Кіріспе

Канадалық реформаторлардың британдық Канада үкіметіне қарсы көтерілісі

1837-1838 жылдардағы көтерілістер – 1837 және 1838 жылдары Төменгі және Жоғарғы Канадада болған екі қарулы көтеріліс. Екі көтерілістің де себебі саяси реформалардың жетіспеушілігі болды. Ортақ мақсат – жауапты үкімет құру, ол осы оқиғалардың нәтижесінде іске асырылды. Көтерілістер тікелей Лорд Дурхэмнің Британдық Солтүстік Америка істері жөніндегі есебіне және 1840 жылғы Біріктіру актісіне әкелді, ол британдық провинцияларды біртұтас жүйеге ішінара реформалады, ал соңында 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка актісі қазіргі Канада федерациясын және оның үкіметін құрды.

Атлантикалық контекст

Кейбір тарихшылар 1837 жылғы көтерілістерді 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басындағы Атлантикалық төңкерістердің кең контекстінде қарастыру қажет деп санайды. 1775–1783 жылдардағы Америка революциялық соғысы, 1789–1799 жылдардағы Франция революциясы, 1791–1804 жылдардағы Гаити революциясы, 1798 жылғы Ирландия көтерілісі және 1810–1825 жылдардағы Испан Америкасындағы көтерілістер республикалық идеялармен шабыттанды, бірақ көтерілісшілер монархияны құлатуға дейін бара ма деген мәселе тарихи пікірталас нысаны болып қалады. Ұлыбританияның чартистері де осындай демократиялық мақсаттарды көздеді. Тарихшылар екі канадалық көтерілісті және одан кейінгі АҚШ-тың патриоттық соғысын бір-біріне және олардың ортақ республикалық ұмтылысына сілтеме жасамай, жеке-жеке қарастыруға бейім. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, реформаторлар көтерілістен кейін Уильям Лайон Маккензидің радикалды республикашылдығынан бас тартуға тырысып, жауапты үкімет формасымен ұлттық тәуелсіздікке жетуге қолайлы бағыт ұстау үшін бұл әдейі ұмытылған жағдай болды. Дюшарм (2006) 1837 жылғы көтерілісті Атлантикалық төңкерістер контекстінде қарастырады. Оның пікірінше, канадалық реформаторлар американдық революцияның республикашылдығынан шабыт алды. Көтерілісшілер азаматтардың сайланған өкілдер арқылы саяси процеске қатысу құқығын ең маңызды құқық деп есептеді және заң шығару кеңесін тағайындаудың орнына сайлауды қамтамасыз етуге ұмтылды. Жоғарғы Канадада (сондай-ақ Төменгі Канадада да) 1836 жылғы заң шығару жиналысының сайлауындағы бұрмашылықтардан кейін көтеріліс басталды. Осы кезде реформаторлардың күресін қазіргі отарлық институттар шеңберінен тыс шешуге болатыны анық болды. Британ әскері көтерілістерді басып, екі Канаданың республика болу мүмкіндігін жойды. Кейбір тарихшылар 1839 жылғы Уэльстегі чартисттердің Ньюпорт көтерілісімен байланыс көреді, оны сэр Фрэнсис Бонд Хедтің туысы сэр Эдмунд Уокер Хед басты.

Көтерілістер

Жоғарғы және Төменгі Канадада көтерілістердің екі түрі болды. Көтерілісшілердің көпшілігі (Маккензи сияқты) АҚШ-қа қашып кетті. Маккензи Ниагара өзеніндегі Флот аралында қысқа ғана өмір сүрген "Канада Республикасын" құрды, бірақ көп ұзамай қарулы қақтығыстан бас тартты. Чарльз Данкомб пен Роберт Нельсон, керісінше, көбінесе американдық әскерден, "Аңшылар үйі"/"Frères chasseurs" ұйымынан көмек алып, 1838 жылдың қыркүйегінде Кливлендте Төменгі Канаданың тағы бір Республикасын жариялау үшін съезд ұйымдастырды. "Аңшылар үйі" радикалды "Тең құқықтар партиясының" (немесе "Локофокостардың") американдық мүшелерінен құралды. Бұл ұйым "Отаншылдық соғысын" бастарды, ол тек АҚШ үкіметінің көмегімен тоқтатылды. Рейдтер көтерілісшілер мен "Аңшылар" Виндзор шайқасында жеңілгенге дейін аяқталмады, бұл Монтгомери тавернасы маңындағы алғашқы жеңілістен шамамен бір жыл өткен соң болды.

Ұқсастықтар

Жоғарғы және Төменгі Канада конституциялары бір-бірінен күрт ерекшеленсе де, "аралас монархия" принципіне – монархия, аристократия және демократия теңгеріміне – негізделген. Дегенмен, колонияларда аристократиялық элемент болған жоқ, ал сайланбаған заң шығарушы кеңестерінде жергілікті сауданы және мемлекеттік және діни институттарды бақылайтын жергілікті олигархиялар үстемдік құрды. Төменгі Канадада олар Шато кликасы деп белгілі болды, ал Жоғарғы Канадада – Отбасылық компакт деп аталды. Екі биліктегі олигархия да кең ауқымды "тори партияларымен" байланысты болды және әр колониядағыдан гөрі радикалды демократиялық үкімет талап еткен реформашыл оппозициямен күресті. Реформашылар екі провинциядағы үкіметтерді де заңсыз деп санады. Төменгі Канадада заң шығарушы органның сайланған және тағайындалған бөлімдері арасындағы шиеленіс барлық заңнамалық жұмысты тоқтатты, соның нәтижесінде торилер Лорд Джон Расселдің он қағидасын қабылдап, сайлаушыларға есеп бермей билік жүргізуге мүмкіндік алды. Жоғарғы Канадада 1836 жылғы сайлаулар жаңа лейтенант-губернатор, сэр Фрэнсис Бонд Хед ұйымдастырған саяси зорлық-зомбылық пен алаяқтыққа толы болды. Нәтижесінде Уильям Лайон Маккензи мен Сэмюэл Лунт мандаттарынан айырылды. Торилер монархтың қайтысынан кейін парламентті таратудың орнықты тәжірибесін елемеу арқылы олардың отыруын жалғастыруға мүмкіндік беретін заң қабылдады (Вильям IV 1837 жылдың маусымында қайтыс болды). Осы заңдылық дағдарысының кезеңінде Атлант экономикасы төмендеді, ең ауыр соққыны шаруалар алды. Бұл шаруалар 1836-37 жылдары кең ауқымды егін шығымынан қиындықпен аман қалды, енді бұрынғы қарыздарын өндіруге тырысқан саудагерлердің сот талаптарына тап болды. Халықаралық қаржы жүйесінің күйреуі сауда мен жергілікті банктерге қауіп төндіріп, көптеген адамдарды зор қайыршылыққа ұшыратты. Осыған жауап ретінде реформашылар әр провинцияда радикалды демократиялық "саяси одақтарды" құрды. Ұлыбританиядағы Саяси одақ қозғалысы 1832 жылғы Ұлы реформалық заңның қабылдануына үлкен үлес қосты деп есептелді. Төменгі Канадада патриоттар "Бостандық ұлдары" (Société des Fils de la Liberté) қоғамын құрды. Уильям Лайон Маккензи 1837 жылдың шілде айында Торонто саяси одағын ұйымдастыруға көмектесті. Екі ұйым да саяси наразылықтарды ұйымдастырудың және ақырында көтеріліске шығудың құралына айналды. Төменгі Канададағы жағдай дағдарысқа жақындағанда, британдықтар әскерлерін сонда шоғырландырып, патриоттарға қарсы күш қолдануды жоспарлап отырғанын көрсетті. Жоғарғы Канадада әскер қалмағандықтан, қарсылық білдіруге мүмкіндік туды.

Айырмашылықтар

Лорд Дурхамның көтерілістер туралы есебінен бері, Төменгі Канада көтерілісі британдықтар мен француздықтар арасындағы шиеленіске байланысты деп есептелді, бұл қақтығыс «ұлттық» сипатта болды және оның салдарынан «ағылшын» Жоғарғы Канаданы мазалаған қарапайым тартысқа қарағанда әлдеқайда өткір және түбірінен өзгеше болды. Бұл түсінік дұрыс болғанымен, патриоттардың республикалық көзқарастарын бағалауда кемшілік тудырады. Төменгі Канада көтерілісі француз канадалықтарының экономикалық және саяси бағыныштылығына байланысты халықтың кең қолдауын алды, нәтижесінде бойкоттар, ереуілдер және саботаж сияқты ұзаққа созылған жаппай әрекеттерге ұласты. Бұл, үкіметтік әскерлер мен жасақтар тарапынан азаматтық құқықтарды шектеу, толық ауылдарды өртеу, жүздеген ер адамдарды тұтқындау немесе елден қуу сияқты қатал жазалау шараларына әкеп соқты, олар дағдарысты шешу үшін Төменгі Канадаға жиналған болатын. Ал Жоғарғы Канада көтерілісі жергілікті халықтан кең қолдау алмады, үкімет тарапынан қолдау көрсеткен отаршылар мен еріктілердің салыстырмалы түрде аз күштерімен тез басылды, сондықтан бұл көтеріліс одан аз таралған және қатыгез болды.

Салдары

1837 жылғы көтерілістен кейін Жоғарғы Канадада тұтқындалған көтерілісшілер сотқа тартылды, және көптегендері Корольдік билікке қарсы көтеріліс ұйымдастырған деп танылды. Ең қатаң жазалардың бірі – 100 канадалық көтерілісші және американдық қолдаушыларды Ұлыбританияның Австралиядағы түрме колонияларында өмір бойына ұстау болды. Көптеген адамдар, ең белгілісі Сэмюэл Лунт және Питер Мэтьюс, жазалап өлімге кесілді. Көтерілісшілердің жазалануы Торонтоның жаңа түрмесі мен сотының арасындағы Сот үйі алаңында болды. Қоғамдық жұмыстар жөніндегі бригадир Джозеф Ширд Лунт пен Мэтьюстің өлім жазасын орындау үшін дарға асу платформасын салуға көмектесуі күтілді. Бірақ ол, бұл адамдар өзінің істемейтін ештеңе жасаған жоқ деді және көмектесуден бас тартты. Оранж жасағы құтқару әрекеттерін болдырмау үшін жаза орындалуы кезінде күзетте тұрды. Жоғарғы Канададағы наразылықтың басты себебі Ұлыбританиядағы алыс билеушілерге қарсы емес, жергілікті саясаткерлердің жемқорлығы мен әділетсіздігіне қарсы болды – «Отбасылық келісім» деп аталатын топ. Бірақ көтерілісшілердің іс-әрекеттері АҚШ-тың либералдық көзқарастарымен үйлесетін болғандықтан, олардың ісіне кінә тағу қиын болды, бұл Канада отарларының консервативтік құндылықтарына қайшы келді. Шын мәнінде, бас судья сэр Джон Робинсонның шешімінде, тұтқындарды айыптау үшін Локк принципі қолданылды, Бёрк принципі емес: Корольдік билік, өзінің азаматтарының өмірін, бостандығын және өркендеуін қорғаушы ретінде, «өз билігіне адалдықты талап етуге құқылы». Робинсон республикалық үлгіні монархиялық үлгіден артық көретіндер елден кетуге еркін екенін, сондықтан көтерілісшілердің ісі мемлекетке қарсы қылмыс екенін айтты. Көтерілістер басылғаннан кейін, Роберт Болдуин және Луи Ипполит Лафонтен сияқты орташа реформаторлар радикалдарға балама пікір білдіруші ретінде беделге ие болды. Олардың ықпалы ағылшын үкіметі реформатор Лорд Дурхэмді оқиғаның себебін зерттеу үшін жіберген кезде айқын болды. Оның есебіндегі ұсыныстардың бірі – көтерілісшілердің бастапқы талаптарының бірі болған отарлар үшін жауапты үкімет құру (бірақ бұл 1849 жылға дейін іске аспады). Дюрхам сонымен қатар Жоғарғы және Төменгі Канаданы біртұтас саяси бірлікке біріктіруді ұсынды – Канада провинциясы (1840 жылғы Одақ заңы арқылы құрылған), ол қазіргі Канаданың ядросына айналды. Ол француз канадалықтарын ағылшын тілі мен мәдениетіне ассимиляциялауды да ұсынды. Шындығында, Жоғарғы және Төменгі Канаданы біріктірудің мақсаты француз канадалықтарынан өзін-өзі басқару құқығын алып қою және оларды жаңа, үлкен саяси бірліктің кіші бөлігіне айналдыру болды. Геосаяси тұрғыдан алғанда, көтерілістер мен одан кейінгі патриоттық соғыс Ұлыбритания мен британдық отаршылдық билік органдарының бір жағынан, ал американдық үкіметтің екінші жағынан арақатынастарын өзгертті. Екі ел де қаржы дағдарысының басталуына және екі елдің де теңдей сезінетін артықшылықтың жоқтығына байланысты бейбітшілік саясатын ұстанды. Екеуі де радикалдық идеялардың одан әрі көтерілістер мен шабуылдар арқылы қарым-қатынастарды бұзуы мүмкін екеніне қатысты алаңдады. Дипломатиялық және әскери салаларда бұрын-соңды болмаған ынтымақтастық орнады. Көтерілістердің тек ішкі оқиғалар болуына қарамастан, АҚШ президенті Мартин Ван Бюреннің әкімшілігі АҚШ аумағында жағдайдың ушығуын болдырмау үшін жеңілдету шараларын қабылдауға мәжбүр болды. Патриоттық соғысқа айналған көтерілістер ағылшын-американдық және Канада-АҚШ қарым-қатынастарын құруға үлкен үлес қосты.

Мұра

1937 жылы, көтерілістен соң дәл бір ғасыр өткенде, Уильям Маккензи мен Луи Жозеф Папиноның есімдері Маккензи-Папино батальонына, немесе «Мак Паптарға» берілді. Бұл батальон испан азамат соғысында республикалық тарапта күрескен ресми мойындалмаған канадтық еріктілерден құралған. Олар өз тарихын еске алып, «1837 жылғы рух тірі!» деген ұранмен шайқасты.

Негізгі дереккөздер

Гринвуд, Ф. Мюррей және Барри Райт (2 том, 1996, 2002) Канада мемлекеттік соттары – 1837–1839 жылдардағы Канададағы көтеріліс және басқыншылық. Торонто университеті баспасының Канада құқықтық тарихы қоғамы.