Кіріспе

Еуропалық этникалық топ

Рутения және Рутене – латын тілінен шыққан экзонимдер, бұрынғыда Шығыс және Орталық Еуропада шығыс славян тайпаларын атау үшін, әсіресе орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында қолданылған. Ортағасырлық дереккөздерде «Рутенийлер» деген латынша термин Литва Ұлы Князьдығының барлық шығыс славяндарын сипаттау үшін пайдаланылған, бұл бұрынғы Киев Русі халқының экзонимі ретінде қазіргі белорустардың, русиндердің және украиндердің ата-бабаларын қамтиды. Рутения және оған байланысты экзонимдер жаңа заманның басында да қолданыла берді, олардың географиялық аумағы мен діни мағыналары (мысалы, Рутения грек-католик шіркеуімен байланысы) бойынша бірнеше ерекше мағыналар пайда болды. Ортағасырлық дереккөздерде латынша «Рутени» термині жалпы шығыс славян тайпаларына қолданылған, осылайша барлық эндонимдер мен олардың түрлі формаларын қамтиды (; русини). Экзонимдік терминдерді пайдалану арқылы, латын тілінде жазған авторлар осы терминдерді қолдануда нақты болу қажеттілігінен босатылды, ал Рутения экзонимдерінің осы қасиеті қазіргі, көбінесе батыс авторларында, әсіресе экзонимдерді (тегі бойынша шетелдік) эндонимдерге қарағанда қолдануды ұнататындарда жиі кездеседі. Жаңа заманның басында Рутения экзонимі Польша-Литва одағының шығыс славян халқына жиі қолданылған, бұл аймақ 15-шы ғасырдан 18-шы ғасырға дейін қазіргі Беларусь және Украина аумақтарын қамтыды. Бұрынғы Австро-Венгрия монархиясында осы термин (Рутенен) 1918 жылға дейін монархия шегіндегі барлық украин халқының ресми экзонимі ретінде қолданылған.

Польшадағы русендік терминология

20-ғасырдың соғыс аралық кезеңінде русин (русин) термині Екінші Польша Республикасындағы Кресси Вшодни (шығыс шекаралық аймақтар) тұрғындарына да қолданылды, және украиндықтарды, русиндерді және лемколарды, немесе басқаша айтқанда, униаттық немесе грек-католик шіркеулерінің мүшелерін қамтыды. Галицияда поляк үкіметі "украиндер" деген барлық сілтемелерді ескі сөз – русини ("русиндар") деп алмастырды. 1921 жылғы Польша халық санағы украиндарды русиндерден өзге деп санамады, ал бұл кезде белорустар бөлек халыққа айналған еді, поляк тілінде ол сөзбе-сөз "ақ русиндер" (Białorusini) деп аударылады. Дегенмен, 1931 жылғы Польша халық санағы белорус, украин және русин тілдерін жеке тілдер ретінде қарастырды, және санақ нәтижелері бұрынғыдан айтарлықтай өзгеше болды. Русин-американдық тарихшы Пол Роберт Магочидің сөзіне сәйкес, 1930 жылдары Польша үкіметінің саясаты түрлі этнографиялық топтарды – яғни лемколар, бойколар және гуцулдар, сондай-ақ ежелгі русиндер мен русофилдерді – басқа украиндықтардан ерекше санап, тайпаландыру стратегиясын ұстанды, және батыс Лемко аймағында құрылған мемлекеттік мектептерде лемко диалектінде оқытуды ұсынды.

Карпат-Рутен этнонимдері

19 ғасырдың соңына қарай бірнеше батыс тілдерінде тағы бір атаулар жиынтығы қолданысқа енді, олар аймақтық Карпат атауларын русин атауларымен біріктіріп, осылайша Карпато-русин немесе Карпато-русиндер сияқты күрделі атауларды тудырды. Бұл атаулар да Карпат Рутения терминінің географиялық шеңберінің өзгеруіне байланысты әртүрлі мағыналарға ие болды. Бұл мағыналар Карпат аймағындағы барлық шығыс славян тайпаларын белгілеу ретінде кең қолданылудан бастап, қазіргі украиндық ұлттық сананы қабылдамаған, бірақ дәстүрлі русин өзіндігін сақтап қалған шығыс славян тайпаларына назар аударуға дейін ауқымды болды. Русин және Карпато-русин атаулары 1945 жылғы маусымда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кеңес Одағында тыйым салынды. Словакия үкіметі русиндерді (русини) ерекше ұлттық азшылық деп жариялады (1991) және русин тілін жеке тіл ретінде мойындады (1995). Дегенмен, кейбір авторлар (көбінесе ғалым емес) сол деректерді Одоакрды Галлиядан шыққан ежелгі кельт рутендерімен байланыстыруға тырысқан бірнеше теориялардың "көзі" ретінде пайдаланды, осылайша шығыс славяндарды рутендер немесе русиндер деп атаған кейінгі ортағасырлық авторларға байланыс жасады. Осы негізде ежелгі галл рутендері мен кейінгі шығыс славян "русиндері" арасындағы байланыс туралы жорамалдардан тұратын толыққанды теориялар құрылды. Профессор Пол Р. Магочи атап көрсеткендей, мұндай теорияларды "шығармашылық" жазушылардың "құрастырылған әңгімелері" деп қарастыру керек.

География

9 ғасырдан бастап Киев Русі – қазіргі Украина, Беларусь және Ресей мемлекеттерінің құрамына кіретін – Батыс Еуропада Русьтен туындаған түрлі атаулармен танымал болды. 12 ғасырдан бастап Русь жері Батыс Еуропада көбінесе Рутения деген латынша атымен белгілі болды.

Тіл

Русь тілі (Ruthenian: рускаꙗ мова, рускїй ѧзыкъ) – 15-18 ғасырларда Польша-Литва одақтастығының Шығыс славян аймақтарында қолданылған, бір-бірімен тығыз байланысты Шығыс славян тілдерінің тобына берілген сыртқы атау. 18 ғасырдың соңына қарай, бұл тілдер аймақтық нұсқаларға бөлініп, кейін қазіргі белорус (Ақ Русь), украин (Русь) және русин (Карпат Русі) тілдеріне дамыды.

Діндер

Володимирдің крещеніесінен бастап Русьте Шығыс православиесінің үстемдігінің ұзақ тарихы басталды. Рустар христиан дінін Византиялық нысанында қабылдады, поляктар оны латындық нысанында қабылдады, ал литвалықтар поляктармен саяси одақ құрғаннан кейін олардың ақсүйектері латындық нысанына көшпес бұрын орта ғасырдың соңына дейін язычничествоны сақтады. Литваның ұлы княздығының шығысқа қарай кеңеюіне Киев Русіне моңғол шапқыншылығының қаупі төнген кезде, ақсүйектердің достық шарттары мен әртүрлі некелері көмектесті. 12 ғасырдың соңында Еуропа екі үлкен аймаққа бөлінді: католицизмнің үстемдігімен Батыс Еуропа және православиелік және византиялық ықпалмен Шығыс Еуропа. Олардың арасындағы шекара Буг өзенімен шартты түрде белгіленді. Бұл қазіргі Беларусь деп аталатын аймақты осы екі ықпалдың араласып, қақтығысатын ерекше жағдайына қойды. 1008 және 1013 жылдар аралығында Тұрауда Ақ Русьтегі алғашқы латын шіркеуінің епархиясы құрылды. Католицизм дәстүрлі түрде белорус ақсүйектерінің (шляхта) және Беларусьтің батыс және солтүстік-батыс бөліктеріндегі халықтың көп бөлігінің басым діні болды. 14 ғасырға дейін Ақ Русьте Шығыс православие шіркеуі үстемдік құрды. 1385 жылғы Крево одағы бұл монополияны бұзып, католицизмді үстем таптың дініне айналдырды. Литваның сол кездегі билеушісі Ягайло Литваның барлық халқына католицизмге көшуді бұйырды. Крево одағынан бір жарым жыл өткен соң Вильнюс епископтығы құрылды, ол литвалық князьдерден көп жер алды. 16 ғасырдың ортасына қарай католицизм Литвада және оның солтүстік-батыс бөлігіндегі Ақ Русьте күшті болды, бірақ православие шіркеуі әлі де үстемдік сақтап тұрды. 14 ғасырда император Андроник II Палеолог екі қосымша митрополия құруға рұқсат берді: Галич митрополиясы (1303) және Литва митрополиясы (1317). Литва митрополиті Роман (1355–1362) және Киев митрополиті Алексий екеуі де осы лауазымға таласты. Екі митрополит Константинопольге жеке өтініштерін жеткізу үшін сапарлады. 1356 жылы олардың мәселесі Патриархтық Синодта қарастырылды. Киелі Синод Алексийді Киев митрополиті ретінде растады, ал Романды Новогородкеде тағайындады. 1361 жылы екі кафедра ресми түрде бөлінді. Одан кейін, 1361/62 жылдың қысында Роман қайтыс болды. 1362 жылдан 1371 жылға дейін Литваның бос тұрған кафедрасын Алексий басқарды. Осы уақытқа дейін Литва митрополиясы іс жүзінде таратылды. Флоренция кеңесіне қол қойылғаннан кейін Киев митрополиті Исидор 1441 жылы Русь кардиналы ретінде Мәскеуге оралды. Ол Мәскеудің ұлы князі тарапынан тұтқындалды және діннен тайғанын айыптады. Ұлы князь Исидорды қызметтен шеттетуге және 1448 жылы Киев митрополиті ретінде өзінің үміткерін тағайындауға мәжбүр болды. Бұл Константинополь патриархы Григорий III-нің келісімінсіз жасалды. 1458 жылы Исидор қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Константинополь патриархатының митрополиті Григорий Болгар басқарды. Григорийдің канондық аумағы дәстүрлі Киев Русі жерлерінің батыс бөлігі болды – Литва Ұлы Княздығы мен Польша Корольдігінің мемлекеттері. Епископтық орын қазіргі Беларусь аумағында орналасқан Навагрудак қаласында болды. Кейіннен ол Литва Ұлы Княздығының астанасы Вильнюске көшірілді. Мәскеу мен Вильнюс арасында осы лауазымға қатысты параллельдік мұрагерлік пайда болды. Киев митрополиттері 16 ғасырда құрылған Мәскеу және барлық Русь патриархының алдыңғылары. 1595–1596 жылдары Брест униясына қосылған Шығыс православие шіркеулерінің дін қызметкерлері Русь униялық шіркеуін құрды. Осы процесте олар өз адалдығы мен юрисдикциясын Константинопольдің Экуменикалық патриархатынан Киелі Таққа ауыстырды. Оның бір митрополиялық аумағы болды – Киев, Галиция және барлық Русь митрополиясы. Шіркеудің құрылуы русиндер арасында қақтығысқа әкелді, мысалы, 1623 жылы иерарх Иосафат Кунцевичтің өлтірілуі. Одаққа қарсылар шіркеу мүшелерін «униаттар» деп атады, бірақ католик құжаттары оның теріс коннотациясы болғандықтан енді бұл терминді қолданбайды. 1620 жылы осы диссиденттер өздерінің митрополиясын құрды – «Киев, Галиция және барлық Русь митрополиясы». 16 ғасырда христиандықта дағдарыс басталды: католицизмде протестанттық реформация, ал православие аймағында ересь кезеңі басталды. 16 ғасырдың ортасынан бастап протестанттық идеялар Литва Ұлы Княздығында тарала бастады. Белоруссиядағы алғашқы протестанттық шіркеуді Брест қаласында Миколай «Қара» Радзивилл құрды. Польшадағы Контрреформация салдарынан протестантизм сақталмады. Польшадағы Католик шіркеуі де, Русь шіркеуі де күйреу кезеңіне түсті. Русь шіркеуі мемлекеттігі жоқ халықтың шіркеуі болды. Поляктар русиндерді бағындырылған халық деп есептеді. Уақыт өте келе, Литваның әскери және саяси үстемдігі Русь автономиясын жойды. Русь халқының нашар саяси жағдайы олардың шіркеуінің мәртебесіне де әсер етті және оны реформалау және жаңарту қабілетін әлсіретті. Сонымен қатар, олар Константинопольдегі Ана шіркеуден немесе Мәскеудегі дінбастарынан қолдау күте алмады. Осылайша, Русь шіркеуі Польшадағы Католик шіркеуінен нашар жағдайда болды. 1666 жылға дейін, патша Никита қызметтен алынғанға дейін, Ресей православие шіркеуі мемлекеттен тәуелсіз болды. 1721 жылы Ресейдің бірінші императоры Петр I патшалықты толығымен жойды және шіркеуді үкімет департаментіне айналдырды, оны император тағайындаған аға епископтар мен бюрократтардан құралған Киелі Синод басқарды. Уақыт өте келе, Ресей империясы барлық православие христиандарын, әсіресе Осман империясының құрамындағыларды қорғаушы және демеуші ретінде танылды. Царица басқарған Украинаның Ресей империясының құрамына кіруі (1721 жылдан бастап) Царица бақылауындағы украин жерлерінде (1596 жылы ресми түрде құрылған) униаттық католицизмнің төмендеуіне әкелді.

Музыка және би

"Балет Рутено" немесе "Хорея Рутения" деп аталатын музыкалық ноталар, яғни Рутениялық балет, Литва мен Польшаның Рутенияны билеген кезінде Еуропалық жинақтарда табылады, мысалы 1640 жылғы Гданьск лютня таблаурасында.