Кіріспе

Швейцариялық англикандық дін қызметкері және полиглот Соломон Цезарь Малан (22 сәуір 1812 – 25 қараша 1894) Д.Д., Бродвиндсор викарийі, Сарум пребендары, Женевада туған англикандық дін қызметкері, полиглот және шығыстанушы. Ол Киелі кітаптарды зерттеу және аудармаларға қатысты 50-ге жуық еңбек жариялаған. Маланның "Нақыл сөздер кітабына түпнұсқа ескертпелер" (1889–1893) еңбегі қазір оның сын тұрғысынан ойлау қабілеті үшін маңызды деп есептеледі. Өмірінің соңында ол атақты институттарға, оның ішінде Венгрия Ғылым академиясына Тибет сутраларының жиынтығын, ал жеке кітапханасының басым бөлігін Оксфордтағы Үнді институтына сыйлады. Бұл кітапхана Малан кітапханасы деп аталды, және 1960 жылдары таратылғаннан кейін Бодлей кітапханаларындағы Шығыс бөлімінің негізі ретінде танылды.

Женевадағы ерте өмір

Француздық қуғынға ұшыраған отбасының ұрпағы Малан Женевада Сезар Жан Соломон Малан болып дүниеге келді. Ол өзінің дарынды әкесі, доктор Анри Абрахам Сезар Маланның (1787–1864) және оның швейцариялық әйелі Саломе Джорджетт Жанна Шёнбергердің (1790 – белгісіз) он екі баласының ағасы болды. Қызығы, Сүлеймен Цезарь Маланның өміріне қатысты жарияланған еңбектерде оның анасы сирек еске алынады. Шындығында, әкесі Женева қала-мемлекеті тарихының соңғы жылдарындағы қарсы мәдениеттің діни ұстазы болды; ол даулы швейцариялық діни лидер атанды, оның протестанттық сенімінің евангелистік түрі 19 ғасырдың басында Женевада үстемдік құрған рационалды Тұрғыннан келген кальвинизмге қарсы шықты. 1818 жылы Женева кальвинистерінің басшылығы оны өз қауымында қызмет етуге жібермеді, содан кейін Малан әкесі өз жерінде жеке шіркеу қауымын құрды, мемлекеттік шіркеуде ұсынылған құлшынысқа маңызды христиандық балама ұсынды. Француз тілінде теологиялық құндылығымен танымал әнұрандар жазып, швейцариялық евангелистік зиялы ретінде көптеген әңгімелер мен үлкен шығармалар жариялаған Малан әкесі Еуропаның әртүрлі елдерінде, сондай-ақ Ұлыбританияда, әсіресе Шотландияда халықаралық евангелистік миссионер ретінде танылды. Гласгоу университеті оған Швейцариядан тыс жердегі құрметін көрсетіп, құрметті докторлық диплом берді. Бұл әлеуметтік оқшалану және қарсы мәдени діни белсенділік тұңғыш ұлы Сезар Жан Соломонның алғашқы жылдары мен білім алуына зор әсер етті. Ұлының алған білімі негізінен үйден болды, онда Сезар Жан Соломон өте жақсы оқыды. Әкесінің жетекшілігімен ол бастапқыда латын (оның "ана тілі" және бірінші тілі), француз, неміс және итальян тілдерін үйренді. Ұлының өмірбаянында айтылғандай, 18 жасында Сезар Жан Соломон Малан санскрит, араб және еврей тілдерінде де жетістіктерге жеткен. Сонымен қатар, ол әкесінен әртүрлі қолөнер және техникалық өнерге де үйренді. Оның эскиздер мен сурет салу сабақтарын жеке репетитор оқытты, бұл оның кейінгі жылдарында бағаланған эскиздер мен суреттерге мол жеміс берді. Осы қалыптасу кезеңінде Сезар Жан Соломон ботаниканы да оқыды, ал әкесі оның дарынды ұлына жабдықталған шеберхана сыйлағандықтан, ол ағаш өңдеу, кітап мұқабасын жасау және баспа ісін үйренді. Кейіннен оның кітап мұқабасын жасау шеберлігі көркемдік тұрғыдан таң қалдырды. Сонымен қатар, Маланның үлкен ұлы музыка теориясын және кейбір музыкалық аспаптарды ойнауды білген, оларды өз қызметінде пайдаланған. Бұл өмірінің ерте кезеңінде ол каллиграфияны да зерттеген болуы мүмкін, ол кейіннен көптеген стильдер мен тілдерде өте жақсы орындады. Әкесінің евангелистік теолог ретінде халықаралық беделінің артуына байланысты, олардың швейцариялық Женевадағы үйіне көптеген халықаралық қонақтар келді, осы орайда үлкен ұлы өмірінің алғашқы махаббаты, ағылшын евангелистік англиканның қызы Мэри Марш Мортлокпен (1813–1840) танысты. Әкесінің үміті, тұңғыш ұлы Женевадағы ерекше қызметінде, еркін шіркеу немесе диссидент христиан қауымы ретінде жалғастырады деп ойлағанмен, Сезар Жан Соломон Швейцарияны және әкесінің жұмысын тастауға әкелетін басқа жолды таңдады.

Ұлыбританияға және Оксфордтағы ресми білім

Ол жастайынан тілдерді зерттеуге ерекше қабілет танытты, бірақ Мэри Мортлокпен дамыған романтикалық қарым-қатынасы оның тағдырын өзгертіп, әкесінің үйін тастап, ағылшынша Соломон Цезарь Малан деген есімді қабылдады. Сезар Жан Саломон Малан мен Мэри Морлоктың арасындағы романтикалық қарым-қатынасқа қатысты бірнеше қиын сұрақтар туындағаннан кейін, екі әке арасында келісімге қол жеткізілді. Осы келісімге сәйкес, ұлы Малан ағылшын тілін жақсы меңгеріп, формальды білім алып, үйленуге мүмкіндік алатын еді. Мэридің әкесі жас Маланның Оксфордтағы колледжге түсуіне қолдау көрсетсе, оның білімін дамытуға көмектесуге келісті. Ол үшін олардың Малан Ұлыбританияда отбасылық мұғалім болып жұмыс істеуіне келісті, осылайша ол университетке түсу емтихандарын ағылшын тілінде тапсыруға дайындық жасай алатын еді. Егер ол бұл мәселеде сәтті болса, Сезар мен Мэри үйленуге келісті. Бұл шаралардың діни қыры – Оксфордтағы колледждер түлектерден Англиялық шіркеудің қағидаларын қабылдауын талап етті, соның ішінде ағылшын корольдік отбасына қолдау көрсетуді, бұл Маланның әкесіне қарсы болды. Дегенмен, келісімге қол жеткеннен кейін, ұл үшін жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтар ашылды, ол кейіннен Соломон Цезарь Малан деп танылатын еді. Нәтижесінде, жас Малан жиырма жасқа толғанда, 1832 жылы оған Шотландияға барып, Твиддейл маркизінің отбасында мұғалім болып жұмыс істеу туралы келісім жасалды. Университет емтихандары келесі жылы өтті, бірақ жас Малан әлі де өзінің ағылшын тілінің деңгейіне толық сенімді емес еді. Осы қиындықты жеңуді үміттене отырып, ол емтихан тапсырушылардан емтиханды француз, неміс, испан, итальян, латын немесе грек тілдерінде тапсыруға рұқсат беруді өтінді. Оның өтініші қабылданбады, бірақ жас швейцариялық ғалым емтиханды сәтті тапсырды. Осының нәтижесінде 1833 жылы ол Оксфордтағы Сент-Эдмунд-холлға түсті. Бір жылдан кейін, 1834 жылы, Соломон мен Мэри үйленді, ал жас швейцариялық студент оқуында сәттілікке жетті. Жас Малан Оксфордта білім алу мүмкіндігін зор ынтамен және қажырлы еңбекпен пайдаланды, себебі оның барлық білгісі келгенін үйренуге және оған қолдау көрсеткендерді қуантуға құштарлығы зор еді. Алайда, осы жылдары ол сол көзінің көру қабілетін жоғалтты, бұл оның ғылыми еңбектеріне қауіп төндірді, бірақ оның жеке мотивациясына немесе өзіне қойған қатаң талаптарға кедергі келтірмеді. Шындығында, Оксфордта оқыған жылдары ол екі маңызды стипендияға ие болды: 1834 жылы санскрит тілі бойынша Боден стипендиясы және 1837 жылы еврей тілі бойынша Пузи мен Эллертон стипендиясы. Бұл оның осы екі классикалық тілдегі білімінің жоғары деңгейін көрсетеді. 1837 жылы ол Literae humaniores саласында 2-ші сынып дипломмен бітірді, бірақ ерекше жетістікке қол жеткізбеді. Көптеген адамдар білмейтіндей, Соломон Цезарь Малан Оксфордқа келгеннен кейін мақал-мәтел әдебиетінің сарқасы болуды өз міндеті деп санады. Осы жеке зерттеу жобасының негізі ретінде Малан өзінің есімімен аталған Сүлеймен патшаға жатқызылатын мақал-мәтелдердің еврей тіліндегі мәтінін пайдаланды, бұл жұмысты өзі, әкесі және әйелі құдайлық аян деп санайтын Киелі кітап мәтініне деген құрмет ретінде қарастырды. "Нақыл сөздер кітабындағы түпнұсқа жазбалар" атты қолжазба нұсқасының ішкі беті көрсеткендей, ол 1833 жылы, Оксфордтағы университет оқуларын бастаған жылы, қатар немесе қарама-қарсы мақал-мәтелдерді көп тілде жаздыра бастады. Ол осы зерттеуге 60 жылдан астам уақыт арнады, соңында өмірінің соңында жасаған үлкен қолжазбасын 1894 жылы, өлімінен бірнеше ай бұрын Оксфордтағы Бодлеан кітапханасына сыйға тартты. Бастапқыда салыстырмалы даналық әдебиетіне қызығушылық таныту және өзінің Киелі кітаптық сенімдерін байыту үшін, сондықтан оны жариялауды жоспарламаған, кейінірек өмірінде басқалар оны осы ерекше интеллектуалды саяхат туралы жазбаларды жариялауды қарастыруға шақырды. Осылайша, өмірінің соңғы онжылдығында Малан осы үлкен жұмысты қалай жүзеге асыру керектігін ойлап тапты және оны өзінің басты еңбегі етіп, алты онжылдық еңбегінің нәтижелерін үш томдық ағылшын тіліндегі аудармада жариялады, бұл мәселе төменде егжей-тегжейлі қарастырылады. Демек, тіпті Соломон мен Мэри жас отбасын құрған кезде, жас Оксфорд ғалымның Киелі кітап зерттеулеріне және мақал-мәтелдік даналыққа деген қызығушылығы ол Сент-Эдмунд залында оқып жүрген кезде басталды.

Калькуттадағы миссионер-тәрбиеші

Жас Малан жұбайы протестанттық сенімде евангелистік болғандықтан және Оксфордта тұрғанда христиандықтың төмен шіркеулік ағылшын үлгісіне бейімделгендіктен, жас швейцариялық университет бітіруші Оксфордтан [Англикан] шіркеуінің миссионерлік қоғамына миссионер-педагог лауазымына үміткер болу мүмкіндігіне ие болды. Бұл 1837 жылы 25 жастағы шетелдік студенттен ерекше өтініш болғанымен, ол өтініш білдірген Үндістанда білікті миссионер-педагогтардың қажеттілігі өте зор болды, сондықтан оның өтініші қабылданды. 1838 жылдың басында Малан отбасы Үндістанға бағыт алған кемеде болды, ал 1838 жылдың мамырында Калькуттадағы Епископ колледжінде классикалық тілдер профессоры қызметіне кірісті. Олар келгеннен кейін Малан білім беру жұмысын бастады және бір айдан соң Англикан шіркеуінің диаконы болып тағайындалды, осылайша оны Епископ колледжінде Англикан шіркеуінің жетекшісі ретінде ресми түрде мойындауға болады. Қызмет етуге құштар, бұрын сол қолының көру қабілетін жоғалтқан қарқынмен жұмыс істеуге дайын жас профессор Малан лекция беру міндеттеріне қоса, органмен музыкалық дағдыларын, шіркеу басқару жауапкершілігін жүктеді және Корольдік Азия қоғамының Бенгалия бөлімшесінің хатшысы болып тағайындалды. 1838 жылдың қарашасына қарай ол және оның отбасы денсаулықтарына қатысты ауруларға ұшырады, ал Маланның өзі қайтадан жұмысына кедергі келтіретін көру мәселелерімен күресіп жатты. Соңында, дәрігер оған және оның отбасына сауығу үшін, ыстық климаттан аулақ, қолайлы климатқа көшуді кеңес берді. 1839 жылдың басында әйелі мен үш ұлымен бірге Оңтүстік Африкаға сапарға шыққан Малан, Мэри мен ұлдарының Ұлыбританияға оралуына келісті, ал ол Калькуттаға қайта оралды. 1839 жылдың қарашасынан 1940 жылдың сәуіріне дейін Епископ колледжінде жұмыс істеген Малан денсаулығының нашарлауына байланысты тағы да Калькуттадан кетуге мәжбүр болды. Кейін 1840 жылы, Оңтүстік Африкада емделіп жатқанда, Малан Мэридің Ұлыбританияға оралғаннан кейін қайтыс болғанын естіді. Маланның Калькуттада миссионер-педагог ретінде өткен қысқа мерзімді қызметінің маңыздылығын бағаламай немесе елемеуге болмайды, өйткені оның тірі және ежелгі "шығыс тілдерін" меңгеруі осы кезеңде басталды. Кантон тілінде Хо Цун Шен (мандарин, Хэ Цзиньшань, 1817-1871) деп аталған жас қытай студентінен, ол сол кездегі Епископ колледжінде қытай ұлтының жалғыз өкілі ретінде оқыған, Малан ежелгі және қазіргі қытай жазуының негіздері мен грамматикасын үйренді. Сонымен қатар, Калькуттадағы Корольдік Азия қоғамының кітапханасындағы мажар Александр Цома де Кёрош (1784-1842) есімді тартымды және усақ-түйекке бейім кітапхана көмекшісінен ол тек Тибет тілі мен Тибет буддизмі туралы негізгі білімді ғана емес, сонымен қатар Ладак аймағындағы Тибет монахтарымен байланысынан Цома де Кёрош жинаған қырыққа жуық Тибет қолжазбаларын алды. Кейіннен Малан осы тілдерді үйреткендермен алғашқы жеке кездесулерінен туындаған қытай және тибет тілдеріндегі мәтіндерді оқудағы қабілетін көрсетті. Бұған қоса, Малан осы кезеңде Үнді субконтиненті тілдерінде жазылған мәтіндерді үйреніп, жинап, зерттеуге қол жеткізді, нәтижесінде жеке кітапханасында он үш үнді тілінен кітаптар мен қолжазбалар жинады. Маланның Үндістандағы салыстырмалы түрде қысқа тәжірибесі оның шет тілдерін үйренуге деген құштарлығын оятты, бұл басқа жағдайда мүмкін болмас еді.

Травматикалық өзгерістер және Бродвиндзордағы викариат

Оның жас әйелі Мэридің өлімі Маланның өмірлік шақыруын қайта қарастырып, ұлдарының қажеттіліктеріне бейімделуін қажет етті. Оңтүстік Африкада екінші рет емделу кезінде оның қайтыс болғанын естіген Малан ұлдарына қамқорлық жасауды ұйымдастырды және қайғысын кейінірек жылдары қайталап орындалатын әрекет арқылы жеңілдетті: халықаралық саяхатқа рұқсат алу. 1840 жылдардың басында ол алғаш рет Палестинаға саяхат жасады, өзімен бірге эскиздерін жасайтын дәптер алып жүрді, онда ол маршрутын суреттермен және акварельмен бейнеледі. Жаңа күшпен Англияға оралған ол екі шіркеуде қызмет еткен кезде ұлдарына қамқорлық жасады және 1843 жылы англикандық басшының қызы Каролина Селин Маунтқа (1821-1911) үйленді. Каролина Малан Маланнан тоғыз жас кіші болды, оның бұрынғы некесінен болған ұлдарына қараумен айналысты және кем дегенде бес баланың анасы болды. Бірнеше жыл бойы төменгі діни лауазымда болғаннан кейін, 1845 жылы Маланға Дорсеттегі Бродвиндзорде викариат ұсынылды, ол үлкен үйді қамтиды және өсіп келе жатқан отбасын қамтамасыз ететін жақсы табыс әкелді. Осы қызметке отбасымен бірге кіріскен Малан осы ауылдық қауымның викарі ретінде қырық жыл бойы қызмет етті, бұл кезеңді ол бір кезде өзінің "шөлде өткен қырық жылы" деп атады. Бродвиндзор мен ондағы қызметіне қатысты өзін-өзі кемсітуге ұқсайтын сөздеріне қарамастан, Малан Оксфордтағы профессор болғаннан гөрі онда көп нәрсе жасауға мүмкіндік алды. Оның табысы Оксфордтағы кейбір белгілі профессорлардың жалақысынан екі есе көп болды, сондықтан ол тіпті Оксфордтың беделді ортасында да мүмкін болмас өмір салтын ұстануға мүмкіндік берді. Бұған дейін айтылғандай, Малан Бродвиндзордың викарі ретіндегі осы ұзақ кезеңде пасторлық қызметтен ғана емес, көптеген жарияланымдар мен басқа да еңбектер жасауда да өркендеді. Оларға ежелгі христиандық көздерден аудармалар, әртүрлі сәулет және көркем туындылар, сондай-ақ Киелі кітапты зерттеу және көптеген тілдердегі мақал-мәтелдер кірді. Гиперполиглоттардың аутизм спектрінде өмір сүретіні белгілі болғанмен, Малан өзінің кемелдікке ұмтылысын және кейбір адамдар мен мәселелерге қатысты өте қатал бағалауларын басқаруға тырысты, кейде епископтың рұқсатымен викариаттан демалыс алып, Шығыс Еуропа мен Жерорта теңізі елдерінде, соның ішінде Сирия мен Палестинада ("Қасиетті жерде") кеңінен саяхаттады. Осы қырық жыл ішінде ол Жақияның Евангелиесінің ежелгі аудармаларының мәтіндік зерттеулерін ғана емес, сонымен қатар Қытай, Жапон, Корея және Моңғолия тілдерін қоса алғанда, Азияның бірқатар тілдеріндегі Киелі кітап аудармаларын зерттеді. Алайда, Малан осы өте академиялық және сындық зерттеулерден басқа, балалар үшін Евангелиедегі теңеулер мен кереметтер туралы екі үлкен еңбек жазды. Оның суреттері соншалықты жоғары бағаланғандықтан, 1865 жылы жарық көрген "Король Джеймс Киелі кітабының" басылымына оның шамамен он төрт суреті енгізілді. Малан өзінің басты еңбегінде, "Ақыл сөздер кітабына түпнұсқа жазбалар" (1889-1893) атты үш томдық еңбегінде, кем дегенде елу төрт түрлі тілден ағылшын тіліне мақал-мәтелдерді оқу және аударудағы "жалпы құзыреттілік" деңгейін көрсетті. Бұл соңғы және ауқымды еңбек – соңғы кезге дейін елеулі түрде ескерілмеген және түсініксіз болған – ол оқыған және ағылшын тіліне аударған мақал-мәтелдердің көпшілігі "шығыс" мәдениеттеріндегі мәтіндерден, соның ішінде Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Орталық Азия тілдеріндегі еңбектерден алынған. Дегенмен, сол еңбекте ол Жерорта теңізі мен Еуропа тілдеріндегі мәтіндерден де көптеген орынды сөздерді енгізді, соның ішінде арамей, мысыр иероглифтері, грузин, грек, еврей, итальян, латын, испан және уэльс тілдерінен алынған мақал-мәтелдер жиі келтірілді. Оның лингвист ретіндегі талантын және Киелі кітап зерттеушісі ретіндегі кең ауқымды үлесін Эдинбург университеті 1880 жылы осы жетістіктері үшін құрметті докторлық дәрежесімен мойындады. Оның өмірінің және қызығушылықтарының осы көп қырлы аспектілерін бейнелеу үшін, оның үлестерінің қосымша шолулары осы мақаланың келесі үш бөлімінде сипатталады және бағаланады.

Христиандық және библиялық стипендияға қосқан үлестері

Өлгеннен кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы Соломон Цезарь Маланның жарияланған еңбектері аударма арқылы Еуропадан тыс христиандық және даналықтық дәстүрлердің көптеген маңызды аспектілерін ашқан деп есептелді; алайда, оның көп тілді білу қабілетін осы арқылы арттырғанмен, Маланның сыншылары оларда ерекше ғылыми, сыншылдық немесе шығармашылық бар екенін жоққа шығарды. Оның христиандық және Киелі кітаптарға қатысты зерттеулерін зерттеуші ғалымдар бұрынғы пікірлерге қарсы шықты. Маланның сындық көзқарастарының алғашқы белгісі 1862 жылы Иоанн Ізгі хабарының он бір ескі аудармасын оның стандартты грек тіліндегі мәтінімен салыстыру арқылы ашылған «терең шындықтар» туралы баяндамада кездеседі. Бұл еңбектің кіші тақырыбында айтылғандай, Маланның осы он бір көне нұсқаны зерттеуі (әсіресе, Вульгата нұсқасын қоспағанда) басқа стандартты мәтіндік талдауларды қолдана отырып, англикан дінбасыларының тобы ұсынған Иоанн Ізгі хабарына мәтіндік өзгерістерді болдырмау үшін жасалды. Маланның негізгі пікірінше, Иоанн Ізгі хабарының кейбір грек тіліндегі нұсқаларын тек қана король Яковтың Киелі кітабын жасау кезінде қолданылған стандартты грек мәтінімен (Textus Receptus) салыстырып қана қоймай, сонымен қатар Иоанн Ізгі хабарының басқа да көптеген ерте аудармалары осы нұсқаларды қолдағандықтан, олар бағалануы керек. Осыған сүйеніп, Малан Жаңа Келісімдегі мәтін мен оның талаптары туралы «терең шындықтарды» анықтап, дәлелдей аламыз деп ойлады. Нәтижесінде Малан Иоанн Ізгі хабарының берілуінің ежелгі христиандық дәстүрлеріне қатысты сындық мәтіндік түсінік беріп, оларды өзінің радикалды англикан дін қызметкерлері қабылдаған мәтіндік өзгерістерге қарсы тұру үшін сындық стандарттар ретінде қолданды. Ол бұл істі, әсіресе, басқа он бір көне аудармалардың ағылшын тіліндегі аудармаларын ұсыну арқылы жүзеге асырды. Бұл - таңғаларлық жетістік, әсіресе оның «сириялық, эфиоп, армян, сахид, мефит, гот, грузин, славян [sic], англосаксон, араб, парсы тілдеріндегі» ежелгі аудармаларды қолданғанын ескерсек. Осылайша Малан сол дін қызметкерлерінің «мәтіндік баламаларға» деген қажеттілік туралы айтқандарынан туындаған мәтіндік күмәнге қарсы әрекет етті және бір ғасырдан астам уақыттан кейін Жаңа Келісімнің мәтіндік зерттеушілері жүйелі түрде қолданатын тәсілді күтті. Маланның жариялаған сыншыл, көрегендікті бағалауының екінші саласы XIX ғасырдың ортасында шығарылған нұсқаларда кездескен қытай, жапон, корей және монғол тілдеріндегі Киелі кітап аудармаларында әртүрлі теологиялық терминдерді қолданумен байланысты. Бұл еңбектер әртүрлі тілдерде Киелі кітапты шығарушыларға өздерінің қандай мақсатпен таратып жатқанын жақсылап түсінуге көмектесу үшін жазылды және басылып шықты. Киелі кітап зерттеушілерінің тағы екі маңызды жетістігі Маланның үш томдық «Ақыл сөздер кітабына түпнұсқалық жазбалар» (1889 - 1893) атты еңбегін зерттеу арқылы айқын көрінді. Бұл еңбекте қарастырылған Киелі кітаптың Нақыл сөздер кітабының көптеген бөлімдеріне этимологиялық түсініктер қосылды. Бұл кітаптарда Малан еврей тіліндегі стандартты мәтіннің зерттеушілердің пікірлерін қолданып, грек тіліндегі Септуагинта, латын тіліндегі Вульгата және ағылшын тіліндегі Король Яков аудармасындағы осы мәтіндердің аудармаларына қарсылық білдірді. Ол мұны тек еврей тіліндегі ғылыми бағалау арқылы ғана емес, халдейлер Таргумына және араб, армян, копт және сирия тілдеріндегі Киелі кітап мақал-мәтелдерінің аудармаларына сілтеме жасай отырып жасады. Ол осы тұрғыда «Король Джеймс» ағылшын тіліндегі аудармаларын сынға алған, бұл Маланды білетіндер үшін күтпеген нәрсе, өйткені ол өзінің бүкіл викарат кезінде «Король Джеймс» ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың сұлулығы мен беделін қатты қолдаған. Маланның үлкен еңбегіндегі екінші маңызды жетістік - ол ежелгі Мысырдың астарлы сөздерінің мәтіндерін Нақыл сөздер 22:17 - 24:22 аралығындағы бөлімде кездесетін мәтіндермен таныстырған. Бұл еврей-мысырлық параллельдердің маңыздылығы мен мәні тек 1920-ші жылдардың басында Киелі кітаптағы Нақыл сөздер кітабының осы нақты бөліктерінде ғана танылды және 21-ші ғасырда да Киелі кітап зерттеушілері мен египтологтар талқылауын жалғастырды. Маланның еңбегі кейін осы үзінділерге қосылған пікірталастарға ықпал етпесе де, ол параллельдердің бар екенін мойындады және оларды өзінің түбіртектерінде кем дегенде үш онжылдыққа, тіпті одан да көп уақытқа бұрын жазған. Соңында, Маланның 19 ғасырдағы Ұлыбританиядағы христиандық ғылымына екі маңызды үлесін айту және кеңінен түсіндіру қажет. Біріншіден, ол «Шығыс христиандығы» деп аталатын нәрсеге қызығушылық танытты, бұл оның Рим-католик діни рәсімдері мен теологиялық дәстүрлеріне қағидалық қарсылығына қарамастан болды. Ол осы балама христиандық дәстүрлерін оның замандастарының көпшілігінің көзқарасы сияқты, еретік деп санамады, бірақ оларды тануға лайық деп есептеді және англикан дінбасылары мен олардың қауымдастықтарына пайдалы болатын шығармашылық рухани әдебиет жасады. Ол түрлі дәстүрлерден жасаған аудармалардың саны әртүрлі болғанымен, грек православтық, ресей православтық, грузин, сириялық, армян, копт және эфиоптық дереккөздерден ағылшын тіліне аударғандығын атап өту керек. Осылайша Малан 19 ғасырдың Ұлыбританиясында әдетте болмаған басқа христиандық дәстүрлермен арадағы экуменикалық көпірдің құрылысына үлес қосты. Оның екінші үлесі христиандық миссиологияға қатысты, әсіресе 1858 жылы «Жас миссионерге хаттар» деген қарапайым кітабында көрінеді. Бұл кітапта Малан түрлі миссиялық өңірлердегі дәстүрлерді агрессивті түрде қабылдамауға қарсы «мәдени ашықтықты» сақтау туралы кеңес берді. Оның орнына, Малан христиан емес мәдениеттердегі ежелгі және классикалық дәстүрлерге құрметтейтін миссионерлік көзқарасқа қатысты ұстанымдарды қамтамасыз етті. Оның жарияланған соңғы еңбегі 1885 жылдан бастап Боурнем қаласында әйелімен бірге тұрғаннан кейін, шағын Бродвиндсор ауылындағы викариат қызметінен зейнетке шыққаннан кейін басталды. Мүмкін, ол шаруашылық қызметінен кеткендіктен, «Король Джеймс» Киелі кітабындағы Нақыл сөздер кітабының аудармасын сындық бағалауға көбірек еркіндік алды. Сондықтан ол өзінің жеке кітапханасына қол жеткізбей тұрып, 1894 жылы қайтыс болғанға дейін «Ақыл сөздер кітабына түпнұсқалық жазбалар» басылған нұсқасымен жұмыс істеді.

Оксфордтағы Малан кітапханасы және оның таратылуы

Тек соңғы зерттеулерде ғана «Малан кітапханасы» деп аталатын нәрсені анықтап, сипаттауға тырысу туралы мәлімет бар. Бұл кітапхананың құрамында жүзден астам тіл болғандықтан, сонымен қатар онда басылып шыққан кітаптар мен кодекстер ғана емес, сонымен қатар көптеген тілдердегі қолжазбалар мен пергаменттер болғандықтан, бұл кітапхана өз заманында ерекше болды деп айту артық сөз емес. Бұл кітапхананы сипаттаудың тағы бір жолы – Маланның ғылыми жетістіктерін суреттеу. Бұл алдыңғы бөлімде ішінара жасалды, бірақ мұнда Санскрит профессоры Боден, сондай-ақ Оксфордтағы Үндістан институтының сақтаушысы және кураторы Монир Монир Уильямстың (1819–1899) келтірген сөздері, оның ерекше қасиеттерін көрсетеді: Малан «тілдік жетістіктерінің керемет алуан түрлілігі мен оның білімінің тереңдігі бойынша теңдесі жоқ және ешқашан теңдесі жоқ шығыстанушы болды». Тарихи тұрғыдан алғанда, Малан мен Монир Уильямстың жеке кітапханалары Бодлей кітапханаларының қазіргі Шығыс бөлімінің негізін қалады, бұл Оксфорд университетіне сый-сыяпат ретінде олардың терең маңызын көрсетеді. Алайда, мұнда Маланның 1885 жылы қаңтарда жасаған кітапхана жинағының сыйға тартуына байланысты бірнеше факторларға назар аудару қажет. Бұл сыйлыққа Маланның 1884 жылға дейін сақтап келген тибет құжаттарының басым көпшілігі кірмеген. Сонымен қатар, Маланның қолындағы шіркеу аталарының кең жинақтары қазір Кебл колледжінің кітапханасына көшірілді. Сондықтан, 1896 жылы Малан қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткенде, Үндістан институтында орналасқан Малан кітапханасы болған жинақ, бәлкім, Маланның жеке кітапханасының көпшілігі болған шығар, бірақ бәрі емес. Алайда, кітапхананы мәңгілік жеке тұлға ретінде сақтауға уәде берілсе де, 1965 жылы Малан кітапханасы Бодлей кітапханаларының шығыс бөлімшесіне бөлінді. Жинақты қайта таратуда және Үндістан институтын басқа мақсаттарға пайдалануда басқа да мүдделер болса да, басты проблемалардың бірі – бұл әдеттегі кітапхананы басқару және ұйымдастыру үшін лайықты кітапханашыларды жалдау үшін ешқашан жеткілікті қаражат бөлінбеді. Мұның бәрі қазір танылғандықтан, 1896 жылдан 1965 жылға дейін болған Малан кітапханасының нақты мазмұнын қалай анықтауға болады? Бұл оңай емес, бірақ қазіргі кітапханашылар, ғалымдар мен библиографтар кітапхананың кейбір бөліктерін анықтаудың кейбір тәсілдерін тапты. Бір жолы – бұл мәтіннің Маланның жеке кітапханасына тиесілі екенін көрсететін кітап тақташасы бар томдарды, кодекстерді және қолжазбаларды табу. Өкінішке орай, бұл Малан кітапханасының мазмұнын қалпына келтірудің ақылға қонымды әдісі деп қарастыруға болмайды, өйткені осы томдар мен мәтіндерге арналған компьютерлік библиографиялық жазбалар олардың бастапқыда Маланға тиесілі екендігін әрдайым куәландырмайды. Осы мақсатқа жетудің тағы бірнеше жолы – Малан кітапханасы үшін жасалған кітап тізімдері мен карточкалар каталогында көрсетілген атауларды оқып, анықтау. Бұрын олар қол жетімді болмаған, бірақ 2011 жылы Оксфордтағы кітапханашылар Бодлей кітапханаларын компьютерлік құралдармен жалпыға қолжетімді ету үшін қайта құру процесінде оларды көшірді. Алайда, бұл тізімдер мен каталог карталары бұрынғы Малан кітапханасының толық есебін бермейді. Малан кітапханасына тиесілі барлық заттарды анықтаудың әлі дәлелденген жолы болмаса да, бұл жерде айтылған үш жолды бастапқы жинақтың 60% – 70% -ын анықтау үшін қолдануға болады. Мұнда Малан кітапханасының ерекше сипаты мен Соломон Цезарь Маланның Бодлей кітапханасына сыйға тартқан басқа да заттары туралы біраз мәліметтерді келтіруге болады. Бұл заттардың көбісі кітаптар мен кодекстер еді, оларды түрлі жариялаушылар ұсынған. Бұл жинақтың бестен бір бөлігі христиандық шығармалар болса керек. Олардың ішінде Малан тапқан және қолға алған көптеген тілдердегі Киелі кітаптар мен олардың бөліктері, түрлі маңызды христиандық классикалардың аудармалары және шіркеу аталарының көптеген жазбалары бар. Кейбір еңбектер Маланның заманында-ақ антиквариаттық деп саналған, сондықтан 1700 жылға дейін жарияланған кем дегенде 17 нысан бар. Баспасөзді шығаратын жариялаушылардың көбісі Еуропа құрлығынан болса да, Үндістанның 17 жерінен (қазіргі Пәкістан мен Бангладеш), төрт Бүрмадан (қазіргі Мьянма), екі Цейлоннан (қазіргі Шри-Ланка) және тағы басқа Алжир, Бейрут, Қытай, Жапония, Иерусалим және Сиам (қазіргі Таиланд) қалаларынан шыққандар болды. Сонымен қатар, Маланның қолына түскен сирек қолжазбалар да болды, олардың ішінде кем дегенде он бір тілдегі және Маланның қызығушылығының кеңдігін көрсететін көптілді жазбалар бар. Әрине, Малан өзі жасаған екі маңызды қолжазба да бар. Ең үлкені және қазіргі ғылым үшін және болашақ зерттеулер үшін ең маңыздысы – «Нақыл сөздер кітабына түсіндірмелердің түпнұсқа жазбалары». Екіншісі – 31 күндік оқу ретінде жазылған рухани мәтіндердің тамаша кітабы, қызыл және қара бояумен суреттелген және осы мәтіндерді 80-нен астам тілде суреттейді. Бұл Малан 40 жасқа толғанда өзі үшін жасаған «Sacra Privata» деп атаған мәтін, өйткені ол оның христиандық сеніміне және тілдерге деген құштарлығына куәлік еді.

Маланның гиперполиглозиясы және полиматтық қызығушылықтары

Оның ұлының өмірбаянында, сондай-ақ кейінгі зерттеулерде Соломон Цезарь Маланның ерекше тілдік қабілетіне ерекше назар аударылғандықтан, оның осы бір саласы (әлі де оған берілген қызығушылық) басқа да маңызды жетістіктерін көлеңкеге түсірді. Бақытымызға орай, Маланның суреттеріне (осылайша қалам, қаламсау және акварельмен) қатысты соңғы жұмыстар оның әуесқойлық суреттерінің жоғары сапасын көрсетті. Сондай-ақ, оның көркем каллиграфиялық шеберлігіне де назар аударылды, бұл оның "Сакра Привата" және "Притчтер кітабына жазылған бастапқы жазбаларында" көрініс тапқан. Соңғы еңбекте оның маньчжур жазуында көптеген қателер болғаны, бірақ уақыт өте келе жақсарғаны, сондықтан 1852 жылы "Сакра Привата" дағы маньчжур тіліндегі каллиграфиялық безендірілуі кемшін болғаны айтылды. Швейцариялық тибеттанушы Маланның тибет тілінің үш стилінде жазғанын атап өтті, бұл сирек кездесетін жетістік. Оның қытай каллиграфиясы әдемі және дәстүрлі қытай әріптерімен, қателерге азырақ келетін, бақыланатын щеткамен жазылған. Оның санскрит, еврей, араб, бірма, парсы және моңғол тілдерінде қаншалықты жақсы жазғаны әлі зерттелмеген. Басқа жағынан қарасақ, Король Альберт мемориалдық мұражайындағы құс жұмыртқаларының жинағы оның табиғаттың ең ұсақ бөлшектеріне де назар аударатынын және нәрселерді жіліктеп жіктеуге қабілетті екенін көрсетеді. Сарапшылар оның кітапты баулау, музыка жазу, ағаш өңдеу және сәулет өнері саласындағы жетістіктерін әлі бағаламаған, олардың маңызды және сақталған мысалдары бар. Осы көп салалы қызығушылықтарды еске алмасқа, Маланның гиперполиглоссиясы мәселесі соңғы зерттеулерде дұрыс басты орынға қойылды. Мұндай зерттеулер гиперполиглоссия ретінде жіктелу үшін алтыдан он бірге дейінгі тілдерде еркін сөйлей білуді ғана емес, сонымен қатар адамды әлеуметтік жағынан ұялмауына себеп болатын аутистік мінез-құлықтың кейбір аспектілерін де қамтиды. А. Н. Маланның әкесі туралы өмірбаянын мұқият оқыған адам, Соломон Цезарь Малан кейде оны сынауға батыл болғандарды қатал түрде сынайтынын, өте қатал пікірлі, өкіметі астындағылармен қарым-қатынасында диктаторлық және жетістіктерде болмаса, мінез-құлқында кемелдікке ұмтылатынын байқайды. Бұл көзқарастар Маланның 1853 жылы басталып, 1881 жылы аяқталған Весткотт пен Хорттың Жаңа өсиеттің грек тіліндегі қайта қарастырылған мәтінін насихаттауға қарсылығында да көрініс тапты. Осы қайта қарастырылған грек мәтінінің алғашқы нұсқаларының бірі Маланды 1862 жылы Жоханнан ғылыми тұрғыдан жоққа шығаруға итерді. Тағы бір бұрмаланған көзқарас - ол еуропалық емес тілдердің транслитерацияларын қолданудан бас тартты, өйткені олардың ішінде еуропалық тілдерде баламасы жоқ фонетикалық элементтер болды. Оның орнына, ол оларды өздерінің жазуымен жазуды жөн көрді, еуропалық тілдерде айтуға болмайтын тілдік белгілерді әзірлеудің кездейсоқтығымен күресуден гөрі. Кейінгі ғалымдар бұл екі көзқарас та христиандық немесе лингвистикалық ғылымда басымдыққа ие бола алмағанын атап өтті. Оның тарапынан осы проблемалық көзқарастар, сондай-ақ онымен және оның айналасында өмір сүргендер үшін әлеуметтік жағынан өте ыңғайсыз болуы мүмкін байқалған мінез-құлық қасиеттеріне қарамастан, Малан балаларға арналған христиандық кітаптардың жанашыр авторы бола алды және еуропалық емес христиандық көріністеріне ашық көңілмен қарады. Оның ұстаздарының бірі, жас швейцариялық студентке сирия тілін үйреткен ғалым: "Құдай оның миын Бабыл мұнарасының кірпішінен жасаған болса керек" деді. Оны жеке танымаған тағы бір адам оның "Шығыс христиандығы" атты аудармаларының бірінен оның "көптеген ғажайыптармен қатар гений" екенін мойындады. Ол адамның даналығын түсінуге қанағаттанғысыз тілдік құштарлықпен ғана емес, шындықты терең христиандық көзқараспен де, оның аутистік әдеттерінің көбісін қысқартып, басқа жаққа бағыттаған ерекше дарынды адам екені сөзсіз. Тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі заманғы бірде-бір ғалым Меццофантидің тілдік алуан түрлілігіне жақындаған жоқ; оның елудей тірі тілді салыстырмалы түрде жоғары дәрежеде білгені айтылған. Сол сияқты, Сүлеймен Цезарь Маланның оқиғасында да оның жазған және оқыған тілдері сексеннен асады, бірақ сол тілдердің табиғаты мен оның оларды түсіну деңгейіне қатысты сұрақтар туындауы керек. Бұл бір жағынан, олардың қаншасы белгілі бір қоғамда тірі тіл ретінде қолданылмайтын, бірақ белгілі бір мәтіндерге байланысты классикалық тілдер ретінде қолданылатынын анықтау қажет, екінші жағынан, Малан тілдерді оқып жазғанда қандай деңгейде түсінгенін білу керек, әсіресе "Притчтер кітабына жазылған бастапқы жазбаларының" қолжазба және жарияланған нұсқаларында кездесетін сирек тілдерде. Өлімінен бері бір ғасырдан астам уақыт бойы Малан туралы жазғандар оның Меццофанти сияқты лингвист екенін сендірді. Бірақ Маланның гиперполиглоссиясы мен христиандық зерттеулерге қосқан үлесіне қатысты соңғы зерттеулер бұл бұрынғы бағалауды қайта қарауға мүмкіндік береді. Соломон Цезарь Маланның тілдік зерттеулері оның салыстырмалы даналық сөздерін зерттеуден алған білімін толыққанды сынға алу қабілетінен асып түсті. Оның паремиологиясы, әсіресе еуропалық және Жерорта теңізі мәдениеттерінен өзге мәдениеттер мен тарихтарды көрсететін тілдерде жазылған мәтіндерден алынғандары, оның көне мәтіндердің әдеби және тілдік герменевтикалық контексін түсінудегі шектеулерін көрсетеді. Бұл соңғы зерттеулерде Маланның "Махабхарата", "Конфуцийдың сөздері" және басқа да қатысты қытай классикалық мәтіндеріне, сондай-ақ түрлі қытай халық мақалдарына жасаған көптеген сілтемелерінде көрсетілді. Шындығында, ол тірі адамдардан үйренген және оларды жақсы түсінген тілдердегі мәтіндермен салыстырғанда, өзінің тыңғырымды өзіндік зерттеуі арқылы үйренген мәтіндермен жақсы жұмыс істеген болуы мүмкін. Мысалы, ол зерттеген түрлі тибет мәтіндеріндегі әлемдік көзқарастардың айырмашылықтарын одан да дәлірек және жиі дұрыс бағалаған сияқты, қытай мәтіндеріндегіден гөрі. Оның кітапханасында оның оқыған мәтіндерінің көптеген тақырыптарды қамтығанын және олардың күрделі тақырыптар мен ерекше лексиканы қамтығанын көрсететін көптеген еңбектер болғанымен, ол мәтіндердің күрделілігін әрқашан толық түсінбеді (әсіресе "Махабхарата" жағдайында) және кейде оның христиандық теологиясы мен оның әлемдік көзқарасы тұрғысынан белгілі бір өлеңдерді немесе сөздерді түсінуге бейімделді. Бұл жиі болмаса да, оның шедевр еңбегінің жарияланған нұсқаларында оның шетел тіліндегі мәтіндердің аудармаларын қызықсыз немесе тілдік қателіктерге ұшыратуына себеп болды. Бұлдың бәрі қазір мойындалуы керек, бірақ осы түсіндіру кемшіліктері Маланның бібірлігімен бағалап, шығарған нәрселерін басып кетпеуі керек. Ол шығыс тілдеріндегі Библия мәтіндерінің аудармаларын бағалауда, сондай-ақ шығыс христиандық дәстүрлерінде бағалаған нәрселерде өзінің білімін пайдалана алды. Бұл салаларда және оның ... байланысты болғанына қарамастан.

Жарияланған еңбектер

Адам мен Хауа кітабы, сондай-ақ Адам мен Хауаның Шайтанмен күресі деп аталады, ерте Шығыс шіркеуінің кітабы, эфиопия тілінен (Гадла Адан ва Хеван) Куфале, Талмуд, Мидрашим және басқа да шығыс еңбектерінен жасалған жазбалармен аударылған. Лондон мен Эдинбург: Уильямс және Норгейт, 1882 жыл. Қасиетті елшілердің жанжалы, ерте Шығыс шіркеуінің апокрифтік кітабы, эфиопиялық қолжазбадан аударылған. Ареопагтық Дионисийдің Тімотеге жазған хаты, эфиопиялық қолжазбадан аударылған. Жақияның Ізгі хабары. Латыннан басқа он бір ең көне нұсқадан аударылып, ағылшын тіліндегі Киелі кітаппен салыстырылған: бес дін қызметкерінің осы Ізгі хабардың қайта қаралуында ұсынған барлық өзгерістерге түсіндірмелермен. 1857 жылы жарық көрген. Лондон: Дж. Мастерс, 1862 жыл. Шафтсбери графына хат. Қытай және Моңғолия нұсқаларындағы пантеистік және буддалық тенденциялар туралы. Лондон: Белл және Далди, 1856 жыл. Жас миссионерге хаттар. Лондон: Джозеф Мастерс, 1858 жыл. Армян шіркеуінің негізін қалаушы және қамқоршысы – Қасиетті Григорий Аңғартушының өмірі мен заманы. Лондон: Ривингтон, 1868 жыл. Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің ғажайыптары, елдік балаларға түсіндірілген. Лондон: Джордж Белл және ұлдары, 1881 жыл. Ізгі хабардың корей тіліндегі нұсқасы. Лондон: К. Грин, 1890 жыл. Копт шіркеуінің түпнұсқалық құжаттары. Лондон: Д. Натт, 1872-1873 жылдар. Нақыл сөздер кітабына түсіндірмелер, көбінесе шығыс жазбаларынан. Үш томдық. Лондон мен Эдинбург: Уильям және Норгейт, 1889-1893 жылдар. Біздің Иеміз және Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің теңдесімдері. Екі томдық. Лондон: Белл және Далди, 1872 жыл. Грек тіліндегі қабылданған мәтін және Жаңа өсиеттің уәкілдік етуші нұсқасы үшін қорғау: Кентербери архиепископтарының сын-пікірлеріне жауап ретінде. Лондон: Хатчардс, 1869 жыл. Қасиетті Иоанн Ізгі хабаршының көтерілуінің қалдығы, армян тілінен аударылған. Жеті тарау (Маттай I-VI және Лұқа XI) С.С. Маланның қайта қараған нұсқасы бойынша. Лондон: Хатчардс, 1881 жыл. Грузин шіркеуінің қысқаша тарихы. Лондон: Сондерс [және] Орли, 1864 жыл. Үштік Санцзе патшалығы; немесе, Қытайдың үш жақты классикасы, I. Ван По Кёу, II. осы елдегі протестант миссионерлері, және III. Көтерілісшілердің басшысы Тэ Пинг Ванг (Хунг Сюй Чуан) шығарған. Лондон: Д. Натт, 1856 жыл. Қытайда Құдай кім, Шин бе, әлде Шанте бе? Елохим және Теостың этимологиясы және осы терминдердің қытай тіліне аударылуы туралы ескертулер. Лондон: Сэмюэл Багстер, 1855 жыл.

Жарияланбаған шығармалары

Сакра Привата. 1859 жылдың 19 қыркүйегінде Бодлей кітапханасына сыйға берілді. Кітапханалық белгісі: MS. or. Polyg. f.1. Нақыл сөздер кітабына қатысты түпнұсқа жазбалар. 1894 жылдың қазанында Бодлей кітапханасына сыйға берілді. Кітапханалық белгісі: MS. Ind. Insti. Misc.10. Сирия, Ассирия және Армения. Табиғаттан жасалған суреттер, 1850 жылдың 1 мамырынан 29 шілдесіне дейін салынған. Том IF (274 сурет). Британ кітапханасына сыйға берілді. Кітапханалық белгісі: Add. MS.45360.