Кіріспе
Ерастрат (/ɛ//r//ə/'s//ɪ//s//t//r//ə//t//ə//s/; б.з.д. шамамен 304 – б.з.д. шамамен 250 ж.) – грек анатомы және Сирия патшасы I Селевк Никатордың жеке дәрігері. Әріптесі дәрігер Герофилмен бірге Александрияда анатомия зерттеулерін жүргізетін мектеп құрды. Ол сонымен қатар Гиппократтың дәстүрлі гуморальдық теорияларына қарсы шығып, Александрияда медицинаның ғылыми-әдістемелік мектебін дамытуға үлес қосты. Эрастрат пен Герофил адам денесін кесіп зерттеу (дисекция) және тірі келіп зерттеу (вивисекция) жүргізген алғашқы дәрігерлер/ғалымдардың бірі саналады. Римдік авторлар, әсіресе Августин, Цельс және Тертуллиан, олардың Александрияда адам ағзаларының анатомиясы мен физиологиясын зерттеу үшін қылмыскерлерге даулы вивисекция жасағанын айтады. Эрастрат пен Герофилдің адам денесін жүйелі түрде кесіп зерттеуді қайта өрлеу дәуіріне дейін жүзеге асырған жалғыз дәрігерлер екені ескеріледі.
Erasistratus (,/ɛ//r//ə/'/s//ɪ//s//t//r//ə//t//ə//s/; ; c. 304 – c. 250 BC) was a Greek anatomist and royal physician under Seleucus I Nicator of Syria. Along with fellow physician Herophilus, he founded a school of anatomy in Alexandria, where they carried out anatomical research. As well, he is credited with helping to found the methodic school of teachings of medicine in Alexandria whilst opposing traditional humoral theories of Hippocratic ideologies. Furthermore, Erasistratus is seen as one of the first physicians/scientists to conduct recorded dissections and potential vivisections alongside Herophilus. The two physicians were said by several Roman authors, notably Augustine, Celsus, and Tertullian, to have performed controversial vivisections on criminals to study the anatomy and possible physiology of human organs while they were in Alexandria. Erasistratus and Herophilus are thought to be the only physicians to perform systematic dissections on the human body until the Renaissance.
Өмір
Эрасистраттың жалпы алғанда Кеос аралындағы Иоулис қаласында туған деп есептеледі, бірақ Византиялық Стефан оны Кос тумасы дейді; Гален – Хиос тумасы, ал император Юлиан – Самос тумасы. Плиний оның Аристотельдің қызы Пифиядан туған немересі екенін айтады, бірақ басқа ескі жазушылардың ешқайсысы мұны растамайды; Судаға сәйкес, ол дәрігер Медиус пен Клеомброттың әпкесі Кретэксенаның ұлы болған. Соңғы деректерден Клеомброттың оның әкесі ме, әлде ағасы ма екені нақты белгісіз. Ол Книдтік Хрисипп, Метродор және, әлдебір Теофрастпен білім алған. Эрасистрат біраз уақыт Селевк I Никатордың сарайында тұрды, онда патшаның үлкен ұлы Антиох I Сотердің ауруын анықтағаннан кейін зор беделге ие болды, шамамен б.з.б. 294 жылы. Селевк қартайған шағында Деметрий Полиоркеттің жас әрі сұлу қызы Стратоникаға үйленді, және ол одан бір бала туды. Антиох өгей анасына жақын сезімде болды, бірақ құмарлығын жасырды, үнсіз күй кешіп, мұңға батты. Дәрігерлер оның ауруының себебін таба алмады, ал Эрасистрат бастапқыда денсаулығында ешқандай ақаулық таба алмады, сондықтан ол психикалық жағдайының дұрыс болмауы мүмкін деп күдіктенді, мүмкін ол ғашық болған шығар. Эрасистрат Антиохтың терісі қызып, түсі күшейіп, пульсі жиілейтінін байқағанда болжамын растады, Стратоника оған жақын келгенде ғана осы белгілер пайда болатын, ал басқа жағдайларда мұндай симптомдар байқалмайтын. Сондықтан ол Селевкке ұлының ауруын емдеу мүмкін емес екенін, себебі ол ғашық болғанын және оның құмарлығын қанағаттандырудың жолы жоқ екенін айтты. Патша кедергіге қандай себеп болуы мүмкін екенін сұрады және ол әйелдің кім екенін білгісі келді. «Менің әйелім», - деп жауап берді Эрасистрат. Сонда Селевк оны ұлына беруге көндіруге тырысты. Дәрігер одан ханзада оның әйеліне ғашық болса, оны өзі бермек пе деп сұрады. Патша оған оны қуана берерін айтты, сонда Эрасистрат оның құмарлығын оның әйелі қоздырғанын және ол құпиясын ашудың орнына өлуді қалағанын мәлімдеді. Селевк сөзінде тұрды, Стратоникадан ғана бас тартпады, сонымен қатар империясының бірнеше провинцияларын ұлына берді. Бұл танымал оқиғаны көптеген ескі авторлар әртүрлі нұсқаларда баяндаған, ал осыған ұқсас анекдот Гиппократ, Гален, Авиценна және (егер есімдер ойдан шығарылмаған болса) Панаций мен Ацестин туралы да айтылған. Егер Плинийдің айтқан анекдоты осы болса, Эрасистрат ханзаданың денсаулығын қалпына келтіргені үшін жүз талант алғанын айтады, бұл тарихтағы ең үлкен медициналық төлемдердің біріне тең болар еді. Эрасистраттың жеке өмірі туралы көп мәлімет жоқ: ол Александрияда біраз уақыт тұрды, ол сол кезде атақты медициналық мектепке айнала бастады, және анатомиялық зерттеулерін кедергісіз жалғастыру үшін қарт жасында тәжірибесін тоқтатты. Ол және әріптес дәрігер Герофил анатомияны үлкен табыспен және құлшыныспен зерттеді, тірі қылмыскерлерді тілгіледі деп есептеледі. Бұл қылмыскерлерді патша Герофилдің өтініші бойынша берген. Оның құрған мектебіне жататын ең танымал дәрігерлердің аттары: Апоэмант, Аполлоний Мемфит, Аполлофан Артемидор, Харидем, Хрисипп, Смирналық Гераклид, Гермоген, Хисезий, Мартиалий, Менодор, Птолемей, Страто, Ксенофон. Эрасистратқа және оның ізбасарларына жасалған шабуыл Anonymus Londinensis еңбегінде сақталған.
Өлімнен кейін құлдырау және ықпал етуді жоғалту
Эрастрат пен Герофил қайтыс болған кезде, Александриядағы эмпиристік медицина мектебі бірнеше ғасыр бойы медицинаны тәжірибелеудің ең қабылданған идеологиясы және әдісі ретінде үстемдік құрды. Тарихшылар Эрастраттың идеялары мен ықпалының төмендеуіне себеп болған маңызды оқиға деп 246-241 жж. аралығында болған Сирия соғысын атайды, себебі ол Александрия қоғамына теріс әсер етіп, Эрастраттың ілімдерін жалғастыратын бағдарламаларды қаржыландыру мүмкіндігін азайтты. Алайда, Сирия соғысы Александрия қоғамының мәдениеті мен экономикасын қиратудан бұрын, б.з.д. 145 жылы Птолемей Малефактор Александриялық зиялылардың қоғамнан толығымен шығарылуын қолдап, Эрастраттың және басқа Александриялық ілімдердің жалғасуына кері әсер етті. Соңында, 391 жылы Ұлы кітапханада болған өрт салдарынан Эрастрат пен Герофилдің еңбектері, соның ішінде көптеген шығармалардың жойылған болуы, Эрастраттың ілімі мен еңбегін түсінуге қатысты материалдық дереккөздердің шектеулі болуының басты себебі болуы мүмкін. Бұдан әрі, осы оқиға Эрастраттың түпнұсқа жазбаларының бірі де сақталмауына әкелген болуы мүмкін.
Александрия дәрігерлеріне қатысты мәліметтерді табу
Эрастрат пен Герофилдің еңбектерінің көп бөлігі 20-шы ғасырдың соңына дейін табылмай келді, сондықтан медициналық білімді дамытудағы Эрастраттың рөлі толыққанды түсінілмеді. Олардың жұмыстары туралы маңызды мәліметтердің жалғыз жиынтығы – К. Ф. Х. Маркс пен Р. Фукс неміс тіліндегі мәтіндерден жинаған жазбаларының бірнеше фрагменттері болды. Осыған дейін олардың еңбектерін танудың негізгі тәсілі – Эрастратты еске алатын Галеннің еңбектерін талдау еді. Осыған ұқсас шашыраңқы мәтіндер жинағын ағылшын тілінде Дж. Ф. Добсон да жинады. 1980-ші жылдардың аяғы мен 1990-шы жылдардың басында Х. фон Стаден мен Гарофало Александриялық дәрігерлер туралы көптеген маңызды дереккөздерді тапты.