Кіріспе
Безиер (безе;) – Францияның оңтүстігіндегі қала. Ол Окситания аймағындағы Эро департаментінің субпрефектурасы болып табылады. Әр тамыз айында Безиерде бұқа күресі орталығындағы атақты Безиер жарманкесі өтеді. Бұл бес күндік іс-шараға миллионға жуық келуші келеді. Қала Орб өзенінің үстіндегі кішкентай төбеде орналасқан, Жерорта теңізі жағалауынан және Монпельеден оңтүстік-батысқа қарай шамамен орналасқан. Безиерде Миди каналы Орб өзені арқылы Понт-канал-де-л’Орб су құбырымен өтеді, ол өз түріндегі алғашқы құрылыс деп есептеледі.
Béziers (bezje; ) is a city in southern France. It is a subprefecture of the Hérault department in the Occitanie region. Every August Béziers hosts the famous Feria de Béziers, which is centred on bullfighting. A million visitors are attracted to the five day event. The town is located on a small bluff above the river Orb, about from the Mediterranean coast and southwest of Montpellier. At Béziers, the Canal du Midi passes over the river Orb by means of the Pont canal de l'Orb, an aqueduct claimed to be the first of its kind.
Тарих
Безиер – Францияның ең көне қалаларының бірі. 2013 жылдың наурыз айында жарияланған зерттеулер Безиердің б.з.д. 575 жылы пайда болғанын көрсетеді, бұл оны Агдеден (грекше Агата Тихе, б.з.д. 525 жылы құрылған) және Марсельден (грекше Масалия, б.з.д. 600 жылы құрылған) ескірек етеді. Бұл жер неолит дәуірінен бастап, келттер келгенге дейін қоныстанған. Римдік Бетарра Прованс пен Иберияны байланыстыратын жолда орналасқан. Римдіктер б.з.д. 36-35 жылдары қалаға жаңа колония құрып, оны Colonia Julia Baeterrae Septimanorum деп атады. Рим амфитеатрынан алынған тастар үшінші ғасырда қала қабырғасын салуға қолданылды. Безиер Римге шарап экспорттады. Рим маңындағы қазба жұмыстары кезінде табылған долияның бірінде: «Мен – Батерра шарабымын, мен бес жастамын» деген жазу бар. Екіншісінде жай ғана «Батерраның ақ шарабы» деп көрсетілген. Безиерді мұсылмандар жаулап алды және 720 мен 752 жылдар аралығында Ислам Ибериясының бір бөлігі болды. 10-12 ғасырларда Безиер Безиер виконттығының орталығы болды. Виконттар Безиердің төңірегіндегі жағалау жазығының көп бөлігін, соның ішінде Агде қаласын басқарды. Олар сондай-ақ Лангедок арқылы өтетін маңызды шығыс-батыс жолын бақылады, ол ескі Римнің Виа Домиция жолымен жуықтап өтеді, Безиердегі Орб және Сен-Тиберидегі Героль өзендеріндегі екі маңызды көпірмен байланысты. Виконт Вильгельм 990 жылы қайтыс болғаннан кейін виконттық оның қызы Гарсендис пен күйеуі Каркассон графы Раймонд Рожерге (1012 жылы қайтыс болған) өтті. Содан кейін олардың ұлы Питер Раймонд (1060 жылы қайтыс болған) және оның ұлы Рожер (1067 жылы қайтыс болған) билік жүргізді, екеуі де Каркассон графтары болды. Рожер мұрагерсіз қайтыс болды, ал Безиер оның қарындасы Эрменгард пен күйеуі Раймонд Бертран Тренкавельге өтті. Тренкавелдер келесі 142 жыл бойы билік етті, Альбигендік крест жорығына дейін, Рим папасы Иннокентий III санкциялаған ресми крест жорығы (қасиетті соғыс).
Безиердегі қырғын
Безиерс – католик шіркеуі еретик деп айыптаған және католик күштері Альбиген крест жорығында жойған Лангедоктың бекінісі болды. Крестшілер 1209 жылғы 21 шілдеде Безиерге жетті. Безиердегі католиктерге еретиктерді ұстап беру немесе крестшілер қаланы қоршағанға дейін кету және «олардың тағдырын бөлісіп, олармен бірге қырылудан сақтану» талабы қойылды. Бірақ көптегендер бас тартты және катарлармен бірге қарсылық көрсетті. Қала келесі күні тоналып, қанды қырғынға ұшырады, тіпті католик дін қызметкерлері мен шіркеулерге паналағандар да аман қалған жоқ. Крест жорығының қолбасшыларының бірі – Папаның легаты Арно Амори (немесе Арнольд Амаларикус, Сито аббаты) болды. Бір крестшіл қаланы басып алғаннан кейін католиктерді катарлардан қалай ажырату керектігін сұрағанда, аббат былай деді: «Caedite eos. Novit enim Dominus qui sunt eius» («Барлығын өлтіріңіздер, себебі Иеміз Өзіне тиесілілерін біледі»). (Бұл жиі цитаталанатын сөз тіркесі Хестербахтың Цезарийінен алынған, сонымен қатар евангелияның бір данасын қорлап, қала қабырғасынан лақтырған еретиктер туралы әңгіме де бар.) Амальриктың қоршау туралы өз нұсқасында, 1209 жылғы тамызда Папа Иннокентий III-ге жазған хатында (шамамен 139-бетте) былай делінген: қаладағы католиктер деп саналғандарды босату туралы барондармен әлі де келіссөздер жүріп жатқанда, қызметшілер мен басқа да төмен дәрежелі, қарусыз адамдар жетекшілерінің бұйрықтарын күтпей-ақ қалаға шабуыл жасады. Біз таңғалып: «Қоралға, қаруға!» деп айғайлады. Екі-үш сағаттың ішінде олар орларды және қабырғаларды кесіп өтіп, Безиерді басып алды. Біздің әскерлеріміз ешкімді аямады, олардың дәрежесіне, жынысына, жасына қарамастан, шамамен 20 мың адамды қырды. Осы үлкен қырғыннан кейін бүкіл қала тоналып, өртелді. Басқыншылар Сент-Назаир соборын өртеп жіберді, ол ішке паналағандардың үстіне құлады. Қала тоналып, өртелді. Кейбір мәліметтер бойынша, ешкім тірі қалған жоқ, ал басқалары бойынша, аздаған адамдар ғана аман қалды. (Кафедральдық собордың қарсы бетінде «солтүстік барондарының» жасаған «Қырғын күні» жазылған тақта орнатылған.)
While discussions were still going on with the barons about the release of those in the city who were deemed to be Catholics, the servants and other persons of low rank and unarmed attacked the city without waiting for orders from their leaders. To our amazement, crying "to arms, to arms! ", within the space of two or three hours they crossed the ditches and the walls and Béziers was taken. Our men spared no one, irrespective of rank, sex or age, and put to the sword almost 20,000 people. After this great slaughter the whole city was despoiled and burnt
The invaders burned the Cathedral of Saint Nazaire, which collapsed on those who had taken refuge inside. The town was pillaged and burnt. By some accounts, none were left alive—by others, there were a handful of survivors. (A plaque opposite the cathedral records the "Day of Butchery" perpetrated by the "northern barons".)
Орта ғасырдың кейінгі кезеңдері
Қазаға ұшырағандарға қарамастан, қала қайтадан қоныстанды. Сент-Назердің роман стиліндегі соборының бірнеше бөлігі қираудан құтылды, ал жөндеу жұмыстары 1215 жылы басталды. Қаланың қалған бөлігін қалпына келтіру жұмыстары 15 ғасырға дейін жалғасты. Безиер 1247 жылы патшалық доменнің құрамына кірді. 1260-80 жылдары Безиерде төрт ақын – Бернард д’Ауриак, Жоан Эстев, Жоан Миралхас және Раймон Гоцельм – бар трубадурлар мектебі пайда болды. Соңғы үшеуі Безиерде туған. Барлығы дерлік сол жерде өмір сүрді, қалалық орта тапқа жатты, куртизандар емес: Миралхас, мүмкін, құмырашы болса, Бернард – мұғалім. Олар окситан тілінде жазғанмен, француз королі Людовик IX-ты және француз аристократиясын туған окситандық дворяндарға қарсы қолдады, олар "галлиялықтанған" деп сипатталды. Раймон Гоцельм Сегізінші крест жорығын қолдады, тіпті Безиердің бір тұрғынына арнап, осы сияқты жалғыз планды жазды. Жоан Эстев және Бернард Арагон крест жорығында француздарды қолдап өлеңдер жазды. Бұл ақындар Альбигендік крест жорығынан кейінгі Окситанияның өзгеруінің жарқын мысалы, сонымен қатар трубадурлардың одан аман қалу мүмкіндігін көрсетеді. Қала билігі ұзақ жылдар бойы үш күшке бөлінді: 16 және 17 ғасырларда Медичиге одақтас Бонси әулеті басқарған епископтық, өзінің ең жоғары деңгейіне жетті; 12 ғасырдың соңында құрылған жергілікті судьялар – консулдар; және соңында патша, сот мәселелері бойынша «Вигье» арқылы, ал 17 ғасырдан бастап – Интенданттың өкілі арқылы. Безиер Жүз жылдық соғыста зардап көрмеді. 1381 жылдың 8 қыркүйегінде муниципалдық кеңестің отырысында тәртіпсіздіктер болды, наразылар қалалық үйді өртеп жіберді. Кеңесшілер мұнараға паналауға тырысты, бірақ өрт сонда да тарады, және олардың барлығы өрттен немесе мұнарадан алаңға секіруден қаза тапты.
Қазіргі заманның басында
Король Карл IX Франция бойынша жасаған сапарында (1564–1566) қаладан өтті. Оны сарай және корольдіктің көрнекті тұлғалары: оның інісі Генрих, Анжу герцогы, алыс туысы Наварралық Генрих, Бурбон кардиналы және Лоррейн кардиналы сүйреп келді. 1551 жылы Безиер Каркассон сенашаларының қарауынан шығарылып, сенашалық орынға айналды. Қала заманауи дәуірдегі түрлі соғыстарда, әсіресе Габсбургтарға қарсы соғыстарда тыл базасы ретінде қызмет етті. Тек бір рет тікелей қауіпке ұшырады. Испания мұрагерлік соғысы кезінде 1710 жылы британдықтар Сеттеге қонды және Безиерге бірнеше шақырым жақындады, бірақ Рокелаур герцогы оларды кері шегіндірді. Безиер 1632 жылы Монморенси көтерілісінің орталығы болды. Г. Орлеан және Лангедок губернаторы Генри II де Монморенси көтерілістің басында осы Безиерде кездесті. Сондай-ақ, король Безиер жарлығымен (қазан 1632) провинцияның жеңілдіктерін жойды. (Олар 1649 жылы қайта жаңартылды.) 18 ғасырда Безиер өркендеді, әсіресе жүзім шаруашылығының арқасында алкоголь саудасының маңызды орталығына айналды.
Француз төңкерісі
Француз революциясы кезінде Безиер қаласының азаматтары 1790 жылдың мамыр айында құрылған революциялық қоғамда бас қосты, оның мүшелерінің саны 400-ге дейін жеткен. Оның бірнеше рет аты өзгерді: бастапқыда "Әдеби және патриоттық кабинет" деп аталды, бұл атау әлі де Ескі тәртіптің әлеуметтік өмірінен шыққан; кейін "Конституция және бостандық достастарының қоғамы" болып өзгерді. Кейіннен Париждің Якобин клубымен байланыс орнатқан Безиер ұйымы "Якобиндер қоғамы" деп аталды; содан кейін француз монархиясының жойылуы одан әрі екі атау өзгертуге әкелді: "Бауырлар қоғамы және Республиканың достары" және "Жаңарған Якобиндер қоғамы, Республиканың достары". 1790 жылдан 1800 жылға дейін Безиер Безиер ауданының орталық қаласы болды. Қала Жирондин ("Федералистік") қозғалысына қатыспады.
Наполеон Үшінші, 1851 жыл
1851 жылы Луи Наполеонның төңкерілісінен кейінгі репрессия кезінде әскерлер Безиерде республикалық наразылықтарына шыққандарды атып өлтірді. Басқалары өлім жазасына кесілді немесе Гвианаға жер аударылды, олардың ішінде сол кездегі қала әкімі Казимир Перет болды, ол қашып кетуге тырысқанда теңізде көз жұмды. Революция алаңында Жан Антуан Иньяльберт салған тақта мен ескерткіш осы оқиғаларды мәңгі есте сақтайды. (Иньяльберт Безиердің Плято де Поэтес саябағындағы Титан бұлағын да жобалаған.)
Лангедок шарапшыларының Безиердегі көтерілісі, 1907 жыл
Францияның басқа аймақтарында жүзімді алқаптар азайып бара жатқанда, ол Ауде, Гард, Геро және Пиреней-Ориенталь департаменттерінде артты. Олардың барлығы Франциядағы шарап өндірісінің шамамен 40% құрады. Haut Languedoc, әсіресе Битерруа мен Безиер, өздерін "Дүниежүзілік шарап астанасы" деп жариялап, қарқынды дамыды. Зор байлықтар жиналды. Өнеркәсіп, қаржы немесе жеке кәсіп иелерінен келген ірі жер иелері үлкен жүзімдіктерге ие болды. Сонымен қатар, нарықта контрабандалық шараптардың пайда болуымен шетелдік бәсекелестік күшейді. Алдамшылар жазасыз қалды. 1892 жылы Мидидің шарапшылары "Кедендік баждарды қайта орнату және күшін қолдануды" талап етті. Бірақ нарықтың бір бөлігін импортталған құрғатылған жүзімнен (мысалы, Коринф жүзімі) және "сулы" (су қосылған) шараптар басып алды. Шарапшылар бұл бәсекеге маңызды қараса да, ол нарықтың 5% аспады. 1907 жылдың 12 мамырында 150 000-нан астам наразылар Безиерде "Оңтүстік шарап шаруашылығын қорғау" мақсатымен жиналды. Халық Пол Рике және Марс алаңына құйылды. Тулардағы ұрандар: "Жеңіс немесе өлім! Сөзді тоқтатып, іс-қимылға кірісу уақыты келді! Алдамшыларға өлім! Нан немесе өлім! Еңбек етіп өмір сүр немесе күресіп өл!". 200-ден астам коммунадан келген демонстрацияларға көптеген Битерруа қызметкерлері мен дүкен иелері қосылды. Шара Place de la Citadelle (қазіргі Жан Жорес алаңында) сөздермен аяқталды. Сөз сөйлегендердің қатарында Марселин Альберт болды, ол үкіметке ультиматум жариялап, шарап бағасын көтеруді талап етті, салық төлеуден бас тартуды жақтаған Эрнест Ферруль және Безиер қаласының мэрі Эмиль Сушон (Клемансоға жақын), ол шарапшылардың күресін қолдады. Демонстрацияларды тарату кезінде ұсақ-түйек оқиғалар болды. 16 мамырда Безиердің радикалдық және социалистік бағытты қалалық кеңесі отставкаға кетті. Көшедегі қысым күшейді. Полиция бөлімшесі мен қалалық әкімдіктің қасбеті өртенді. Ескерілген Жорж Клемансо қарсы шабуылға түсуге шешім қабылдады. Резервшілер мен мерзімі өткен әскерлерден құралған 17-ші желілік жаяу әскер полкі оның бұйрығымен 1907 жылдың 18 маусымында Безиерден Агдеге ауыстырылды. 20 маусым күні кешке Нарбоннадағы оқ жарысы туралы естіген 17-ші полктің 6-шы ротасының 500-ге жуық сарбазы көтеріліс жасап, қару-жарақ қоймасын тонап, Безиерге бет алды. Олар түнде жиырма шақырымдай жол жүрді. 21 маусымда таңертең олар қалаға келді. Битерруалықтар оларды жылы қарсы алып, "демонстранттармен бауырласып, қарулы күштерге бейбіт қарсылық көрсетті". Сарбаздар Пол Рике аллеяларына отырып, халық оларға шарап пен тамақ сыйлады. Оңтүстік көтеріліс қаупіне тап болды. Паульханда көтерілісшілерді басуға жіберілген әскери конвойды тоқтатып, темір жолды бұзған наразылар болды. Лодевте вице-префектті кепілге алды. Әскери билік бұл көтеріліске дайын болмады, себебі 17-ші полк мысалы аймақтағы басқа полктарға ұқсас идеялар ұқтыруы мүмкін деп қорқады. Парижде республика дірілдеді, өйткені Клемансо сенімсіздік дауысына тап болды. Алайда ол әскери басшылыққа көтерілісшілермен жедел келіссөздер жүргізуге рұқсат беру арқылы аман қалды. Түстен кейін, оларға ешқандай санкция қолданылмайтынына кепілдік алғаннан кейін, 17-ші полктің сарбаздары қаруларын тастап, эскортпен станцияға қарай жүрді, ешқандай үлкен оқиға болмады. 22 маусымда олар пойызбен казармаларына оралды. Клемансо көтеріліс аяқталғанын жариялады және парламенттің сенім білдіруімен 327 дауысқа 223 дауыспен жеңіске жетті. 23 маусымда шараптарды жаппай шаптализациялауды тоқтату туралы заң қабылданды. Келіссөздер мен қозғалыстың ауқымы ұжымдық жазалауды болдырмады: 17-ші полктің көтерілісшілері Гафсаға (Тунис) тағайындалды, онда сарбаздар көбінесе "тәртіптік роталарға" жіберілетін, бірақ бұл сарбаздар осы шеңберден тыс қалды және әдеттегі әскери мәртебеде болды. Сондықтан 17-ші полктің көтерілісі үшін қылмыстық жаза болған жоқ, бұл тақырыпта қалыптасқан аңызға қайшы. Алайда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көптегені дезертирлер ретінде танылғандықтан, әсіресе 1914 жылғы қанды шабуылдарда майданға жіберілді. 17-ші полктің сарбаздарының көтерілісі тарихи естелікте сақталды, әсіресе Монтехустың "Gloire au 17" атты антимилитаристік әнінің сөздерімен: "Салют, салют сізге / Жетінші полктің батыр сарбаздарына".
Климат
Безиерде Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Csa). Безиердегі орташа жылдық температура – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – , ең жауын-шашынды ай – қазан. Температуралар орташа алғанда шілдеде шамамен , қаңтарда шамамен ең жоғары, ал ең төменгі температураны көрсетеді. Безиердегі ең жоғары температура 1982 жылдың 7 шілдесінде тіркелді; ең төменгі температура 1985 жылдың 16 қаңтарында тіркелді.
Халық саны
Безиер қаласының тұрғындары бетерруа деп аталады, бұл атау қаланың римдік кезеңдегі Баетрра деген есімінен шыққан.
Экономика
Безиер – Лангедок өңірінің жүзім өсіру және шарап жасау өнеркәсібінің маңызды орталығы.
Көлік
Жол: Италия мен Испания арасындағы A9 автожолы Безиер қаласының шетімен өтеді. A75 автожолының Пезенас пен A9 арасындағы соңғы бөлігі 2010 жылдың желтоқсанында аяқталды және Клермон-Ферран мен Парижге тікелей қатынас ұсынылады. Темір жол: Gare de Béziers – Тулуза, Монпелье, Бордо, Марсель, Париж, Барселона және бірнеше өңірлік бағыттарға қатынайтын теміржол стансасы. TGV пойыздары Безиерде тоқтайды, бірақ Монпелье мен Испания арасындағы теміржол учаскелері әлі жоғары жылдамдықты емес. Әуе көлігі: Безиерс Кап-д'Агде әуежайы (бұрын Безиерс Агде Виас әуежайы деп аталған), сауда-өнеркәсіп палатасына тиесілі, Солтүстік Еуропа бағыттарына рейстер ұсынады. 2007 жылдың наурыз айында ұшу-қону жолағының кеңейтілуі аяқталғаннан кейін, Ryanair 2008 жылдың наурыз айында Бристоль әуежайына, содан кейін Лондон Станстед және Лондон Лутон әуежайларына рейстер бастады. Қазіргі уақытта (2013 жылдың қаңтары) осы әуежайдан Ryanair рейстері Бристольге, Лондон Лутон әуежайына, Париж Бовеге, Осло Рюггеге, Манчестерге, Эдинбургке, Визе және Стокгольм Скавстаға, ал Flybe Саутгемптонға рейстер жасайды. Канал: Көбінесе саяхаттық кемелер мен демалушылар пайдаланатын Canal du Midi әлі де Лангедок шарабын Бордоға араластыру үшін тасымалдау үшін коммерциялық мақсатта қолданылады. Каналдың шлюздерінің максималды ұзындығы 30 метр, бұл кейінірек қабылданған Freycinet стандартындағы 38,5 метрден сәл кем. Орб өзенінің кейбір бөліктері кеме жүзуге жарамды болғанымен, өзен бірнеше өтпейтін бөгеттермен бөлінген.
Спорт
Безиер қаласының регби клубы – AS Béziers Hérault, футбол клубы – AS Béziers (2007), ол Championnat National 2 чемпионатына қатысады. Әйелдер волейбол командасы, «Безиерс Ангелдер», 2018 жылы ұлттық LNV Ligue A Féminine лигасының жеңімпазы болды.
Мәдени сілтемелер
Кейт Мосс романдары «Лабиринт» және «Қысқы арбалар» Каркассон, Безиер және катарлар тарихына негізделген. Алан Тунбридж «Безиердегі қырғын» әнімен катарларды еске алды. Қаланың, әсіресе собордың бөліктері Франсуа Труффоның «Мен сияқты әдемі қыз» фильмінде маңызды рөлде бейнеленген.