Кіріспе

Ежелгі Римдегі дәреже

Император атағы (/ɪ//m//p//ə/'/r//ɑ://t//ər/) бастапқыда Рим Республикасы кезіндегі қолбасшыға шамамен тең мағына берген. Кейіннен ол Рим императорларының титулатурасының бір бөлігіне айналды, олардың преномені ретінде қолданылды. Рим императорлары өз билігін көбінесе бір ғана атақ емес, бірнеше лауазым мен құқыққа негіздеген. Дегенмен, император атағы Принципат және Доминат кезеңдерінің барлық кезеңінде Рим билеушісінің титулының тұрақты бөлігі ретінде қолданылып келді. Сөздің өзі "imperare" етістігінің түбірінен шыққан, яғни "бұйрық беру, әмір ету" дегенді білдіреді. Ағылшын тіліндегі "emperor" сөзі "imperator" сөзінен пайда болған.

Рим республикасындағы императорлар

Рим республикасының әдебиетінде және эпиграфиясында император – империуммен бірге билік құқығына ие болған магистрат еді. Бірақ сонымен қатар, негізінен кейінгі Рим республикасы мен соңғы республикалық азамат соғыстары кезінде император – белгілі бір әскери қолбасшылардың алған құрметті атағы болды. Әсіресе үлкен жеңіске жеткеннен кейін, майдандағы әскерлер өздерінің қолбасшысын император деп жариялап, генералдың жеңіске жету үшін Сенатқа өтініш жасауына қажетті мақұлдауды беретін. Император деп жарияланғаннан кейін, жеңіске жеткен генерал жеңіске жету рәсіміне дейін осы атақты есімінен кейін пайдалану құқығына ие болды, онда ол атақтан және империумынан бас тартатын. Көптеген саяси амбициялары бар римдік қолбасшылардың мақсаты жеңіске жету болғандықтан, Рим республикасының тарихы әскерлеріне қолбасшыларын император деп атау үшін пара берген жағдайларға толы. Император атағы алғаш рет б.з.б. 189 жылы Лузитанияға қарсы жорықтары үшін Эмилий Паулюсқа, содан кейін б.з.б. 95 жылы Киликия провинциясының әкімі немесе проконсулы Луций Корнелий Суллаға, Ариобарзан I-ді Каппадокия тағына қайта орнатуы үшін берілді. Содан кейін б.з.б. 90 жылы Луций Юлий Цезарь, б.з.б. 84 жылы Гней Помпей Магнус, б.з.б. 60 жылы Гай Юлий Цезарь, бұрын аталған Луций Юлий Цезарьдің туысы, 50 жылдары Гай Юлий Цезарь (Галлияда), б.з.б. 45 жылы тағы Гай Юлий Цезарь, б.з.б. 43 жылы Децимус Юний Брут, б.з.б. 41 жылы Люций Антоний (неғұрлым әйгілі Марк Антонийдің кіші інісі және одақтасы) император атанды. 15 жылы Германик та асырап алған әкесі Тиберийдің билігі кезінде император болды (төменде қараңыз).

Император императорлық атақ ретінде

Август Рим империясын құрғаннан кейін император атағы көбінесе императорға ғана берілді, бірақ империяның алғашқы жылдары оның отбасы мүшелеріне де кейде берілді. Император атағы Рим императорларының тұрақты атағы ретінде қолданылып, билікке келген кезде қабылданатын болды. Тиберийдің билігінен кейін император деп жариялау императорлық билікке кіру рәсіміне айналды. Шын мәнінде, егер әскер басшысы әскері тарапынан император деп жарияланса, бұл биліктегі императорға қарсы бүлік тудырумен тең болар еді. Бастапқыда бұл термин республикалық мағынадағы жеңіс атағы ретінде сақталды, бірақ ол нақты әскери қолбасшы емес, де-факто монарх және мемлекет басшысына тиесілі болды. Атақ императордың есімінен кейін, оның осы атаққа қанша рет ие болғанын көрсететін санмен бірге жазылды, мысалы, IMP V ("император бес рет"). Уақыт өте келе бұл де-факто монархтың атағына айналды, ол олардың билікке келуімен бірге жарияланды (және осымен синоним болды). Император атағы грек тілінде автократор ("өзін-өзі басқаратын", кейде рим диктаторларының аудармасы ретінде де қолданылады) деп аударылды. Бұл латын саяси ой-пікіріндегі империум мен мемлекеттік биліктің басқа түрлері арасындағы айырмашылықты жоғалтқандықтан, толыққанды дәл болмады. Дегенмен, бұл атақ (август атағына сәйкес себастос атағымен бірге) грек тіліндегі мәтіндерде Рим императорлары үшін империя құрылғаннан бастап қолданылып келді. Шығыста бұл атақ Византия кезеңінде де қолданылды, бірақ көбінесе аз және әдет-ғұрыптық сипатта болды. Көптеген византиялық жазбаларда грек тіліндегі "Автократ" аудармасы басым, бірақ "Император" Константин IV-нің 7 ғасырдың ортасындағы Сант-Аполлинаре Классе базиликасындағы мозаикасында және 9 ғасырдың әртүрлі қорғасын мөрлерінде кездеседі.

Шығыс Римде және басқа пост-римдік мемлекеттерде қолданылуы

5 ғасырда Батыс Рим империясы құлағаннан кейін латын тілі Шығыс Рим империясының ресми тілі ретінде сақталды. Осы кезеңдегі Рим императорлары (тарихи тұрғыдан Византия императорлары деп аталады) латын мәтіндерінде император деп аталды, ал грек тілінде basileus (патша) және autokrator (император) сөздері қолданылды. 800 жылдан кейін император (августпен бірге) Каролинг және неміс императорлары 1806 жылға дейін және Австрия императорлары 1918 жылға дейін латын тілінде ресми атақ ретінде пайдаланылды. Ортағасырлық Испанияда император атағы тоғызыншы ғасырдан бастап түрлі жағдайларда қолданылған, бірақ оның қолданылуы 1086 және 1157 жылдар аралығында ресми және практикалық атақ ретінде ең жоғары деңгейге жетті. Оны негізінен Леон және Кастилия патшалары қолданған, сонымен қатар Наварра корольдігінде де қолданыс тапты және Кастилия графтары мен кем дегенде бір Галисия герцогы қолданды. Бұл атақ патшаның Византия императорымен және Киелі Рим императорымен теңдігін, жаулап алу немесе әскери басымдық арқылы билеуін, бірнеше этникалық немесе діни топтарға билік етуін және жарымкүндік аралдағы басқа патшаларға, христиандар мен мұсылмандарға жоғары билік ету құқығын білдірді. 1077 жылдан бастап Альфонсо «ego Adefonsus imperator totius Hispaniae» («Мен, Альфонсо, бүкіл Испанияның императоры») деген атауды енгізді және оның қолданылуы тез арада қалыптасты. Бұл атақ 1079–81 жылдары қолданылды, бұл визиготтардың ежелгі астанасы Толедоны басып алуға дейінгі оның императорлық талаптарының шыңы болды. 1080 жылы ол «ego Adefonsus Hispaniarum imperator» («Мен, Альфонсо, Испанияның императоры») деген форманы енгізді, оны 1090 жылы қайта қолданды. Оның ең толық императорлық атағы – «ego Adefonsus imperator totius Castelle et Toleto necnon et Nazare seu Alave» («Мен, Альфонсо, бүкіл Кастилияның және Толедоның, сондай-ақ Нахераның немесе Алаваның императоры») болды. Осман империясы Балқан түбегін (түрік тілінде Румели, «Рим жерлері» деген мағынаны білдіреді) және Константинопольді жаулап алғаннан кейін түрік билеушісі өзін Римнің Цезарі (сұлтан ı iklim i Rûm) деп жариялады. 15 ғасырда Баязид II кейбір христиандық еуропалық мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты және Польша короліне «Sultan Dei gratia Asie, Grecie etc. İmperator Maximus» («Құдайдың күшімен Азия және Грекияның императоры») деген атауларды қолданған құжат жіберді. Өзінің ізашары сияқты, Селим I дипломатиялық хаттарда өзін император деп атады (per la Divina favente clementia Grande Imperator di Constantinopoli, di Asia, Europa, Persia, Syria et Egypto et Arabia et de li mari және т.б.) өзінің әскери жетістіктеріне байланысты.

Императрица

Императрикс термині Ежелгі Римде императордың немесе кейіннен императордың әйеліне қатысты қолданылмаған көрінеді. Рим империясының алғашқы жылдарында императордың әйелі үшін ешқандай стандартты атақ немесе құрметті лақап болған жоқ, тіпті "Аугуста" лақабы да сирек берілді және тек қана тірі императорлардың әйелдеріне ғана емес. Император деген латын терминінің әйелдік түрі қашан пайда болғаны немесе алғаш рет қашан қолданылғаны белгісіз. Ол әдетте билік құрып отырған монархты білдіреді, сондықтан қазіргі уақытта билік құрып отырған императрицалардың латын тіліндегі атауларында қолданылады. Сол сияқты, "Кармина Бурана" еңбегінде Фортуна "imperatrix mundi" деп аталғанда, ешқандай жұбайға қатысы жоқ – бұл термин (Құдай немесе бейнеленген) Фортунаның "дүниеге билік ететінін" сипаттайды. Христиандық контексте Императрикс – кем дегенде орта ғасырлардан бері әртүрлі формаларда Қасиетті Марияға арналған мақтаулы атау болып табылады. Мысалы, оны кейде "Imperatrix angelorum" ("фәрештәлердің билеушісі") деп атайды.

Деривативтер

Император – көптеген роман тілдеріндегі «император» сөзінің түбірі. Ол ағылшын тіліндегі «emperor» сөзінің де түбірі, ол француз тілінен келген (empereur), ал «империялық» сияқты туыс сөздер латын тілінен тікелей алынған.