Кіріспе

Сезімдік тәжірибені тек физикалық немесе құрылымдық тұрғыда сипаттау мүмкін болмауы

Ақыл философиясында, түсіндірудегі олқылық – физикалист философияларының физикалық қасиеттердің субъективті сезімдерге қалай әкелетінін түсіндірудегі қиындығы болып табылады. Бұл терминді философ Джозеф Левин енгізген. Олқылық жоқ құбылысқа мысал – қазіргі заманғы компьютердің мінез-құлқы, оны тек оның физикалық компоненттері, мысалы, схемасы мен бағдарламалық жасақтамасы арқылы толыққанды түсіндіруге болады. Керісінше, көптеген ақыл-дене дуалисттері (мысалы, Рене Декарт, Дэвид Чалмерс) субъективті саналы тәжірибенің физикалық әлемнен тыс (дуализм) немесе әлі белгісіз физикалық құбылыстың салдарынан туындайтын жекелеген эффекті деп санайды (мысалы, кванттық сана, жанама реализмді қараңыз). Дуализмнің жақтастары ақылдың мидан маңызды және сапалық жағынан өзгеше екенін және "олқылықты толтыру" үшін метафизикалық тұрғыдан физикалық емес нәрсенің болуы қажет деп есептейді. Сонымен қатар, кейбіреулер саналы тәжірибе туралы әлемнің физикалық фактілерінен логикалық түрде туындамайтын қосымша фактілер бар екенін айтады. Мысалы, олар қызыл түсті көру сезімінің әлемдегі физикалық фактілерден логикалық түрде шығарыла алмайтындығын көрсетеді.

Салдары

Түсіндірмелік саңылаудың мәні даулы. Кейбіреулер оны қазіргі түсіндіру мүмкіндігіміздің шегі деп санайды. Олардың пікірінше, нейроғылымдағы болашақ жаңалықтар немесе философтардың болашақ еңбектері осы саңылауды жабуы мүмкін. Басқалары бұл саңылаудың адам ретіндегі танымдық қабілеттеріміздің түпкі шегі екенін айтады – қаншалықты қосымша ақпарат болса да, оны жабуға болмайды. Бұл саңылаудың қандай метафизикалық салдарлары бар екені туралы бірлік жоқ. Дуализмді қолдау үшін оны пайдаланғандар көбінесе эпистемологиялық саңылаудың – әсіресе ол танымдық қабілеттеріміздің нақты шегі болса – міндетті түрде метафизикалық саңылауға алып келетінін жақтады. Левин және басқалар осы мәселеде үнсіздік сақтауды немесе мұндай метафизикалық қорытынды жасаудың қажеті жоқ деп санайды. Ол ойланудың (зомби және инверттік спектр аргументтерінде қолданылғандай) метафизикалық шындықтарды орнату құралы ретінде кемшіліктері бар екенімен келіседі; бірақ, егер біз квалиа физикалық екеніне келсек те, олар түсіндіруге қатысты мәселені тудырады деп санайды. Менің ойымша, бұл материалистік жауап соңында дұрыс болғанымен, сана мен дене мәселесін толығымен шешуге жеткіліксіз. Тіпті, мүмкіншіліктерді қарастыру сана денеден ерекше екенін немесе саналық қасиеттердің метафизикалық тұрғыдан физикалық қасиеттерге келтірілмейтінін дәлелдемесе де, олар физикалық тұрғыдан сананы түсіндірудегі біздің кемшіліктерін көрсетеді. Дегенмен, мұндай эпистемологиялық немесе түсіндіруге қатысты мәселе жасырылған метафизикалық мәселені – квалианың физикалық еместігін көрсетуі мүмкін, тіпті егер ол ойлану аргументтерімен дәлелденбесе де, оны жоққа шығаруға болмайды. <blockquote>Соңында біз қайтадан бастаған жерімізге келдік. Түсіндірмелік саңылау туралы аргумент табиғаттағы саңылауды емес, табиғатты түсінудегі саңылауды көрсетеді. Әрине, табиғатты түсінудегі саңылаудың болуына себеп табиғатта нақты саңылаудың бар екендігі болуы мүмкін. Бірақ, соңғысына күмәндануға себептер болғандықтан, біріншісін түсіндіру үшін басқа жерден іздеуіміз керек. Левин сапалық тәжірибе туралы білуге болатын нәрселерді түсінудің одан да қиын екенін айтады, себебі біз нақты жағдайларды білу үшін не қажет екенін анықтаудың жолын таба алмаймыз. Оның қорытындысы бойынша, сапалық тәжірибелерді толыққанды түсіндіруге ұмтылудың жақсы себептері бар. Бірі – сананың тек жоғары ұйымдасқан физикалық жүйелерде психикалық белсенділік байқалғанда ғана көрінетіні. Левиннің пікірінше, адам миы, өте ұйымдасқан болғанымен, жай ғана орындаушы болуы мүмкін деген тұжырымға қарсы келеді. Ол материализмнің физикалық негіздермен сипатталатын механизмге тәуелділікті түсіндіру үшін физикалық емес нәрсенің редукциясын білдіретінін айтады, бірақ мұндай редукционизм психологияны физикалық ғылымға келтіруге тырыспайды. Алайда, бұл психологияға қатысты мәлімдемелер үшін маңызды емес фактілердің түсіндіруге келмейтін кластары бар екенін білдіреді. Көптеген философтар түсіндірмелік саңылауды шешуге болатынына күмән келтіреді. Аргументті жақтаушылар оны материализмге, физикализмге және натурализмге қарсы аргументтерді қолдау үшін пайдаланғандықтан, оның аргументтері мәселенің ғылыми немесе философиялық шешіміне қарсы тұрады. Дэвид Чалмерс ғылым бұл саңылауды белгілі бір деңгейде жапса да, мәселе жалғасатынын мойындады.</blockquote>