Кіріспе

1270–1323), сондай-ақ Андреас де Харкла, Эдуард II патшалығы тұсында Шотландиямен шекаралас аймақтағы маңызды ағылшын әскери қолбасшысы болды. Вестморлендтегі рыцарь отбасынан шыққан ол 1311 жылы Камберлендтің шерифі қызметіне тағайындалды. Шотландия соғыстарында өзін ерекше көзге көрсетті, 1315 жылы Роберт Брюстің Карлайл қамалын қоршауына тойтарыс берді. Одан кейін көп ұзамай шотландтарға тұтқынға алынып, үлкен сомада құн төленгеннен кейін ғана босатылды. Оның ең үлкен жетістігі 1322 жылы 16–17 наурызда Боробридж шайқасында бүлікші барон Томас Ланкастерді жеңгені болды. Осы үшін ол Карлайл графы атанды. Шотландия шекарасындағы негізгі әскери қолбасшылардың бірі ретінде Харклей Эдуард II-нің белсенсіздігіне, әсіресе 1322 жылғы 14 қазандағы Олд Байланд шайқасындағы ағылшын әскерінің жеңілісіне наразы болды, бұл соғысты жеңу мүмкін емес екенін көрсетті. Харклей шотландтармен келіссөздерді өз бастамасымен жүргізіп, 1323 жылғы 3 қаңтарда Роберт Брюспен бейбіт келісімге қол қойды. Бұл патшалық санкциясыз жасалғандықтан, мемлекетке опасыздыққа тең болды. Патша графты тұтқындауға бұйрық берді, ал 25 ақпанда Харклей патшаның күзетіне алынды. 3 наурызда патшалық сот алдында айыпталып, сотқа қатысуға рұқсат берілмеді және сол күні өлім жазасына кесілді. Ол асылып, денесі тілгіленді және төрт бөлікке бөлініп, елдің әртүрлі аймандарына таратылды. Оның жасаған сатқындығы, тұтқындалуы және өлім жазасы Ланеркост жылнамасында сипатталған. Тек бес жылдан кейін ғана оған лайықты жерлеу рәсіміне рұқсат берілді, бірақ опасыздық туралы сот үкімі ешқашан жойылған жоқ.

Отбасы және ерте мансап

Харклей әулетінің тегі Вестморлендтегі Хартлиден басталады. Оның ерте жылдары туралы көп мәлімет болмаса да, Эндрю Харклей, әлдебір сэр Майкл Харклей мен Йоркшир жер иесі Уильям Фитцжонның қызы Джоанның үлкен ұлы болған болуы мүмкін. Оның кіші інісі теолог Генри Харклей, Оксфорд университетінің канцлері болды. Майкл Харклей Клиффордтар әулетінің адал қызметшісі болды және 1285 жылдан 1296 жылға дейін Камберленд шерифі қызметін атқарды. Эндрю Харклей туралы алғашқы жазба 1292 жылы Вестморленд аймағында тіркелген, сол кезде оның кем дегенде жиырма бір жаста болғаны және демек, 1270-ші жылдардың басында туғаны болжамдалады. Осы үшін ол патшадан 1000 марка сыйлық алды. 1315 немесе 1316 жылдың соңында Харклей шотландтарға тұтқынға алынды, олар одан 2000 марка көлемде құны төленуін талап етті. Оның жылдам өркендеуі жергілікті қоғамда оған қарсыластар жасады, олар енді оның абыройына нұқсан келтіретін қаңқу сөздер таратты. Патша Харклейдің бостандығын қамтамасыз ету үшін қажетті қаражатты жинауға көмектесті, бірақ келесі бірнеше жыл бойы ол патшаның құрметінен шығып кеткен сияқты. Патшаға қарсы бүлік көтеруге сәттілік таппаған Ланкастер 1322 жылдың наурызында патша әскерінен солтүстікке қарай қашып бара жатты. Осы уақытта Харклей, Камберленд шерифі ретінде, патшаның бұйрығымен Камберленд және Вестморленд округтерінің әскерін жинап, оңтүстікке қарай жылжуға бұйрық берді. Оның міндеті патша әскерімен кездесу еді, бірақ Йоркширдегі Рипон қаласында тоқтағанда, Ланкастердің келесі күні жақын жердегі Боробриджге келетінін білді. Харклей бастама көтеріп, Ланкастердің Үр өзенінен өтуіне кедергі келтіретін көпірді басып алуға шешім қабылдады. Ланкастердің әскері 16 наурызда Боробриджге келді. Көтерілісшілердің саны азаз болды: Харклейдің шамамен 4000 адамы болса, Ланкастердің әскерінде 700-ге жуық салт атты және қарулы адамдар, сондай-ақ олардың ізбасарлары болды. Бұған қоса, патшаға адал әскерлер Шотландия соғыстарынан тәжірибелі және жақсы даярланған еді. Харклей осы соғыстарда ағылшындар шотландтардан үйренген тактиканы қолданды. "The Brut" басылымында айтылғандай, Ланкастер Харклиді өз жағына көндіруге тырысты, оған үлкен жерлер сыйлауға уәде берді. Харклей бұрын Ланкастердің жақтасы болған, мүмкін, графтың адал қызметшісі де болған; 1318 жылы Ланкастер мен оның жақтастарына берілген жалпы патшалық кешірімде Харклейдің есімі де болған. Ланкастердің жоспары өзен арқылы шабуыл жасау еді, ал Херефорд графы – Ланкастерге адал болған аз ғана магнаттардың бірі – көпірден өтуге тиіс болды. Херефорд көпірде қаза тапты, оның серігі Роджер де Клиффорд, 2-ші барон де Клиффорд ауыр жарақат алды, және бұл шабуыл сәтсіз аяқталды. Ланкастер осы уақытта садақтардың күшті оғына ұшырады, сондықтан шабуылдан бас тартуға мәжбүр болды. Түндегі дезертирлер мен патшаның күшін қосып есептегенде, ол келесі күні бас игіліктің алдында берілді, ал 22 наурызда өлім жазасына кесілді. Патша Харклейдің еңбегіне риза болды және оған жомарт сыйлықтар берді. 25 наурызда Харклей Карлайл графы атанды және жылына 1000 маркаға бағалы жерлер берілді. 15 қыркүйекте ол Марканың бас күзетшісі болып тағайындалды.

Елге опасыздық

14 қазан 1322 жылы ағылшын армиясы Йоркширдегі Ескі Билэнд шайқасында Роберт Брюс бастаған шотландтардан жеңіліске ұшырады. Ағылшын қолбасшысы, Ричмонд графы Джон Бриттани тұтқынға алынды. Шайқасқа қатыспаған король Эдуард, Риволькс аббаттығында он бес шақырым қашықтықта болды. Жаңалықты естіген соң ол Англияның Ұлы мөрін және көптеген азық-түлікті қалдырып, Йоркке қашып кетті. Бұл 1314 жылғы Баннокберн шайқасынан бері ағылшындардың соғыстағы ең ауыр жеңілісі болды. Харклей патша әскеріне шақырылған, бірақ Ричмондты құтқару үшін әскерін оңтүстікке уақтылы жеткізе алмады. Осы оқиға оны Шотландияға қарсы соғысты қазіргі корольдің басшылығымен жеңу мүмкін емес екеніне көндірді. Оның орнына ол корольдің рұқсатынсыз шотландтармен тікелей келіссөздер жүргізді. 1323 жылдың 3 қаңтарында Лохмабенде Роберт Брюспен бейбіт келісімге қол қойды. Келісім Шотландияны тәуелсіз мемлекет ретінде мойындады. Роберт ағылшыздарға 40 000 марка төлеуі, ал Эдуард Роберттің мұрагері үшін өз отбасынан әйел таңдауға құқық алатыны белгіленді. Дегенмен, мәтінде Роберт пен Харклейдің келісім шарттарын орындау қажет болған жағдайда Эдуардқа қарсы күш қолдану туралы уағдаластығы қамтылған. Морис Киннің айтуынша: "Патшаның рұқсатынсыз тыныштық келісімдері жасау, немесе қауіпсіз өту құқығын беру, немесе кез келген келісім жасау патшаға қарсы жасалған қылмыс болып есептеледі және басқа әскери істерде де осылай анықталуы мүмкін". Харклей мұндай өкілеттіктерді 1322 жылдың ақпанында алған, бірақ 1323 жылғы келісім арқылы өкілеттігінен асып кеткені саналды. Сондай-ақ, Эдуардтың Харклейге Билэндте көмекке келмегені үшін ашуланғаны және корольдің кейінірек болған қатаң реакциясының себебі осы болуы мүмкін. Алайда, Харклейдің патшадан хатты уақтылы алып, шайқасқа ертерек келгеніне ешқандай дәлел жоқ.

Өлім және соңынан

Эдвард Харклейдің опасыздығын білгенде, графты тұтқындауға бұйрық берді. Харклей өз ісіне қолдау табуға тырысқанда, король солтүстік қамалдарды нығайта бастады. Люсиге аз күшпен әрекет етуге рұқсат берген Харклей оған сенгендіктен, тұтқындау күтпеген шабуыл ретінде жүзеге асырылды. 3 наурызда Харклей Карлайлда корольдік судья алдында жауап берді, бірақ оған толыққанды сот отырысы өткізілмеді. Ол сатқын деп танылып, асылып, сүйреліп, төрт бөлікке бөлінуге үкім шығарылды. Харклейдің басы Лондон қаласында бес жыл бойы көрсетілді, содан кейін алынып тасталды. Оның әпкесі корольден дене мүшелерін христиандық жолмен жерлеуге рұқсат сұрады, және 1328 жылы оның өтініші қабылданды. Бұдан кейін ешқандай кешірім жасалмады. Эдуард III патшалығында Харклейдің сіңілісінің ұлы Генрих опасыздық айыбын жою туралы петиция берді, бірақ ол қарастырылмады. Бұған қоса, Харклейдің әскери дағдылары мен жақсы ұйымдастырылған әскерлері бұрынғы жылдары солтүстік шекараны қорғауда маңызды рөл атқарды. Харклейдің өлім жазасынан кейін үш ай ішінде Эдуард Шотландиямен он үш жылдық бейбітшілік шартына қол қойды.

Харклей көркем әдебиетте

Харклейдің Роберт Брюспен санкцияланбаған келіссөздері Найджел Трантердің Брюс трилогиясының үшінші томы – "Патшаның бейбітшілігінің бағасы" кітабында жан-жақты баяндалған, онда ол "Эндрю Харкла" деп аталған.