астындағылармен қарым-қатынасында диктаторлық және жетістіктерде болмаса, мінез-құлқында кемелдікке ұмтылатынын байқайды. Бұл көзқарастар Маланның 1853 жылы басталып, 1881 жылы аяқталған Весткотт пен Хорттың Жаңа өсиеттің грек тіліндегі қайта қарастырылған мәтінін насихаттауға қарсылығында да көрініс тапты. Осы қайта қарастырылған грек мәтінінің алғашқы нұсқаларының бірі Маланды 1862 жылы Жоханнан ғылыми тұрғыдан жоққа шығаруға итерді. Тағы бір бұрмаланған көзқарас - ол еуропалық емес тілдердің транслитерацияларын қолданудан бас тартты, өйткені олардың ішінде еуропалық тілдерде баламасы жоқ фонетикалық элементтер болды. Оның орнына, ол оларды өздерінің жазуымен жазуды жөн көрді, еуропалық тілдерде айтуға болмайтын тілдік белгілерді әзірлеудің кездейсоқтығымен күресуден гөрі. Кейінгі ғалымдар бұл екі көзқарас та христиандық немесе лингвистикалық ғылымда басымдыққа ие бола алмағанын атап өтті. Оның тарапынан осы проблемалық көзқарастар, сондай-ақ онымен және оның айналасында өмір сүргендер үшін әлеуметтік жағынан өте ыңғайсыз болуы мүмкін байқалған мінез-құлық қасиеттеріне қарамастан, Малан балаларға арналған христиандық кітаптардың жанашыр авторы бола алды және еуропалық емес христиандық көріністеріне ашық көңілмен қарады. Оның ұстаздарының бірі, жас швейцариялық студентке сирия тілін үйреткен ғалым: "Құдай оның миын Бабыл мұнарасының кірпішінен жасаған болса керек" деді. Оны жеке танымаған тағы бір адам оның "Шығыс христиандығы" атты аудармаларының бірінен оның "көптеген ғажайыптармен қатар гений" екенін мойындады. Ол адамның даналығын түсінуге қанағаттанғысыз тілдік құштарлықпен ғана емес, шындықты терең христиандық көзқараспен де, оның аутистік әдеттерінің көбісін қысқартып, басқа жаққа бағыттаған ерекше дарынды адам екені сөзсіз. Тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі заманғы бірде-бір ғалым Меццофантидің тілдік алуан түрлілігіне жақындаған жоқ; оның елудей тірі тілді салыстырмалы түрде жоғары дәрежеде білгені айтылған. Сол сияқты, Сүлеймен Цезарь Маланның оқиғасында да оның жазған және оқыған тілдері сексеннен асады, бірақ сол тілдердің табиғаты мен оның оларды түсіну деңгейіне қатысты сұрақтар туындауы керек. Бұл бір жағынан, олардың қаншасы белгілі бір қоғамда тірі тіл ретінде қолданылмайтын, бірақ белгілі бір мәтіндерге байланысты классикалық тілдер ретінде қолданылатынын анықтау қажет, екінші жағынан, Малан тілдерді оқып жазғанда қандай деңгейде түсінгенін білу керек, әсіресе "Притчтер кітабына жазылған бастапқы жазбаларының" қолжазба және жарияланған нұсқаларында кездесетін сирек тілдерде. Өлімінен бері бір ғасырдан астам уақыт бойы Малан туралы жазғандар оның Меццофанти сияқты лингвист екенін сендірді. Бірақ Маланның гиперполиглоссиясы мен христиандық зерттеулерге қосқан үлесіне қатысты соңғы зерттеулер бұл бұрынғы бағалауды қайта қарауға мүмкіндік береді. Соломон Цезарь Маланның тілдік зерттеулері оның салыстырмалы даналық сөздерін зерттеуден алған білімін толыққанды сынға алу қабілетінен асып түсті. Оның паремиологиясы, әсіресе еуропалық және Жерорта теңізі мәдениеттерінен өзге мәдениеттер мен тарихтарды көрсететін тілдерде жазылған мәтіндерден алынғандары, оның көне мәтіндердің әдеби және тілдік герменевтикалық контексін түсінудегі шектеулерін көрсетеді. Бұл соңғы зерттеулерде Маланның "Махабхарата", "Конфуцийдың сөздері" және басқа да қатысты қытай классикалық мәтіндеріне, сондай-ақ түрлі қытай халық мақалдарына жасаған көптеген сілтемелерінде көрсетілді. Шындығында, ол тірі адамдардан үйренген және оларды жақсы түсінген тілдердегі мәтіндермен салыстырғанда, өзінің тыңғырымды өзіндік зерттеуі арқылы үйренген мәтіндермен жақсы жұмыс істеген болуы мүмкін. Мысалы, ол зерттеген түрлі тибет мәтіндеріндегі әлемдік көзқарастардың айырмашылықтарын одан да дәлірек және жиі дұрыс бағалаған сияқты, қытай мәтіндеріндегіден гөрі. Оның кітапханасында оның оқыған мәтіндерінің көптеген тақырыптарды қамтығанын және олардың күрделі тақырыптар мен ерекше лексиканы қамтығанын көрсететін көптеген еңбектер болғанымен, ол мәтіндердің күрделілігін әрқашан толық түсінбеді (әсіресе "Махабхарата" жағдайында) және кейде оның христиандық теологиясы мен оның әлемдік көзқарасы тұрғысынан белгілі бір өлеңдерді немесе сөздерді түсінуге бейімделді. Бұл жиі болмаса да, оның шедевр еңбегінің жарияланған нұсқаларында оның шетел тіліндегі мәтіндердің аудармаларын қызықсыз немесе тілдік қателіктерге ұшыратуына себеп болды. Бұлдың бәрі қазір мойындалуы керек, бірақ осы түсіндіру кемшіліктері Маланның бібірлігімен бағалап, шығарған нәрселерін басып кетпеуі керек. Ол шығыс тілдеріндегі Библия мәтіндерінің аудармаларын бағалауда, сондай-ақ шығыс христиандық дәстүрлерінде бағалаған нәрселерде өзінің білімін пайдалана алды. Бұл салаларда және оның ... байланысты болғанына қарамастан.
1881. It was one of the earlier presentations of that revised Greek text that provoked Malan to write a scholarly rebuttal from the Gospel of John in 1862. Another seemingly twisted attitude was his rejection of using transliterations of non European languages, because there were phonetic elements within them that had no equivalent in European languages. Instead, he preferred to write them out in their own script, rather than struggle with the arbitrariness of developing linguistic signs for what was unpronounceable in European languages. Later scholars have noted that neither of these two positions have become dominant in subsequent Christian or linguistic scholarly traditions. What is notable in the light of these putatively problematic attitudes on his part, as well as the observed personality traits that could obviously be socially very uncomfortable for those who lived with him and around him, Malan managed also to be a compassionate writer of Christian books for children, and had an open hearted attitude toward non European expressions of Christianity and appreciation of wisdom expressed in cultures in Asian contexts that defy the narrowness of those negative and dismissive attitudes. One of his teachers. who taught the younger Swiss student Syriac, proclaimed, "God must have made his brain of a brick form the Tower of Babel." Another, who had never known him personally, recognized from one of his translations of "Eastern Christianity" that he was a "strange near genius." Undoubtedly, he was an unusually gifted man who was driven not only by a seemingly insatiable linguistic desire to understand human expressions of wisdom, but also by a profoundly Christian vision of reality that curtailed and redirected many of his more unpalatable autistic habitudes. Historically speaking, no other modern scholar has approached the linguistic diversity of Mezzofanti;, who was said to have come to know about fifty living languages to a relatively high degree. As has been seen in the case of Solomon Caesar Malan, the number of languages in which he wrote and read exceeded eighty languages, but there are questions that should be raised regarding the nature of those languages and the relative level of comprehension he attained in them. This would mean, on the one hand, that there should be a clearer account of how many of them were ancient languages that are no longer used as living languages among certain communities, but as classical languages related to specific ancient texts, and on the other hand, what degree of linguistic comprehension did Malan actually manifest in his grasp of the languages that he read and wrote, especially among the more unusual languages that are found within both the manuscript and published versions of the Original Notes on the Book of Proverbs. For at least a century since his death, those who wrote about Malan believed that he, like Mezzofanti, was more of a linguist than a critic. In the light of more recent research related both to Malan's hyperpolyglossia and his scholarly contributions to Christian studies in his own day, that previous assessment can be given a nuanced recalibration. Solomon Caesar Malan's linguistic explorations clearly outpaced his ability to bring a thoroughly critical assessment to that which he was learning from the study of comparative wisdom sayings. His paremiology, especially as learned from those texts written in languages that represented cultures and histories distinct from European and Mediterranean cultures and histories, reveal limitations in his understandings of the literary and linguistic hermeneutic contexts of ancient texts. This has now been shown in recent studies of Malan's numerous references to the Mahābhārata, the Confucian Analects and other related classical Chinese texts, and various Chinese folk proverbs. In fact, it might be justifiably claimed that he did better in this regard with texts in languages which he learned from living persons who used them and understood them well, rather than those learned by his own assiduous self study. So, for example, his realization of the worldview differences within the various Tibetan texts he studied appears to be more precise and less often misjudged than those in Chinese texts. Even though his library included works in a wide range of topics that indicated much about his awareness that the texts he read dealt with multifaceted themes and unusual vocabularies, he did not always comprehend the complexities of the texts he read (especially in the case of the Mahābhārata), and sometimes he tended to domesticate his understanding of certain passages or phrases in terms of his Christian theology and its concomitent worldview. This did not happen often, but it is manifest in various places within the published version of his magnum opus that make some of his English renderings of foreign language texts strangely awkward, if not unwittingly misrepresentative. While all this must be recognized now, these interpretive shortcomings should not eclipse what Malan was in fact able to grasp with insight and apply to his evaluations of translations of biblical texts in a number of East Asian languages, as well as what he learned to appreciate particularly in expressions of Eastern Christian traditions. In those realms, and admittedly directly related to his own Christian commitments, Malan's achievements went beyond skills of translation into realms of critical insight. There is more to be found and evaluated within the works of this "strange near genius," but it must be done primarily now by those whose scholarly expertise are in languages and cultures dealt with in the Original Notes on the Book of Proverbs and other published works that have not yet been systematically and critically studied. As has been shown above, recent scholarship has provided helpful insights into Malan's skills and shortcomings in Chinese, Manchurian, Sanskrit, and Tibetan, but there are at least fifty other languages explored within Malan's magnum opus yet to be studied and evaluated. Those scholars who would take up such tasks must have a more focused and informed training in particular linguistic corridors than Malan himself had, even though they cannot replicate his hyperpolyglossia. In so doing, the pearls within the coarser shells of his writings that still remain hidden may yet be identified and appreciated—especially in his Indological, Hebraic, Arabic and "Oriental" learning.
Жарияланған еңбектер
Адам мен Хауа кітабы, сондай-ақ Адам мен Хауаның Шайтанмен күресі деп аталады, ерте Шығыс шіркеуінің кітабы, эфиопия тілінен (Гадла Адан ва Хеван) Куфале, Талмуд, Мидрашим және басқа да шығыс еңбектерінен жасалған жазбалармен аударылған. Лондон мен Эдинбург: Уильямс және Норгейт, 1882 жыл. Қасиетті елшілердің жанжалы, ерте Шығыс шіркеуінің апокрифтік кітабы, эфиопиялық қолжазбадан аударылған. Ареопагтық Дионисийдің Тімотеге жазған хаты, эфиопиялық қолжазбадан аударылған. Жақияның Ізгі хабары. Латыннан басқа он бір ең көне нұсқадан аударылып, ағылшын тіліндегі Киелі кітаппен салыстырылған: бес дін қызметкерінің осы Ізгі хабардың қайта қаралуында ұсынған барлық өзгерістерге түсіндірмелермен. 1857 жылы жарық көрген. Лондон: Дж. Мастерс, 1862 жыл. Шафтсбери графына хат. Қытай және Моңғолия нұсқаларындағы пантеистік және буддалық тенденциялар туралы. Лондон: Белл және Далди, 1856 жыл. Жас миссионерге хаттар. Лондон: Джозеф Мастерс, 1858 жыл. Армян шіркеуінің негізін қалаушы және қамқоршысы – Қасиетті Григорий Аңғартушының өмірі мен заманы. Лондон: Ривингтон, 1868 жыл. Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің ғажайыптары, елдік балаларға түсіндірілген. Лондон: Джордж Белл және ұлдары, 1881 жыл. Ізгі хабардың корей тіліндегі нұсқасы. Лондон: К. Грин, 1890 жыл. Копт шіркеуінің түпнұсқалық құжаттары. Лондон: Д. Натт, 1872-1873 жылдар. Нақыл сөздер кітабына түсіндірмелер, көбінесе шығыс жазбаларынан. Үш томдық. Лондон мен Эдинбург: Уильям және Норгейт, 1889-1893 жылдар. Біздің Иеміз және Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің теңдесімдері. Екі томдық. Лондон: Белл және Далди, 1872 жыл. Грек тіліндегі қабылданған мәтін және Жаңа өсиеттің уәкілдік етуші нұсқасы үшін қорғау: Кентербери архиепископтарының сын-пікірлеріне жауап ретінде. Лондон: Хатчардс, 1869 жыл. Қасиетті Иоанн Ізгі хабаршының көтерілуінің қалдығы, армян тілінен аударылған. Жеті тарау (Маттай I-VI және Лұқа XI) С.С. Маланның қайта қараған нұсқасы бойынша. Лондон: Хатчардс, 1881 жыл. Грузин шіркеуінің қысқаша тарихы. Лондон: Сондерс [және] Орли, 1864 жыл. Үштік Санцзе патшалығы; немесе, Қытайдың үш жақты классикасы, I. Ван По Кёу, II. осы елдегі протестант миссионерлері, және III. Көтерілісшілердің басшысы Тэ Пинг Ванг (Хунг Сюй Чуан) шығарған. Лондон: Д. Натт, 1856 жыл. Қытайда Құдай кім, Шин бе, әлде Шанте бе? Елохим және Теостың этимологиясы және осы терминдердің қытай тіліне аударылуы туралы ескертулер. Лондон: Сэмюэл Багстер, 1855 жыл.
Letters to a Young Missionary. London: Joseph Masters, 1858. The Life and times of S. Gregory the Illuminator, the Founder and Patron Saint of the Armenian Church. London: Rivington, 1868. The Miracles of our Lord and Saviour Jesus Christ, Explained to Country Children. London: George Bell and Sons, 1881. On the Corean version of the Gospels. London: C. Green, 1890. Original Documents of the Coptic Church. London: D. Nutt, 1872 1873. Original Notes on the Book of Proverbs, mostly from eastern writings. Three volumes. London and Edinburgh: William and Norgate, 1889 1893. The Parables of Our Lord and Saviour Jesus Christ. Two volumes. London: Bell and Daldy, 1872. A Plea for the Received Greek Text and for the Authorised Version of the New Testament: In Answer to Some of the Dean of Caterbury's Criticism of Both. London: Hatchards, 1869. The Rest of Assumption of S. John the Evangelist, translated from the Armenian. Seven Chapters (Matthew I VI and Luke XI) of the Revised by S. C. Malan. London: Hatchards, 1881. A Short History of the Georgian Church. London: Saunders [and] Orley, 1864. The Three fold San tsze king; or, The Trilateral Classic of China, as Issued I. by Wang Po keou, II. by Protestant Missionaries in that Country; and III. By the Rebel Chief Tae ping wang (Hung Hsiu ch'uan). London: D. Nutt, 1856.
Who is God in China, Shin or Shangte? Remarks on the Etymology of Elohim and of Theos, and on the Rendering of these Terms into Chinese. London: Samuel Bagster, 1855.
Жарияланбаған шығармалары
Сакра Привата. 1859 жылдың 19 қыркүйегінде Бодлей кітапханасына сыйға берілді. Кітапханалық белгісі: MS. or. Polyg. f.1. Нақыл сөздер кітабына қатысты түпнұсқа жазбалар. 1894 жылдың қазанында Бодлей кітапханасына сыйға берілді. Кітапханалық белгісі: MS. Ind. Insti. Misc.10. Сирия, Ассирия және Армения. Табиғаттан жасалған суреттер, 1850 жылдың 1 мамырынан 29 шілдесіне дейін салынған. Том IF (274 сурет). Британ кітапханасына сыйға берілді. Кітапханалық белгісі: Add. MS.45360.