Кіріспе

Жаңа Зеландиялық жарыс жүргізушісі (1936–1992)

Денис Клайв Хулм (18 маусым 1936 – 4 қазан 1992) – Жаңа Зеландиялық жарыс жүргізуші, ол 1967 жылғы Формула-1 әлем чемпионатында «Брабхам» командасы үшін жеңіске жетті. 1965 жылы Монакодағы дебютінен бастап 1974 жылғы АҚШ Гран-приіндегі соңғы жарысына дейін ол 112 Гран-приде қатысып, сегіз рет жеңіске жетіп, 33 рет мәнерлеп жарыс жолында тұрды. Сондай-ақ ол 1968 және 1972 жылдары жалпы есепте үшінші орын алды. Хулм 7-топтық спорттық автомобильдерге арналған Канада-Америка сын-қатер кубогында (Can-Am) жан-жақты шеберлігін көрсетті. 1967 мен 1971 жылдар аралығында қатарынан бес рет жеңіске жеткен «Макларен» командасының құрамында ол жеке жүргізушілер чемпионатында екі рет жеңімпаз атанды және тағы төрт рет күміс жүлдегер болды. Карьерасының басында Хулм газ педалін жақсырақ сезіну үшін жалаң аяқ жарысқа қатысуды ұнатты. Бірақ 1960 жылы Еуропа чемпионаттарында қатыса бастағаннан кейін бұл әдеттен бас тартты. Карьерасы бойында Хулм өз заманының ең қуатты машиналарын жүргізді. Ол Формула-1, Формула-2, Indycar, седан/туристік автомобильдер, Can-Am және төзімділік жарыстарда бір маусымда жарысты. Формула-1-ден шыққаннан кейін ол тіпті жүк көліктері жарысына да қатысты. Хулм Австралиядағы Батерст 1000 жарысында «BMW M3» машинасымен жүргенде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Формула-1 чемпионы болған жетінші адам және табиғи себептерден қайтыс болған алғашқы чемпион (үш жарыс оқиғасы, екі жол апаттары және бір ұшақ апаты).

Жарыстардағы алғашқы мансабы

Хюльме Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Мотуэка қаласында, ата-анасының темекі шаруашылығында дүниеге келген. Оның әкесі Клайв Хюльме 1941 жылы Крит шайқасында снайпер ретінде Виктория кресімен марапатталған. Жаңа Зеландия баспасөздері Хюльмеге назар бөлмегендіктен, ол Рег Парнелден 2½ литрлік «Купер» көлігін жалдап алып, 1961 жылғы Жаңа Зеландияның «Алтын жұлдыз» чемпионатында қатысты. Ол бірден титул жеңіп алды. Ол «Abarth» командасы үшін Ле-Манда өнер көрсетіп, S850 класында (құрдасы Ангус Хайслоппен бірге) сынып жеңісіне қол жеткізді. Содан кейін Кен Тиррелл 1962 жылы Тони Маггс Формула-1 міндеттемелеріне байланысты қолжетімсіз болғанда, оны өзінің «Формула-Юниор» және «Формула-2» командасында жарысуға шақырды. Ол Лондонға қоныстанып, Чессингтондағы Джек Брэбхамның гаражында механик болып жұмыс істеді және мотор спортындағы жолын бастады. Брэбхам оған өзінің «Brabham» спорттық автомобильдерінде және бір орындық көліктерде жарысу мүмкіндігін берді. 1963 жылғы маусымда ол жеті Халықаралық «Формула-Юниор» жарысын жеңіп алды, ал ондағы әсерлі өнер көрсеткеннен кейін, бұрынғы басшысы Джек Брэбхам Хюльмені шақырып, австралиялық легенданың F2 командасына қосылды. 1964 жылы екеуі сол жылы Чемпионатта үстемдік құрып, «FFSA Trophées de France» сериясында бірінші-екінші орындарды иеленді. Олар 1966 жылғы серияда да бірінші-екінші орындарды жеңіп алды. 1964 және 1966 жылдар аралығында F2 құрамасында болған кезінде Хюльме серияда үш жарыста жеңіске жетті, сонымен қатар екі чемпионаттан тыс жарыста да жеңімпаз атанды («1964 жылғы Грот Прийс ван Лимборг» және «1965 жылғы Көктем трофи»). Хюльме бірнеше чемпионаттан тыс «Формула-1» жарыстарына қатысуға мүмкіндік алды. Бір орындық көліктерден басқа, Хюльме кейде седан көліктерінде де жарысқа қатысты. 1963 жылдың 6 шілдесінде Хюльме өзінің алғашқы ірі седан көлігі жарысын жеңіп алды. «Motor» демеушілігімен өткен екінші «Six Hour» жарысы, Еуропалық «Туринг автомобильдер чемпионатының» кезеңі, жарысқа фаворит аталған 7 литрлік «Ford Galaxie» (Дэн Гурни мен Джек Брэбхам басқарған) жаңбырда сәтсіздікке ұшырады, ал «Jaguar» көліктері жарыста үстемдік құрды. Хюльме Рой Сальвадоримен бірге жеңіске жетті, өйткені жолдағы жеңімпаздар қозғалтқыш регламентін бұзғандықтан дисквалификацияланды.

1965-1967 жылдары Брэбхаммен бірге

1964 жылғы маусымда «Брабхам» үшін чемпионат емес жарыстарда көптеген рет қатысқаннан кейін, «Брабхам» командасы Ден Гурниді өздерінің боссымен бірге жарысқа шақырғандықтан, Хулм күткен сәті келді. 1965 жылы Монакода ол әлем чемпионатында тұңғыш рет өнер көрсетті. Сол жылы Франциядағы Клермон-Ферран (Шарад) трассасында төртінші орын алып, алғашқы ұпайларын еншіге алды. 1971 жылғы «F1» маусымы үмітпен басталды. Кьяламиде ол басымдықпен көшбасшы болды, бірақ жоғары қарқыны бар аспап жүйесінің салдарынан бірнеше айналымнан кейін жарыстан шығуға мәжбүр болды. «Макларен» командасы дүрбелеңге түсті. Хулм тіпті жүлделі үштікке де ілікпегендіктен, маусым 1970 жылғы нәтижелерге қарағанда нашар болды, бірақ ол сол жылы Канада мен АҚШ-та ең жылдам айналымдарды көрсетті, алайда нәтижелерге қол жеткізу қиын болды. 1971 жылы Хулм турнир кестесінде тоғызыншы орынды иеленді. Швеция Гран-приінде ол ең жылдам айналымды көрсетсе де, жеңіске жетті. Жарыс Рони Петерсонның туған жерінде жеңіске жететіндей жағдайға келді, оның «Lotus» командаласы Эмерсон Фиттипальди екінші орында болды, бірақ «Lotus» командасы қиындыққа тап болды. Фиттипальдидің жылдамдығы төмендеді, ал Петерсонның артқы дөңгелегі тесілді. Хулм қаттырақ доңғалақтарды таңдап, соңғы айналымда Петерсонды озуға қол жеткізіп, жеңіске жетті. Хулм «Ронниден жеңіске қол жеткізуіне кедергі келтіргеніне» өкініш білдірді. Ол және Ревсон «F1» достығының арқасында жақын қарым-қатынас орнатты және «Can Am» сериясында да бірге жарысты. 1973 жылдың соңында Ревсон «Маклареннен» кетіп «Shadow» командасына қосылғанда, Хулм көңілі тоңды. «Макларенде» өткен уақытында Хулм алты Гран-приде жеңіске жетті, бірақ ол «F1» карьерасының соңына жақындады және жарыстың қауіптілігіне байланысты алаңдаушылығы оның жарысқа деген құштарлығын басып тастады. Бразилия Гран-приінде Хулм он екінші орын алғаннан кейін, оның қорқынышы расталды. 1974 жылдың наурыз айында Кьяламиде сынақтар кезінде Питер Ревсон алдыңғы аспаптың бұзылуына байланысты (алдыңғы шар буынының жұлынуына) кедергілерге тікелей соқтығысты. Хулм досының өмірін сақтап қалуға тырысты, бірақ күш жетпеді. Апаттан кейін Хулм 1974 жылғы «F1» маусымын аяқтап, Гран-при жарыстарын тоқтатуға бел буды. Алайда, Аргентина Гран-приінде жеңіске жеткеннен басқа (оның енді командаласы Фиттипальди рульдегі электрлік «өшіру қосқышын» байқаусызда соқтырғандықтан ол көшбасшы болды) және Австрияда екінші орын алды, маусымға көп әсер етпеді, жыл соңында жарыстан шығып, спорттан кетуге және Жаңа Зеландияға оралуға шешім қабылдады.

Кан-Ам (1966-1972)

1966 жылы Формула-1-де «Брабхам» командасы үшін жүргізіп жүргенде, Хулм FIA Group 7 жарыстарының «Can-Am» жарыс сериясының алғашқы маусымында, сол жылы Ұлыбританиядағы Group 7 жарыстарында табысқа жеткен «Sid Taylor» кірген «Lola T70» машинасын айдады, бірақ «Can-Am» жарыстарында сәттілікке қол жеткізе алмады. 1967 жылы ол жаңазеландиялық Брюс Маклареннің «Макларен» командасына қосылды, «Феррари» командасына кеткен Крис Амонның орнын басты. Осы серіктестік осыншалықты табысқа жетті, американдықтар оларды «Брюс пен Денни шоуы» деп атады, олардың үстемдігі соншалық болды.

Тасман сериясы

Хулм 1964 жылғы Тасман сериясында бір жеңіс және үш мәрте тұғырға көтеріліп үшінші орынды жеңіп алды. Ол кейін 1967 және 1968 жылдары да қатысып, әр жылы тұғырға шықты.

Британдық спорттық автомобильдер чемпионаты (19651969)

Формула-1-нен тыс демалыс күндері Хулм кейде Сид Тейлор командасы үшін Ұлыбританияның спорттық автомобильдер чемпионатында жарысатын. Осы кезеңде ол барлығы 12 жарыста жеңіске жетті, көбінесе Lola T70 көлігінде, соның ішінде үш RAC Tourist Trophy жүлдесін жеңіп алды, олардың бірі 1965 жылғы Әлем чемпионатының спорттық автомобильдер кезеңі болды.

F1 кейін

Спорттан кеткеннен кейін Хюльме GPDA (Grand Prix Drivers' Association) ұйымын қысқа мерзімге басқарды, бірақ лауазымның қарқынды даулы сипаты оның ақылды мінезіне сай келмеді және ол бұл қызметте ұзақ қалмады. Содан кейін ол Жаңа Зеландияға зейнетке шықты, 1970-жылдардың соңында Пукекохе Парк Raceway трассасында Benson & Hedges 500 жарысында кейде Chrysler Chargers, кейін Volkswagen Golf көліктерінде туристік жарыстарға қатысты, ал 500 шақырымдық жарыстарда Стирлинг Мосспен бірге шықты. Хюльме 1982 жылы әуесқой жарыскер Рей Смитпен бірлесіп, Жаңа Зеландияның А тобындағы туристік автомобильдер сериясын жеңуге қабілетті Holden Commodore V8 командасын құрды (1983–84 жж.). Хюльме сондай-ақ Австралияда жарысқа қатысты, бұрынғы еуропалық әріптесі Франк Гарднердің JPS Team BMW командасының құрамында өнер көрсетті, 1984 жылғы Батерст 1000 жарысында класында екінші орын алды. 1986 жылы Хюльме Еуропаға оралды, Том Уолкиншоу Racing дайындаған Rover Vitesse көлігінде Еуропаның туристік автомобильдер чемпионатында бақ сынады. Бұл жарыс RAC Tourist Trophy турнирінде жеңіспен аяқталды, бұл Хюльменің осы жарыстағы төртінші жеңісі болды, алдындағы үшінші жеңісінен кейін 18 жыл өткен соң. Содан кейін Хюльме қысқа мерзімге Боб Джейннің Mercedes Benz командасы үшін жарысты, ал 1987 жылы Ларри Перкинспен бірікті, 1988 жылы Перкинспен бірге жаңа құрылған Holden Racing Team командасына көшті. Holden командасымен Хюльме 1988 жылғы Оңтүстік Австралия кубогында екінші орын алғанда, карьерасындағы соңғы мәрте подиумға көтерілді. Кейін Хюльме 1990 жылы Фрэнк Гарднер басқаратын Benson & Hedges Racing командасына қосылды. Осы уақыт аралығында Хюльме жүк көлігі жарыстарының жанкүйері болды, ол 1990-жылдардың басында Жаңа Зеландияда танымал болған Scania жүк көліктерін жүргізіп, Еуропа жүк көлігі чемпионатында өнер көрсету үшін Еуропаға оралды.

Өлім

Хюльмнің сүйікті жарысы Австралиядағы Маунт Панорама трассасында өткен Батерст 1000 болды. 1992 жылғы жарыста ол Бенсон және Хеджес командасы үшін жартылай көмекке ие BMW M3 көлігін басқарды. Көлік туралы радио арқылы шағымданғаннан кейін (бастапқыда мұны қатты жаңбырдың салдары деп ойлаған), Хюльм жоғары жылдамдықты Конрод түзу бойымен келе жатқанда ауыр жүрек талмасына ұшырады. Трассаның сол жағындағы қабырғаға бұрылып, ол машинаны жолдың оң жағындағы қауіпсіздік қоршауы мен бетон қабырғасына сүйеніп, салыстырмалы түрде бақыланатын тоқтатуға жеткізді. Маршалдар оқиға орнына жеткенде, Хюльмнің әлі де белбеуін байлап тұрғанын көрді. Ол көліктен тікелей Батерст ауруханасына апарылды, онда оның қазасы ресми түрде расталды. Әпкесі Анитаның айтуынша, Хюльмнің денсаулығы 1988 жылы Рождество күні, 21 жастағы ұлы Мартин Клайвтың Байфаллонг шығанағындағы Ротоити көлінде қаза болғаннан кейін нашарлай бастады. "Мартиннің өлімінен кейін ол қатты қайғыға батты", - дейді Анита. "Ол зиратқа барып отыратын. Оның жүрегі сынып қайтыс болғанын білемін".

Құрметтер мен марапаттар

1967 – Жаңа Зеландияның жыл спортшысы. 1993 – Жаңа Зеландияның спорттық даңқ залына енгізілді. 1994 – Жаңа Зеландияның мотор спортының даңқ залына енгізілді. 1998 – Американың мотор спортының даңқ залына енгізілді. 2002 – Халықаралық мотор спортының даңқ залына енгізілді.

Еңбек жолы

Маусымдық сериялар Позиция Автокөлік Команда 1960 Чемпионат А. Н. П. Е. С./Auto Italiana d'Europe 3-ші Envoy FordCooper BMC T52 Envoy Racing Team Жаңа Зеландия Халықаралық Гран-при командасы Формула 2 Жүргізушілер және Конструкторлар Чемпионаты NC Cooper Ford T45 Жаңа Зеландия Халықаралық Гран-при командасы B. R. S. C. C. John Davy Чемпионаты 2-ші Cooper Ford T56 Brabham Ford BT2 Жаңа Зеландия Гран-при Жарыс командасы Brabham Racing B. A. R. C. Чемпионаты 2-ші Brabham Ford BT6 Brabham Racing Organisation Чемпионат де Франс NC Brabham Ford BT6 Brabham Racing Organisation Еуропалық Турлық Автокөлік Челленджі NC Jaguar 3.8 Mk II Tommy Atkins Британдық Салондық Автокөлік Чемпионаты NC Ford Galaxie Alan Brown Racing Ltd 1964 Grote Prijs van Limborg 1-ші Brabham Cosworth BT10 Brabham Racing Developments FFSA Trophées de France 2-ші Brabham Cosworth BT10 Brabham Racing Organisation Tasman Cup Series 3-ші Brabham Climax BT4 Brabham Racing Organisation Ecurie Vitesse Autocar Британдық Формула Екі Чемпионаты 4-ші Brabham Cosworth BT10 Brabham Racing Developments Австралиялық Формула Бір Чемпионаты NC Brabham Climax BT4 Ecurie Vitesse Еуропалық Турлық Автокөлік Челленджі NC Ford Galaxie Alan Brown Racing Ltd Британдық Салондық Автокөлік Чемпионаты NC Ford Galaxie Austin Mini Cooper S Alan Brown Racing Ltd Don Moore Deutsche Rundstrecken Meisterschaft für Grand Tourisme Wagen 13-ші (жалпы) 1-ші GT1.0 класында Honda S600 Jack Brabham 1965 Spring Trophy 1-ші Brabham Cosworth BT16 Brabham Racing Developments Trophées de France 8-ші Brabham Cosworth BT16 Brabham Racing Organisation FIA Formula One World Championship 11-ші Brabham Climax BT7 Brabham Climax BT11 Brabham Racing Organisation Британдық Спорттық Автокөлік Чемпионаты NC Brabham Climax BT8 Sidney Taylor Racing 1966 Trophées de France 2-ші Brabham Honda BT18 Brabham Racing Organisation FIA Formula One World Championship 4-ші Brabham Climax BT22 Brabham Repco BT20 Brabham Racing Organisation Canadian American Challenge Cup 1-ші Brabham Repco BT20 Brabham Repco BT19 Brabham Repco BT24 Brabham Racing Organisation Canadian American Challenge Cup 2-ші McLaren Chevrolet M6A Bruce McLaren Motor Racing Spring Cup 2-ші Brabham Repco BT20 Brabham Racing Organisation Tasman Cup Series 8-ші Brabham Climax BT22 Brabham Climax BT7A Brabham Racing Organisation USAC National Championship 13-ші Eagle Ford 67 Yunick Британдық Спорттық Автокөлік Чемпионаты 1-ші McLaren Chevrolet M8A Bruce McLaren Motor Racing BRDC International Trophy 1-ші McLaren Cosworth M7A Bruce McLaren Motor Racing FIA Formula One World Championship 3-ші McLaren BRM M5A McLaren Cosworth M7A Bruce McLaren Motor Racing Tasman Cup Series 7-ші Brabham Ford BT23 Racing Team S. A. USAC National Championship 24-ші Eagle Ford 68 All American Racers Британдық Спорттық Автокөлік Чемпионаты NC Lola Chevrolet T70 Mk.3 GT Sidney Taylor Racing 1969 Canadian American Challenge Cup 2-ші McLaren Chevrolet M8B McLaren Cars Ltd FIA Formula One World Championship 6-шы McLaren Cosworth M7A Bruce McLaren Motor Racing USAC National Championship NC Eagle Ford 69 Olsonite RAC Британдық Спорттық Автокөлік Чемпионаты NC Lola Chevrolet T70 Mk.3B GT Sidney Taylor Racing 1970 Canadian American Challenge Cup 1-ші McLaren Chevrolet M8D Bruce McLaren Motor Racing FIA Formula One World Championship 4-ші McLaren Cosworth M14A Bruce McLaren Motor Racing USAC National Championship NC McLaren Offenhauser M15 McLaren Cars 1971 Canadian American Challenge Cup 2-ші McLaren Chevrolet M8F McLaren Cars FIA Formula One World Championship 13-ші McLaren Cosworth M19A Bruce McLaren Motor Racing USAC National Championship NC McLaren Offenhauser M16A McLaren Cars 1972 International Gold Cup 1-ші McLaren Cosworth M19A Yardley Team McLaren Canadian American Challenge Cup 2-ші McLaren Chevrolet M20 McLaren Cars FIA Formula One World Championship 3-ші McLaren Cosworth M19A McLaren Cosworth M19C Yardley Team McLaren 1973 FIA Formula One World Championship 6-шы McLaren Cosworth M19C McLaren Cosworth M23 Yardley Team McLaren 1974 FIA Formula One World Championship 7-ші McLaren Cosworth M23 McLaren Cosworth M23B Marlboro Team McLaren International Race of Champions 8-ші Porsche Carrera RSR 1982 Австралиялық Төзу Чемпионаты NC BMW 635 CSi JPS Team BMW 1984 Австралиялық Төзу Чемпионаты 77-ші BMW 635 CSi JPS Team BMW 1985 Австралиялық Төзу Чемпионаты 39-шы Holden VK Commodore Ray Smith 1986 Австралиялық Төзу Чемпионаты 35-ші Mercedes Benz 190E Bob Jane T Marts Еуропалық Турлық Автокөлік Чемпионаты NC Rover Vitesse Tom Walkinshaw Racing Оңтүстік Тынық мұхиты Турлық Автокөлік Чемпионаты 16-шы Mercedes Benz 190E BMW 325i Bob Jane T Marts 1987 Әлемдік Турлық Автокөлік Чемпионаты NC Holden VK Commodore SS Group A Holden VL Commodore SS Group A Perkins Engineering Австралиялық Турлық Автокөлік Чемпионаты NC Ford Sierra XR4Ti John Andrew Motorsport 1988 South Australia Cup NC Holden VL Commodore SS Group A SV Perkins Engineering 1990 Австралиялық Төзу Чемпионаты NC Ford Sierra RS500 Tony Longhurst Racing 1991 Австралиялық Төзу Чемпионаты 11-ші BMW M3 Evolution Tony Longhurst Racing

Британдық лилондар чемпионатының толық нәтижелері

(key) (Қаралы әріппен жазылған жарыстар pole position-ді көрсетеді; көлбеу әріппен жазылған жарыстар ең жылдам айналымды көрсетеді.) Жыл Команда Автомобиль Класы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ұпайлар 1962 Cooper Car Co. Austin Mini Cooper S SNE GOO AIN SIL CRY AIN BRH OUL? 26-шы 4 7-ші 1963 Alan Brown Racing Ltd Ford Galaxie SNE OUL GOO AIN SIL CRY SILDNS BRH BRH OUL SIL NC 0 NC 1964 Alan Brown Racing Ltd Ford Galaxie SNE GOO OUL AIN SIL CRY BRH Ret NC 0 NC Дон Мур Austin Mini Cooper S OUL 8 NC

Ле-Манның толық 24 сағаттық жарысының нәтижелері

Жыл Командасы Пилоттар Көлік Классы Айналымдар 1961 Abarth & Cie Ангус Хислоп Fiat Abarth 850 S S 850 263 14-орын 1-орын 1966 Shelby American Inc. Кен Майлз Ford GT40 Mk. II P+5.0 360 2-орын 2-орын 1967 Holman & Moody Ллойд Руби Ford GT40 Mk. IV P+5.0 86 Аяқталмады Аяқталмады

24 сағаттық Дейтона

Жыл Команда Ұжымдас жүргізушілер Көлік Классы Айналым 1966 Team Chamaco Виктор Уилсон Ferrari 250LM P+2.0 53 Аяқталмады Аяқталмады 1967 Ford Motor Company (Holman & Moody) Ллойд Руби Ford Mk IV P+2.0 299 Аяқталмады Аяқталмады