Кіріспе

Психологияда когнитивизм – 1950 жылдары қабылдауға ие болған сананы түсінудің теориялық негізі. Бұл бағыт когнитивистердің пікірінше, танымды түсіндірмейтін бихевиоризмге қарсы реакция болды. Когнитивтік психология өз атауын латын тіліндегі "cognoscere" сөзінен алған, ол білу және ақпаратты білдіреді, сондықтан когнитивтік психология – бұл ақпаратты өңдеу психологиясы, ол бұрынғы ойды зерттеу және мәселелерді шешу дәстүрлерінен туындаған. Бихевиористер ойлаудың бар екенін мойындады, бірақ оны бір түбіртек мінез-құлық деп қарастырды. Когнитивистер адамдардың ойлау жолы олардың мінез-құлқына әсер етеді, демек, ол өзінен-өзі мінез-құлық бола алмайды деп таластады. Кейіннен когнитивистер ойлаудың психология үшін аса маңызды екенін және ойлауды зерттеудің жекелеген салаға айналуы керек екенін айтты.

Ескерту

Көңіл – танымдық дамудың бастапқы кезеңі. Ол адамның назарын шоғырландыру және концентрацияны сақтау қабілетімен байланысты. Көңіл – адамның бір нәрсеге толыққанды назар аударуы және оған ден қою деңгейі де болуы мүмкін. Ол, мысалы, жабырқаушылық және табандылық сияқты басқа мінез-құлық ерекшеліктерінен өзгеше, себебі соңғысы адамның қоршаған ортамен күнделікті өзара әрекеттесуін қалыптастырады. Әр адамның ақылдық мүмкіндіктері шектеулі, сондықтан бір уақытта тек бірнеше нәрсеге ғана назар аударуға болады. Ақпаратты өңдеу теориясы бойынша, жад пен көңіл – танымның негізгі құрауы. Балалардың назары бастапқыда таңдамалы болып келеді және олардың мақсаттарына қатысты жағдайларға негізделген. Бала өскен сайын оның осы қабілеті артады, өйткені олар тапсырмалардан көбірек ақпаратты қабылдай алады.

Оқу процесі

Когнитивтік теория негізінен білімді игеру және ақыл-ой құрылымының дамуына баса назар аударады. Когнитивтік теория оқушының оқу процесін түсіндіруге ұмтылады: ақпаратты қалай қабылдауға; ақпаратты қалай өңдеуге және қолданыстағы схемаларға қалай ұйымдастыруға; еске түсіру кезінде ақпаратты қалай алуға. Басқаша айтқанда, когнитивтік теория білімді игеру процесін және оның ақыл-ой құрылымына тигізетін әсерін түсіндіруге тырысады. Оқу – оқушының іс-әрекетінің механикасы емес, оқушының бұрынғы біліміне (қолданыстағы ақпаратқа) және жаңа білімді қалай игеруіне (жаңа ақпаратты қолданыстағы схемалармен қалай байланыстыруына) байланысты процесс. Білімді игеру – оқушының санасындағы ақыл-ой құрылымдарын ішкі кодтаудан тұратын әрекет. Теорияға сәйкес, оқушы өз оқу процесіне белсенді қатысушы болуы керек. Когнитивтік тәсілдер негізінен оқушының ақыл-ой қызметіне, мысалы, ақыл-ой жоспарлау, мақсат қою және ұйымдастыру стратегияларына бағытталған. Когнитивтік теорияларда оқу процесінде тек сыртқы факторлар мен оқу компоненттері ғана маңызды емес. Ақпаратты кодтау, түрлендіру, қайталау, сақтау және алу сияқты қосымша маңызды элементтер де бар. Оқу процесі оқушының ойлары, сенімдері және көзқарастарын қамтиды.

Жадының рөлі

Есте сақтау білім алу процесінде маңызды рөл атқарады. Ақпарат есте ұйымдасқан, мағыналы түрде сақталады. Осы орайда мұғалімдер мен дизайнерлер білім алу процесінде әртүрлі міндеттер атқарады. Мұғалімдер оқуды жеңілдетуге және ақпаратты тиімді ұйымдастыруға көмектеседі деп есептеледі. Ал дизайнерлер оқушыларға жаңа ақпаратты алдыңғы білімдерімен байланыстыруға көмектесу үшін, аналогиялар, есте сақтау құралдары және иерархиялық қатынастар сияқты жетілдірілген әдістерді қолданады. Ұмыту – есте сақтаудан ақпаратты шығарып алу мүмкін болмауы. Есте сақтау қабілетінің төмендеуі, жаңа алынған ақпараттың маңыздылығын бағалау арқылы, қажетсіз ақпаратты жою механизмі болуы мүмкін.

Өткiзу процесi

Когнитивтік теория бойынша, егер білім алушы білімді әртүрлі жағдайлар мен контексттерде қолдана білсе, білімді беру орын алды деуге болады. Түсінік – ережелер, ұғымдар және ажырату қабілеті түріндегі білімдерден құралады. Жадыда сақталған білім маңызды, бірақ осы білімді қолдану да маңызды. Бұрынғы білім жаңа ақпаратпен салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға көмектеседі.

Оқу түрлері осы позициямен егжей-тегжейлі түсіндіріледі

Когнитивтік теория көбінесе күрделі оқыту нысандарын ойлау, мәселелерді шешу және ақпаратты өңдеу арқылы түсіндіреді. Жайландыру және стандарттау – білімді берудің тиімділігі мен нәтижелілігін арттыруға қолданылатын екі тәсіл. Білімді талдап, бөліп, қарапайым құрылымдық элементтерге жіктеуге болады. Бұл білім беру ортасының бихевиористік моделімен байланысты. Когнитивистер тиімді өңдеу стратегияларының маңыздылығын баса көрсетеді.

Когнитивтік теорияның негізгі қағидалары және оқу-әдістемелік жобалаудағы маңызы

Бихевиорист мінез-құлықты қажетті бағытта өзгерту үшін кері байланыс (күшейту) пайдаланады, ал когнитивист кері байланысты дұрыс ой-қияқты байланыстарды басқару және қолдау үшін қолданады. Оқушылардың тапсырмаларды талдау қабілеті когнитивистер мен бихевиористер үшін де маңызды, бірақ әртүрлі себептермен. Когнитивистер оқушының үйренуге дайындығын қарастырады (Оқушы өз білімін қалай белсендіреді, сақтайды және бағыттайды?). Когнитивтік теория негізінен мұғалімнің/дизайнердің басты міндеттерін атап көрсетеді және оқу жағдайына қатысты түрлі оқу тәжірибелерін талдауды қамтиды, бұл түрлі адамдардың оқу нәтижелеріне әсер етуі мүмкін. Жаңа ақпаратты ұйымдастыру және құрылымдау, оқушылардың бұрынғы білімдерімен, дағдыларымен және тәжірибесімен байланыстыру. Жаңа ақпарат оқушының танымдық құрылымына тиімді және жемісті сіңіріледі.

Теориялық тәсіл

Когнитивизмнің екі маңызды құралы бар, бірі әдістемелік, екіншісі теориялық. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, когнитивизм позитивистік көзқарас ұстанады және психологияны (принцип бойынша) ғылыми әдіс арқылы толық түсіндіруге болады дейді, бірақ бұл рас па, жоқ па деген пікірлер бар. Бұл, көбінесе, редукционистік мақсатты көздейді, яғни ақыл-ой функциясының жекелеген құрамдас бөліктерін ("танымдық архитектураны") анықтап, мағыналы түрде түсінуге болады деген сенімге негізделген. Екіншісі, танымда ережелер мен алгоритмдерді қолдану арқылы өзгертуге болатын дискретті және ішкі психикалық күйлер (бейнелер немесе символдар) бар екенін айтады. Серльдің пікірінше, осы екі тұжырымның өзі когнитивизмді жоққа шығарады. Когнитивизмге қарсы тағы бір аргумент – Райлдің регрессиясы немесе гомункулус қателігінің мәселелері. Когнитивистер бұл сынға жауап беру үшін бірқатар аргументтер келтірді.