Кіріспе
Соғыс кемесі немесе жауынгерлік кеме – теңіз соғысына арнап салынған және негізгі мақсаты соғыс әрекеттеріне қатысу болып табылатын кеме. Әдетте, олар бір елдің қарулы күштеріне қарасты. Қару-жарақпен қатар, соғыс кемелері зақымдануға төтеп беруге арналған, сондай-ақ сауда кемелеріне қарағанда жылдам және маневрлі болады. Сауда кемелері жүк тасыса, соғыс кемелері көбінесе тек қару-жарақ, оқ-дәрі және экипажға қажетті жабдықтарды тасымалдайды. Соғыс кемелері әдетте теңіз күштеріне жатады, бірақ оларды жеке тұлғалар, кооперативтер және корпорациялар да пайдаланады. Соғыс кезінде соғыс кемелері мен сауда кемелері арасындағы шекара көнеріп, айқын болмай қалуы мүмкін. 17 ғасырға дейін сауда кемелерін теңіз қызметіне тарту жиі кездесетін, ал кейде флоттың жартысынан астамы сауда кемелерінен құралған. Олардың құрылысында үлкен айырмашылық болған жоқ, мысалы, екінші дүниежүзілік соғыстағы ауыр бронялы шайқас кемесі мен мұхит лайнері арасындағыдай. 19 ғасырда қарақшылық қаупі басылғанша, галеон сияқты ірі сауда кемелерін қаруландыру қалыпты жағдай болды. Соғыс кемелері әскер тасымалдаушылар немесе жабдықтау кемелері ретінде де жиі қолданылды, мысалы, 18 ғасырда француз теңіз күштері немесе екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық теңіз күштері. 20 ғасырдың басынан бері соғыста сауда кемелері көбінесе қаруланды және қосалқы соғыс кемелері ретінде пайдаланылды, мысалы, бірінші дүниежүзілік соғыстағы Q кемелері және екінші дүниежүзілік соғыстағы қарулы сауда крейсерлері.
A warship or combatant ship is a ship that is built and primarily intended for naval warfare. Usually they belong to the armed forces of a nation. As well as being armed, warships are designed to withstand damage and are typically faster and more maneuverable than merchant ships. Unlike a merchant ship, which carries cargo, a warship typically carries only weapons, ammunition and supplies for its crew. Warships usually belong to a navy, though they have also been operated by individuals, cooperatives and corporations. In wartime, the distinction between warships and merchant ships is often blurred. Until the 17th century it was common for merchant ships to be pressed into naval service, and not unusual for more than half a fleet to be composed of merchant ships—there was not a large difference in construction, unlike the difference between a heavily armoured World War battleship and an ocean liner. Until the threat of piracy subsided in the 19th century, it was normal practice to arm larger merchant ships such as galleons. Warships have also often been used as troop carriers or supply ships, such as by the French Navy in the 18th century or the Imperial Japanese Navy during the Second World War. In war since the early 20th century, merchant ships were often armed and used as auxiliary warships, such as the Q ships of the First World War and the armed merchant cruisers of the Second World War.
Бірінші әскери кемелер
Кемелердің соғысқа қолданылуының алғашқы дәлелдері Ежелгі Мысырда, әсіресе Нил өзенінің солтүстігінде табылды, бұл, ең болмаса, Жерорта теңізі халықтарына қарсы қорғану үшін болған. Галера соғыс кемесінің алғаш рет Критте пайда болғандығы айтылады, бұл идеяны финикиялықтар тез арада көшіріп, танымал еткен. Месопотамия, Ежелгі Персия, Финикия, Ежелгі Грекия және Ежелгі Рим дәуірінде әскери кемелер әрқашан галералар (мысалы, биремалар, триремалар және квинкеремалар) болды: ұзын, тар кемелер, көптеген ескекшілермен қоздырылатын және жау кемелерін таратып батыруға немесе оларға майқы баспен шабуыл жасап, содан кейін десант тобын жіберуге арналған. Б.з.д. 4 ғасырда катапульттардың пайда болуы және осы технологияның одан әрі жетілдірілуі эллинистік дәуірде қоршау машиналарын орнатқан алғашқы әскери кемелер флотын құруға мүмкіндік берді. Кейінгі антик дәуірде тарату тактикасы қолданыстан шығып, орта ғасырларда 16 ғасырдың соңына дейін басқа кемелерге қарсы галера тактикасы десант түсіруге бағытталды.
Сапардың дәуірі
14 ғасырда теңіз артиллериясы жаңадан құрылды, бірақ қаруды бір шайқаста қайта қолдануға жететіндей жылдамдықпен қайта зарядтау мүмкіндігі болғанға дейін теңізде кеңінен қолданылмады. Көптеген зеңбіректерді тасымалдауға қажетті кеме мөлшері ескекпен жүруді мүмкінсіз етті, ал соғыс кемелері негізінен желкендерге тәуелді болды. 16 ғасырда желкенді соғыс кемесі пайда болды. 17 ғасырдың ортасына қарай соғыс кемелерінің борларында зеңбіректердің саны артып, әр кеменің оттық күшін соғыс шебінде пайдалану үшін тактика дамыды. Соғыс кемесі енді желілік кемеге айналды. 18 ғасырда фрегаттар мен шлюптер – майдан шебінде тұруға тым кішкентай болғандықтан – конвойлерді сүйемелдеу, жау кемелерін іздеу және жау жағалауларын блокадалау үшін пайда болды.
Болат, бу және оқ-дәрі
XIX ғасырда теңізде қозғалыс құралдарында, әскери қару-жарақтарда және соғыс кемелерін құрылысында революция болды. Теңіз бу машиналары 19 ғасырдың екінші ширегінде алғашқыда қосымша күш ретінде пайда болды. Қырым соғысы қару-жарақтарды дамытуға зор серпін берді. Жарылғыш оқ-дәрілердің енгізілуі көп ұзамай ірі соғыс кемелерінің борты мен палубалары үшін темір, ал кейін болаттан жасалған бронялық қаптамалардың пайда болуына әкелді. Алғашқы темір кемелер – француздық "Глоир" және британдық кемелері ағаштан жасалған кемелерді қолданыстан шығарды. Көп ұзамай металл соғыс кемелерін жасаудағы ағаштың негізгі материалы ретінде толыққанды ауыстырды. 1850 жылдардан бастап жеңелді кемелер бумен жүретін линкорлармен, ал жеңелді фрегаттар бумен жүретін крейсерлермен алмастырылды. Соғыс кемелерінің қарулануы да өзгерді, айналмалы барбеттер мен мұнаралардың ойлап табылуы қаруларды кеменің бағытына тәуелсіз бағыттауға және аз санда үлкен қаруларды орнатуға мүмкіндік берді. XIX ғасырдың соңғы жаңаруы – торпеда мен торпедалық қайықтың жасалуы болды. Шағын, жылдам торпедалық қайықтар қымбат соғыс кемелерін салуға балама болып көрінді.
Дредноуттардан бұрынғы дәуір
Пре-дредноут кемелері – 1880-жылдардың ортасынан соңына дейін және 1905-жылға дейін, 1906 жылы HMS Dreadnought кемесі құрылысынан шыққанға дейін теңізде жүретін соғыс кемелері болды. Бұл кемелер 1870-1880 жылдардағы темір қарулы линкорларды ығыстырды. Болаттан салынған, қатайтылған болат бронясымен қорғалған және көмірмен қыздырылатын үш кеңейімді бу машинасымен жабдықталған пре-дредноут линкорлары, толық жабық айналмалы мұнараларда орналасқан өте ауыр артиллериядан тұратын негізгі қаруларын, сондай-ақ жеңіл қарулардан құралған қосымша артиллерияны алып жүрді. Эсминецтер, қорғалған крейсерлер және бронекрейсерлер сияқты жаңа типтегі кемелер корветтердің, шлюптардың және фрегаттардың рөлін өз мойнына алды.
Дредноуттар дәуірі
ХХ ғасырдың басында Ұлыбритания 1906 жылы Корольдік әскери-теңіз флотының барлық үлкен қарулы жауынгерлік кемесін (дредноут) іске қосқаннан кейін, капиталдық соғыс кемелерін жобалауда тағы бір революция басталды. Бу турбиналарымен қоздырылатын ол, барлық қолданыстағы жауынгерлік кемелерден үлкен, жылдам және қару-жарағымен жабдықталған, оларды бірден ескіргендей етті. Көп ұзамай басқа елдер де осындай кемелерді жасады. Корольдік флот сондай-ақ алғашқы жауынгерлік крейсерлерді дамытты. Дредноуттардағыдай ауыр қару-жарақтарды, тіпті үлкен корпусқа орналастырған жауынгерлік крейсерлер, жылдамдық үшін броньдық қорғаныстан бас тартты. Жауынгерлік крейсерлер барлық қолданыстағы крейсерлерден жылдам және қуатты болды, бірақ заманауи жауынгерлік кемелерге қарағанда оқ-дәріге осалрақ еді. Торпедолық кемелерді жойғыш (эсминц) кемелері дредноуттармен бір уақытта дамытылды. Торпедолық қайықтан үлкен, жылдам және қару-жарағымен жабдықталған эсминецтер, капиталдық кемелерді торпедолық қайықтың қаупінен қорғау үшін жасалды. Осы кезде Ұлыбритания көмірдің орнына бу кемелерін қуаттандыру үшін мазутты пайдалануды енгізді. Мазут көмірге қарағанда бір салмақ бірлігінен екі есе көп қуат өндіреді және оны басқару әлдеқайда оңай болды. 1904 жылы Корольдік флот мазутпен толығымен қуатталатын алғашқы соғыс кемесі – торпедолық кемелерді жойғышты сынақтан өткізді. Бұл оның артықшылығын көрсетті, және 1912 жылдан бастап Корольдік әскери-теңіз флоты үшін сатып алынған барлық соғыс кемелері мазутпен жұмыс істеуге арналды.
Ұрыс кемелерінің ескіруі
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германия мен Ұлыбритания тағы да Атлантика мұхитындағы екі үстем теңіз державасы ретінде қайта пайда болды. Версаль шарты бойынша Германияның теңіз күштері тек бірнеше кішкентай су үстіндегі кемелермен шектелді. Бірақ, "Панцершиф" сияқты шалақай терминологияны шебер пайдалану британдық және француз басшылығын жаңылыстырды. Олар неміс крейсері "Адмирал Граф Шпее", неміс линкор "Шарнхорст" және неміс линкор "Гнейзенау" сияқты кемелер одақтастардың жабдықтау желілеріне шабуыл жасағанда таң қалды. Дегенмен, ең үлкен қауіп – "Кригсмарине" флотының ең ірі кемелері, неміс линкорлары "Бисмарк" және "Тирпицтің" енгізілуі болды. 1941 жылы Солтүстік Атлантикада бірнеше теңіз шайқасынан кейін "Бисмарк" ауыр зақымданып, батып немесе өзі-өзінен жарылды, ал "Тирпиц" 1944 жылы Корольдік әуе күштерімен жойылды. 1943 жылға қарай британдық Корольдік теңіз күштері Еуропалық театрға үстемдік етті. Екінші дүниежүзілік соғыс бірнеше соғыс кемелерінің дизайны мен рөлінде үлкен өзгерістер әкелді. Бірінші рет авианосец теңіз операциялық тобының басты кемесі ретінде анық таңдау жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс – тарихта авианосецтер тобы арасында шайқас болған жалғыз соғыс. Екінші дүниежүзілік соғыста радар алғаш рет жауынгерлік қолданысқа енгізілді. Бұл екі тараптың кемелері тікелей қақтығысқа түспеген, оның орнына Корал теңізі шайқасында болғандай, шабуылдар үшін ұшақтарды жіберген алғашқы теңіз шайқасы болды.