Христиан дінінде бастапқы тазалыққа оралу туралы түсініктер

Қайта орнатушылдық: христиан дінінің бастапқы, апостолдық нысанына оралу туралы көзқарас. Тарихы, негізгі қағидалары және христиандық тармақтары туралы біліңіз.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Restorationism — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Христиан дінінің ертедегі апостолдық шіркеудің түріне оралуы керек деген сенім – Реставрационизм, сондай-ақ Реституционизм немесе христиандық примитивизм деп аталады. Бұл, Исаның ізбасарларының ертедегі сенімдері мен амалдары Оның өлімінен кейін жойылған немесе бұрмаланған және "қайта жаңғыртуды" талап ететін діни көзқарас. Бұл көзқарас көбінесе "алғашқы шіркеуді өлшемшарт ретінде пайдаланып, (христиан дінінің басқа салаларындағы) кемшіліктерді немесе қателіктерді түзеуге тырысады". Осы тұрғыдан алғанда, Реставрационизм христиан дінінің алты таксономиялық тобының бірі саналады: Шығыс шіркеуі, Орталық православие, Шығыс православиесі, Рим католиктері, протестантизм және Реставрационизм. Бұл Реставрационист топтар тарихи христиандық діннің Ұлы адасу кезеңінде нағыз иманды жоғалтқандығына және шіркеуді қайта жаңғырту қажеттігіне сенеді. Бұл термин АҚШ-тағы Стоун-Кэмпбелл қозғалысына сілтеме жасағанда қолданылады.

Терминнің қолданылуы

Реставрационизм, реставрационист және реставрация терминдері христиандық ішінде бірнеше мағынада қолданылады. "Реставрационизм" "христиандық примитивизм" мағынасында қазіргі шіркеудің кемшіліктерін түзету үшін алғашқы шіркеуді ерте христиандықты қайта құрудың үлгісі ретінде пайдалану әрекетіне қатысты. Сондай-ақ, ол "жаңа өсиетте көрсетілгендей шіркеу қызметін атқару" деп сипатталған. Христиандық ішіндегі бірқатар тарихи қозғалыстарды "қайта жаңғырту қозғалыстары" деп сипаттауға болады, соның ішінде Шотландия мен Англиядағы Глассалықтар, Шотландиядағы Джеймс Холдейн мен Роберт Холдейн басқарған тәуелсіз шіркеу, Американың қайта жаңғырту қозғалысы, Ландмарк баптистері және мормондар. Көптеген қазіргі заманғы қозғалыстар да "реставрационист" деп сипатталған. Реставрационизм Құдайдың Ассамблеясы сияқты кейбір Пятидесятницалық қозғалыстардың негізгі құрамдас бөлігі ретінде сипатталған. "Реставрациялаушы қозғалыс" және "Реставрациялаушы қозғалыс" терминдері британдық Жаңа шіркеу қозғалысына да қолданылған. Бас әріппен жазылғанда, бұл термин Американың қайта жаңғырту қозғалысының синонимі ретінде де қолданылады. "Реставрационизм" термині сондай-ақ яһуди халқының Мәсіхтің екінші келуінен бұрын Киелі кітаптағы пайғамбарлықтар орындалуына сәйкес уәде етілген жерге қайта оралуы керек деген сенімді де қамтиды. Христиандық реставрационизм әдетте осы сенімге негізделген 19-ғасырдағы қозғалысты сипаттау үшін қолданылады, бірақ христиандық сионизм термині кейінгі түрлерін сипаттау үшін жиірек қолданылады. "Реставрационизм" сондай-ақ 20-ғасырдың соңғы жартысында дамыған постмилениализмнің бір түрін сипаттау үшін қолданылады, ол көптеген харизматикалық топтар мен британдық жаңа шіркеу қозғалысы арасында ықпалды болды. "Примитив" термині, басқа қолданыстардан айырмашылығы, шіркеу аталарының және басқа тарихи құжаттардың нақты жазбаларына негізделген зерттеулерді білдіреді. Бірінші ғасырдағы жасырын шіркеудің жазбалары аз болғандықтан, алғашқы шіркеу өзінің білімін ауызша жеткізді. Бастапқы христиандық қозғалысының өкілдері осы білімнің (Анте-Никейлік аталар) 2 және 3 ғасырлардағы кеңейтілген, кітапқа жазылмаған редакциялау дәстүрін қабылдамайды және оның орнына апостолдық дәуірде болғандай, алғашқы шіркеу тәжірибесін қайта құруға тырысады. Бұл үшін олар Ескі өсиетте кездесетін рәсімдерді қайта жаңғыртады. "Апостолдық" термині негізгі емес, көбінесе тура мағынадағы апостолдардың ізбасарлығына немесе апостолдарға және Ұлы тапсырмаға дейінгі тарихи байланысқа қатысты. Бұл реставрационисттік бағыттар кейде эбиондық дәстүрдегі иудаизаторлар ретінде сынға ұшырайды.

The terms restorationism, restorationist and restoration are used in several senses within Christianity. "Restorationism" in the sense of "Christian primitivism" refers to the attempt to correct perceived shortcomings of the current church by using the primitive church as a model to reconstruct early Christianity, and has also been described as "practicing church the way it is perceived to have been done in the New Testament". A number of historical movements within Christianity may be described as "restoration movements", including the Glasites in Scotland and England, the independent church led by James Haldane and Robert Haldane in Scotland, the American Restoration Movement, the Landmark Baptists and the Mormons. A variety of more contemporary movements have also been described as "restorationist". Restorationism has been described as a basic component of some Pentecostal movements such as the Assemblies of God. The terms "Restorationism movement" and "Restorationist movement" have also been applied to the British New Church Movement. Capitalized, the term is also used as a synonym for the American Restoration Movement. The term "restorationism" can also include the belief that the Jewish people must be restored to the promised land in fulfillment of biblical prophecy before the Second Coming of Christ. Christian restorationism is generally used to describe the 19th century movement based on this belief, though the term Christian Zionism is more commonly used to describe later forms. "Restorationism" is also used to describe a form of postmillennialism developed during the later half of the 20th century, which was influential among a number of charismatic groups and the British new church movement. The term primitive, in contrast with other uses, refers to a basis in scholarship and research into the actual writings of the church fathers and other historical documents. Since written documents for the underground first century church are sparse, the primitive church passed down its knowledge verbally. Elements of the primitive Christianity movement reject the patristic tradition of the prolific extrabiblical 2nd and 3rd century redaction of this knowledge (the Ante Nicene Fathers), and instead attempt to reconstruct primitive church practices as they might have existed in the Apostolic Age. To do this, they revive practices found in the Old Testament. The term apostolic refers to a nonmainstream, often literal, apostolic succession or historical lineage tracing back to the Apostles and the Great Commission. These restorationist threads are sometimes regarded critically as being Judaizers in the Ebionite tradition.

Тарихи үлгілер

Қайта қалпына келтіру идеясы әр түрлі жолдармен түсіндіріліп, қолданылды. және Ұлы мерекелер күндері барлық адамзатқа берілген. Таудағы уағыз және әсіресе Заңның түсіндірмесі, Киелі кітаптағы Заңды сақтауға қатысты ілімдерді қабылдамау, яғни антиномизмге қарсы ескертеді. Тәжірибелік примитивизм Құдаймен тікелей байланысты және ертедегі шіркеуде көрінген Киелі Рухтың тәжірибесін қалпына келтіруге бағытталған. Ол кездегі реставрационизм шіркеуді жаңартуды көздеген қозғалыстарға, мысалы, лоллардтарға, жалпы өмір бауырластарына, гуситтерге және Флоренциядағы Савонарола реформаларына негізделген. Бұл реформацияға дейінгі қозғалыстар Рим және папалық билікпен үзілісті болжағанмен, кейде талқылаған, сонымен қатар шіркеу ішіндегі реставрациялық қозғалыстарды, мысалы, 15 ғасырдың бірінші жартысында өткен Констанс және Базель соборларын тудырды. Сол кездегі уағыздаушылар осы конференцияларға келген делегаттарды симония, сату, пәктіктің жоқтығы және бойдақ болу, сондай-ақ бірнеше игіліктерді иелену туралы үнемі сынады. Реставрациялық қозғалыстардың жетіспеушілігі, әрине, протестанттық реформацияға әкелді және "Ортағасырлық шіркеу өз дәстүрлеріне жол беріп, Құдайға апаратын жолды алымдармен және адамдардың ережелерімен бұзып, Мәсіхтің Ізгі хабарын бұрмалады" деген сезіммен туды. Реформацияның негізгісі – "тек жазбалар" (sola scriptura) принципіне баса назар аудару. Оғсбургтік мойындама, лютерандық сенімді мойындама, "Лютер мен оның ізбасарлары мойындаған сенім жаңа емес, шынайы католиктік сенім, ал олардың шіркеулері шынайы католиктік немесе әмбебап шіркеуді білдіреді" деп үйретеді. Лютерандықтар Аугсбургтік мойындаманы Рим императоры Карл V-ке ұсынғанда, олар "әрбір сенім және амалдың ең алдымен Киелі жазбаларға, содан кейін шіркеу әкелерінің және соборлардың іліміне сәйкес келетінін" түсіндірді. Тарихқа деген берік сенім мен примитивизм бір-бірін жоққа шығармайды; кейбір топтар алғашқы шіркеуге толық юрисдикция беруге тырысса, басқалары үшін апостолдық "алғашқы кездер" тек ішінара юрисдикция береді. Көптеген басқа христиан примитивистерінен айырмашылығы, Англия шіркеуі және Каролиналық теологтар Киелі жазбаларды жеке адамның ақыл-ойына емес, шіркеу әкелерінің герменевтикалық консенсусына бағындырды, Prima Scriptura доктринасын ұстанып, Sola Scriptura-ға қарсы болды. Сонымен қатар, олар көптеген примитивистік топтардың сепаратистік еклисиологиясын ұстанбады, керісінше, өздерін тарихи қалыптасқан шіркеуде жұмыс істеп, оны Киелі жазбалар мен патристикалық дәстүрге қайтару үшін көрді. Басқа көптеген христиан примитивистерінен айырмашылығы, Уэслилер мен ертедегі методистер Жазбаларды жеке адам ақыл-ойына емес, Никеяға дейінгі әкелердің герменевтикалық консенсусына бағындырды, Prima Scriptura-ға қарағанда Sola Scriptura-ға ұқсас билік көзқарасын ұстанды. Сонымен қатар, олар көптеген примитивистік топтардың сепаратистік еклисиологиясын ұстанбады, керісінше, өздерін тарихи қалыптасқан шіркеуде жұмыс істеп, оны Киелі жазбалар мен Никеяға дейінгі шіркеу дәстүріне қайтару үшін көрді. Джон Уэсли методизмнің алғашқы шіркеуге деген берік адалдығын үнемі растап, былай деді: "Мен бала кезімнен-ақ Киелі жазбаларды, Құдайдың оракулдарын сүюге және құрметтеуге үйретілдім; және, бұлардан кейін, алғашқы әкелерді, алғашқы үш ғасырдың жазушыларын құрметтеуге үйретілдім. Алғашқы шіркеуден кейін, біздің шіркеуімізді, Англия шіркеуін, әлемдегі ең Киелі кітапқа негізделген ұлттық шіркеу деп бағаладым". "Методизм деп аталатын дін – бұл көне дін, Киелі кітаптың діні, алғашқы шіркеудің діні, Англия шіркеуінің діні". Оның епитафисінде "Бұл Ұлы Нұр (Құдайдың ерекше қамқорлығы арқылы) осы халықтарды жарық ету үшін және алғашқы шіркеудің таза апостолдық ілімдері мен практикасын қайта жаңғырту, қолдану және қорғау үшін пайда болды" деп жазылған.

The restoration ideal has been interpreted and applied in a variety of ways. and High Sabbaths as given to, and in effect for, all humanity. The Sermon on the Mount and particularly the Expounding of the Law warn against antinomianism, the rejection of biblical teachings concerning observance of the Law. Experiential primitivism focuses on restoring the direct communication with God and the experience of the Holy Spirit seen in the early church. Restorationism at the time was centered on movements that wanted to renew the church, such as the Lollards, the Brethren of the Common Life, the Hussites, and Girolamo Savonarola's reforms in Florence. While these pre reformation movements did presage and sometimes discussed a break with Rome and papal authority, they also provoked restorationist movements within the church, such as the councils of Constance and Basle, which were held in the first half of the 15th century. Preachers at the time regularly harangued delegates to these conferences regarding simony, venality, lack of chastity and celibacy, and the holding of multiple benefices. The lack of success of the restorationist movements led, arguably, to the Protestant Reformation. and was motivated by a sense that "the medieval church had allowed its traditions to clutter the way to God with fees and human regulations and thus to subvert the gospel of Christ." At the heart of the Reformation was an emphasis on the principle of "scripture alone" (sola scriptura). As such, the Augsburg Confession, the Lutheran confession of faith, teaches that "the faith as confessed by Luther and his followers is nothing new, but the true catholic faith, and that their churches represent the true catholic or universal church". When the Lutherans presented the Augsburg Confession to Charles V, Holy Roman Emperor, they explained "that each article of faith and practice was true first of all to Holy Scripture, and then also to the teaching of the church fathers and the councils". A commitment to history and primitivism are not mutually exclusive; while some groups attempt to give full jurisdiction to the primitive church, for others the apostolic "first times" are given only partial jurisdiction. Unlike many other Christian Primitivists, the Church of the England and the Caroline Divines did not subject Scriptural interpretation to individual human reason, but rather to the hermeneutical consensus of the Church Fathers, holding to the doctrine of Prima Scriptura as opposed to Sola Scriptura. Furthermore, they did not hold to the separatist ecclesiology of many primitivist groups, but rather saw themselves as working within the historic established church to return it to its foundation in Scripture and the patristic tradition. Unlike many other Christian Primitivists, the Wesleys and the early Methodists did not subject Scriptural interpretation to individual human reason, but rather to the hermeneutical consensus of the Ante Nicene Fathers, holding to a view of authority more akin to Prima Scriptura rather than Sola Scriptura. Furthermore, they did not hold to the separatist ecclesiology of many primitivist groups, but rather saw themselves as working within the historic established church to return it to its foundation in Scripture and the tradition of the pre Nicene Church. John Wesley very regularly asserted Methodism's commitment to the Primitive Church, saying, "From a child I was taught to love and reverence the Scripture, the oracles of God; and, next to these, to esteem the primitive Fathers, the writers of the first three centuries. Next after the primitive church, I esteemed our own, the Church of England, as the most Scriptural national Church in the world." And, "Methodism, so called, is the old religion, the religion of the Bible, the religion of the primitive Church, the religion of the Church of England." On his epitaph is written, "This GREAT LIGHT arose (By the Singular providence of GOD) To enlighten THESE NATIONS, And to revive, enforce, and defend, The Pure Apostolical DOCTRINES and PRACTICES of THE PRIMITIVE CHURCH "

Бұл қозғалыстың екі тақырыбы – сенімдерді жоққа шығару және "Рухтағы бостандық". Қайтару қозғалысы елшілердің мәсіхшілігіне қайта оралу үшін бірнеше тәуелсіз күш-жігерден дамыған болса да, христиан дініне ұқсас тәсілдерді өз бетінше дамытқан екі топ оның дамуы үшін ерекше маңызды болды. Бартон В. Стоун бастаған біріншісі Кентукки штатының Бурбон округіне қарасты Кейн Риджде басталды және өздерін жай ғана христиандар деп атады. Екіншісі, батыс Пенсильвания және Вирджинияда (қазіргі Батыс Вирджиния) Томас Кэмпбелл және оның ұлы Александр Кэмпбелл бастады; олар "Мәсіхтің шәкірттері" деген атты қолданды. Кэмпбелл қозғалысы ертедегі шіркеудің "жүйелі және рационалды құрылысын" сипаттайды, ал Стоун қозғалысы радикалды бостандықпен және догманың болмауымен сипатталады. Екі қозғалыстың де алғашқы шіркеуді қалпына келтіруге және христиандарды біріктіруге деген ұмтылысы екеуінің арасында одақтасуға жеткізді. Бірігумен бірге, жаңа қозғалысты қалай атау керек деген мәселе туды. Әрине, Киелі кітапқа сәйкес, секталық емес атты табу маңызды болды. Стоун "Христиандар" деген атты сақтап қалуды қалады. Александр Кэмпбелл "Мәсіхтің шәкірттері" деген атқа талап қойды. Нәтижесінде, екі атау да қолданылды. Қайтару қозғалысы Екінші Ұлы ояну кезінде басталды және оның ықпалына ішкі түсті. Кэмпбеллдер лагерь жиналыстарының рухани манипуляциясын сынға алғанмен, оянудың оңтүстік кезеңі "Бартон Стоунның реформалық қозғалысы үшін маңызды орта болды" және Стоун мен Кэмпбеллдердің екеуі де қолданған уағыздау тәсілдерін қалыптастырды. Бұл қозғалысқа қатысты АҚШ емес шіркеулерге Австралиядағы Мәсіх шіркеулері және Канададағы Евангелиялық христиан шіркеуі жатады.

Христиандықтар

Джон Томас (12 сәуір 1805 – 5 наурыз 1871) – Америкаға көшіп бара жатқанда теңізде кеме апатына ұшырағаннан кейін, Киелі кітапты жеткіліксіз түсінгендігіне және өлімнен кейін не болатынына мән берген, содан кейін Қайта жаңғырту қозғалысына шын ниетпен келген адам. Осыны түсінген ол өмірін Киелі кітапты зерттеуге арнады және Қайта жаңғырту қозғалысы ұстанған дәстүрлі христиандық көзқарастарға қайшы келетін түсіндірмелерді жақтады. Ол әсіресе адамның табиғатын сұраққа ұшыратты. Осы мәселелер бойынша қозғалыстың жетекшісі Александр Кэмпбеллмен көптеген пікірталастар жүргізді, бірақ олар жеміс бермейтініне көз жеткізіп, бөлінуге себеп болуы мүмкін екенін түсінген соң, тоқтауға келісті. Кейіннен ол құтқарылу үшін, өзі жасаған діни тұжырымдаманың дұрыс болуын қажет деп шешті және 1847 жылдың 3 наурызында бұрынғы ұстанымынан бас тартылғанын ("Конфессия және бас тарту") жариялады. Содан кейін ол қайтадан суға батырылды. Бас тартуынан және қайтадан суға батырылуынан кейін 1848 жылдың маусым айында Англияға уағыз таратуға барды, онда Реформация қозғалысының шіркеулерін де аралады. Оның бас тартуы және Америкадағы шіркеуден шеттетілуі британдық шіркеу журналдарында жарияланды, бірақ кейбір шіркеулер оған өз пікірлерін білдіруге рұқсат берді. Томас "ойлау еркіндігі" ұғымын қолдап, Киелі кітапты түсіндірудегі унитариялық және адвентистік шіркеулерде де тыңдаушылар тапты. Діни сенімдерді қалыптастыру және бөліну процесі нәтижесінде, адвентизм, антитринитаризм, Құдайдың "нақты және денелі" екендігіне сенім, әскери қызметке қарсылық, барлық мүшелердің толық қатысуымен қарапайым мүшелік және Қайта жаңғырту қозғалысының рухына сәйкес келетін басқа да ілімдерді қамтитын ерекше доктриналық жүйеге ие болған Христадельфиандық қозғалыс пайда болды. Әскери қызметке қарсылық білдірудің салдарынан осы аз ғана топтың ерекшелігін көрсету және Америка Азамат соғысында әскери қызметтен босату үшін "Христадельфиандар" деген ат қабылданды. Сонымен қатар, "Жаңа шіркеу" "физикалық әлемдегі заттардың рухани сәйкестіктері бар" дегенді үйретеді.

John Thomas (April 12, 1805 – March 5, 1871), was a devout convert to the Restoration Movement after a shipwreck at sea on his emigration to America brought to focus his inadequate understanding of the Bible, and what would happen to him at death. This awareness caused him to devote his life to the study of the Bible and he promoted interpretations of it which were at variance with the mainstream Christian views the Restoration Movement held. In particular he questioned the nature of man. He held a number of debates with one of the leaders of the movement, Alexander Campbell, on these topics but eventually agreed to stop because he found the practice bestowed no further practical merits to his personal beliefs and it had the potential to create division. He later determined that salvation was dependent upon having the theology he had developed for baptism to be effective for salvation and published an "Confession and Abjuration" of his previous position on March 3, 1847. He was also rebaptised. Following his abjuration and rebaptism he went to England on a preaching tour in June 1848 including Reformation Movement churches, Although his abjuration and his disfellowship in America were reported in the British churches magazines certain churches in the movement still allowed him to present his views. Thomas also gained a hearing in Unitarian and Adventist churches through his promotion of the concept of "independence of thought" with regards to interpreting the Bible. Through a process of creed setting and division the Christadelphian movement emerged with a distinctive set of doctrines incorporating Adventism, anti trinitarianism, the belief that God is a "substantial and corporeal" being, objection to military service, a lay membership with full participation by all members, and other doctrines consistent with the spirit of the Restorationist movement. One consequence of objection to military service was the adoption of the name Christadelphians to distinguish this small community of believers and to be granted exemption from military service in the American Civil War. Additionally, The New Church teaches that "Objects in the physical world have spiritual correspondences."

Ирвингтер

Католиктік Апостолдық шіркеу (Ирвинг шіркеуі) Эдвард Ирвингтің (1792–1834) теологиясына сәйкес құрылды, ол «Құдай Өзінің шіркеуінде екі мың жыл бұрынғыдай оңай кереметтер жасай алады» деп үйреткен. Христиан дінінің қалпына келтірушілік тармағына жататын Ирвинг шіркеулері «Апостолдық дәуірдегі харизмаларды іске асырамыз» деп үйретеді. Католиктік Апостолдық шіркеудегі бөлініс салдарынан басқа Ирвингтік христиан дінтері пайда болды, олардың ішінде Ескі Апостолдық шіркеу, Жаңа Апостолдық шіркеу, Реформаланған Ескі Апостолдық шіркеу және Біріккен Апостолдық шіркеу бар; олардың ішінде Жаңа Апостолдық шіркеу бүгінде 16 миллион мүшесі бар ең ірі Ирвингтік христиан діні болып табылады. Күрделі ритуалдарға ие Ирвингшілік үш қасиетті обрядты үйретеді: Суға шомылдыру, Қасиетті Тамақ және Қасиетті Мөр басу.

Соңғы күннің қасиеттілері қозғалысы

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының жақтастары негізін қалаушы Джозеф Смит Құдайдың пайғамбары болды деп санайды, Исаның алғашқы, елшілер шіркеуін қалпына келтіру үшін таңдалды. Басқа қалпына келтіруші топтар сияқты, мүшелері Исаның құрған шіркеуі мен діни қызметкерлері елшілер дәуірі аяқталғаннан кейін және 325 жылы Никеяның бірінші кеңесінен бұрын жер бетінен алынып тасталды деп санайды. Өздерінің қозғалыстарын Киелі кітаптың жеке түсініктеріне негіздеген басқа реформаторлардан айырмашылығы, Джозеф Смит пен Оливер Каудери оларды Иоанн Шомылдыру рәсімін жасап, Арон діни қызметкерлігін беру үшін келген деп мәлімдеді. Бұл қалпына келтіру мүшелеріне Жаңа Өсиет оқиғаларынан кейін жоғалған алғашқы елшілік ұйымды қалпына келтіру үшін Құдайдан аян алуға рұхсат берді. Аллен мен Хьюзтің айтуынша, "[е]шбір топ "қалпына келтіру" тілін [Соңғы күндердің қасиеттілері] ертедегі мормондар Құдайдың ежелгі шіркеуін қалпына келтіруге бейім болғаннан гөрі тұрақты және тиімді қолданған жоқ". Смит алғашқы шіркеуді қалпына келтірумен қатар, жаңа және үздіксіз аяндар алатынын мәлімдеді. 1830 жылы ол Мормон кітабын жариялады, ол және куәгерлер періштеден алған Алтын тақташалардан Құдайдың көмегімен аударма жасалғанын мәлімдеді. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының ең ірі және танымал шіркеуі – Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуі (LDS Church), одан кейін Мәсіх қауымы (бұрынғы RLDS) және ондаған басқа конфессиялар келеді. LDS шіркеуінің мүшелері Смит Исаның "соңғы күндері" тағайындаған алғашқы пайғамбар ғана емес, сонымен қатар әрбір келесі елші мен шіркеу президенті пайғамбар, көруші және аян беруші ретінде қызмет етеді деп санайды. Мәсіх шіркеулерінің кейбіреулері Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының қалпына келтіру сипатын Сидни Ригдонның ықпалымен байланыстырады, ол Огайодағы Кэмпбелл қозғалысымен байланысты болған, бірақ оны тастап, Джозеф Смитпен жақын дос болды. Мормондар да, ертедегі қалпына келтіру қозғалысының басшылары да "қалпына келтіру" идеясын ойлап тапқан жоқ; ол сол кездегі танымал тақырып болды және екеуінен тәуелсіз дамыды, ал мормонизм мен қалпына келтіру қозғалысы осы ортақ тақырыптың әртүрлі көріністерін білдіреді.

Adherents to the Latter Day Saint movement believe that founder Joseph Smith was a prophet of God, chosen to restore the primitive, apostolic church established by Jesus. Like other restorationist groups, members believe that the church and priesthood established by Jesus were withdrawn from the Earth after the end of the apostolic age and before the First Council of Nicaea in 325. Unlike other reformers, who based their movements on their own interpretations of the Bible, Joseph Smith and Oliver Cowdery held that they were visited by John the Baptist to receive the Aaronic Priesthood. This restoration authorized members to receive revelation from God in order to restore the original apostolic organization lost after the events of the New Testament. According to Allen and Hughes, "[n]o group used the language of 'restoration' more consistently and more effectively than did the [Latter Day Saints] early Mormons seemed obsessed with restoring the ancient church of God." In addition to restoring the primitive church, Smith claimed to receive new and ongoing revelations. In 1830, he published The Book of Mormon, with he and witnesses declaring to be a translation through divine means from the Golden Plates he obtained from an angel. The largest and most well known church in the Latter Day Saint movement is the Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church), followed by Community of Christ (formerly RLDS), and dozens of other denominations. Members of the LDS Church believe that, in addition to Smith being the first prophet appointed by Jesus in the "latter days", every subsequent apostle and church president also serves in the capacity of prophet, seer and revelator. Some among the Churches of Christ have attributed the restorationist character of the Latter Day Saints movement to the influence of Sidney Rigdon, who was associated with the Campbell movement in Ohio but left it and became a close friend of Joseph Smith. Neither the Mormons nor the early Restoration Movement leaders invented the idea of "restoration"; it was a popular theme of the time that had developed independently of both, and Mormonism and the Restoration Movement represent different expressions of that common theme.

Адвентизм

Адвентизм – Исаның жақын арада екінші рет келуін күтіп, Құдайдың Патшалығын орнатуға бағытталған христиандық эсхатологиялық сенім. Бұл көзқарас Иса Мәсіхке сеніп көз жұмғандарды және оның қайта келуін асыға күткендерді қабылдайды деген сенімді қамтиды, сондықтан олар оның келуіне әрқашан дайын болуы керек. Адвентистер – қалпына келтірушілер және консервативті протестанттар ретінде қарастырылады.

Миллериттер мен жетінші күндік демалыс күніне құлшылық етушілердің көзқарасы

Миллерондар адвентистік қозғалыстардың ең белгілі бір тобы болды. Олар әлемнің аяқталуын күтуге қатысты апокалиптикалық тұжырымдамаларды баса назардады, христиан әлемінің біртүтастығын іздемей, Мәсіхтің қайта оралуына дайындалумен шұғылданды. Миллерондар бұрын болған, бірақ негізгі протестант және католик шіркеулері ұзақ уақыттан бері қабылдамай келген пайғамбарлықтың шұғылдығы мен сөзсіз библиялық принциптерді қайта жаңартуға тырысты. Миллерондардан жетінші күндік адвентистер және адвенттік христиан шіркеуі туындады.

Жетінші күндік адвентистер

Жетінші күндік адвентистік шіркеу адвентистік қозғалыстан, әсіресе Миллериттерден өркендеді. Жетінші күндік адвентистік шіркеу – 1840 жылдары Нью-Йорк штатының солтүстігінде пайда болған Миллерит қозғалысынан туындаған бірнеше адвентистік топтың ішіндегі ең ірісі, ол Екінші Ұлы оянудың бір кезеңі болды. Жетінші күндік адвентистік қозғалысы үшін прогрессивті аянға сенім маңызды, онда христиандық өмір мен куәлік Пайғамбарлық Рух арқылы бейнеленуге тиіс деп үйретіледі, бұл Еллен Г. Уайттың жазбаларында түсіндірілген. Жетінші күндік адвентистік шіркеуінің теологиясының көп бөлігі Тринита және Киелі Жазудың қатесіздігі сияқты протестанттық христиандық ілімдермен сәйкес келеді. Ерекше ілімдеріне өлгендердің санасыз күйде болуы және тергеу сот доктринасы жатады. Шіркеу сонымен қатар тамақтану мен денсаулыққа баса назар аударуымен, адамды тұтас қарастыруымен, діни бостандықты насихаттауымен және консервативті қағидаларымен және өмір салтымен танымал.

Дүниежүзілік Құдайдың шіркеуі

Дүниежүзілік Құдайдың шіркеуі жетінші күндік шіркеулерден туындады. Герберт У. Армстронгтың жеке қызметі Radio Church of God атанды, ол кейіннен Дүниежүзілік Құдайдың шіркеуіне айналды. Кейіннен Дүниежүзілік Құдайдың шіркеуі Қайта жаңғырту қозғалыстарымен байланысын үзгенде және христиандықтың протестанттық тармағына қосылуға күшті тырысқанда, ол көптеген басқа шіркеулер мен топтарға бөлінді. Осы топтардың ең ірілері – Living Church of God және United Church of God – Герберт У. Армстронг басшылығымен Дүниежүзілік Құдайдың шіркеуінің дәстүрін сақтап келеді.

Адвенттік христиан шіркеуі

Адвенттік христиан шіркеуі жетінші күндік адвентизммен байланысты емес, бірақ өзін Уильям Миллердің қызметінен туындаған алты христиан дін тобының екіншісі деп санайды. 1860 жылы Адвенттік христиандардың Бас конференциясымен құрылған "бірінші күндік" адвентистік христиандардың шіркеуінің сенімдеріне "шартты өлместік" және "жанның ұйқыда болуы" түсінігі кіреді. Джордж Сторрз және Джонас Вендел сияқты адвенттік христиандар Киелі кітапты зерттеушілер қозғалысына әсер етті.

Киелі кітап зерттеушілері

1870 жылдары Чарлз Тейз Расселл басқарған Киелі кітапты зерттеу тобы кейіннен Киелі кітап зерттеушілер қозғалысы деп аталды. Расселлдің қауымдары оны жаңа діннің негізін қалаушы деп есептемеді, бірақ ол Иса мен елші Пауыл болжаған адасушылықтан нағыз христиандықты қайта жаңғыртуға көмектесті деп ойлады. Олар басқа шіркеулер негізгі мәселелерде бастапқы сенімнен үлкен адасушылыққа ұшырады және бастапқы сенімді Киелі кітапты әдетте сөзбе-сөз түсіндіру және оның үйретімдерін адал түрде ұстану арқылы қайта жаңғыртуға болады деп сенді. Олар Киелі кітапты түсіндіру нәтижесінде пайда болған "алғашқы христиандыққа" оралу деп санайтын бірнеше маңызды доктриналық ұстанымдарға назар бөлді, олардың ішінде белсенді насихаттау; саяси мәселелерде қатаң бейтараптық; соғысқа қатыспау; Құдайдың Патшалығының (немесе Келер Әлемнің) Жер бетінде жақын арада пайда болатынына сену, сондай-ақ үштік құдай, жанның өлмейтіндігі және тозақтың мәңгілік азаптау орны ретіндегі анықтамасын қабылдамау.

Ехоба куәгерлері

Ехоба куәгерлері Расселдің «Күзет мұнарасы» Библия және трактаттар қоғамын және басқа да корпорацияларды өз бақылауында ұстап, ерекше діни ұйым ретінде пайда болды. Олар бірінші ғасырдың христиандығының жақсартылған қалпына келтірілуі деп есептейтін доктриналарды, соның ішінде Құдайдың жеке есімі ретінде Ехобаны қолдануға баса назар аударуды дамыта берді.

Плимут бауырлары

Плимут бауырлары – консервативті, евангелистік, қалпына келтіруші қозғалыс, оның бастауы 1827 жылы Ирландияның Дублин қаласында болды. Көптегендері «Бауырлар» деген атауды қабылдайды, себебі Киелі кітапта барлық сенушілер «бауырлар» деп аталған. Бірінші ағылшын жиналысы 1831 жылы Плимут қаласында өтті, онда бұл қозғалыс кеңінен танылып, жиналыстар Еуропа және одан тыс жерлерге тарады. Оны негізінен Джордж Вигрэм, Бенджамин Уиллс Ньютон және Джон Нельсон Дарби ұйымдастырды. Көп ұзамай бұл қозғалыс бүкіл Ұлыбританияға тарады. 1845 жылы Плимут қаласындағы алғашқы ағылшын жиналысында 1000-нан астам адам қатысты. Олар «Плимуттан келген бауырлар» деп белгілі болды, жақын арада «Плимут бауырлары» деп аталды. 1848 жылы тәжірибе мен сенімдегі даулар екі жеке тармаққа бөлінуге әкелді. Бұл даудың негізгі себебі Джон Нельсон Дарби мен Бенджамин Уиллс Ньютонның эсхатология мәселесіндегі пікірлердің келіспеушілігі болды. Көптеген бөліністерге қарамастан, жиналыстар әлі де көбінесе екі негізгі санатқа жіктеледі: «Ашық бауырлар» және «Жабық бауырлар». Джон Дункан Бауырлар қозғалысын сынға алып былай деді: «Сектанттықты жою үшін Плимут бауырлары жаңа секта құрудан бастады, және бұл секта барлық секталардың ішіндегі ең сектанттығы».

Бірлік пен Елуіншілік

Пятидесятничество бастапқыда ерте шіркеудің "тәжірибелік" жағына баса назар аударған қайта жаңғырту қозғалысы ретінде пайда болды. Пятидесятник қозғалысының алғашқы негіз салушылары Апостол дәуірінен кейін жоғалған деп санайтын, Киелі Рухтың жұмысын және күшін шіркеуге қайта әкелуге тырысты. Әсіресе, Бірлік Пятидесятниктері өз қозғалыстарында көптеген қайта жаңғырту тақырыптарын сақтап келеді. Көптеген Бірлік Пятидесятниктері өз қозғалыстарын Апостолдық шіркеуді қайта жаңғырту деп есептейді, сондықтан олардың көпшілігі өздерін "Апостолдық" деп атайды немесе өз қозғалысын "Апостолдық Пятидесятниктер" қозғалысы деп сипаттайды.

Британдық жаңа шіркеу қозғалысы

1960 және 1970 жылдардағы харизматикалық қозғалыста, жеке тұлғаның өзгеруіне баса назар аударған бірқатар көшбасшылар харизматикалық жаңару қозғалысы деп танылған бірлестік құрды. Осы көшбасшылардың ішінде Артур Уоллис, Дэвид Лилли және Сесил Кузен алдыңғы қатарда болды. Олар шіркеудің мәніне ден қойып, бүкіл шіркеуде шынайы шіркеу ұйымы қайта жаңғыртуда деген ерекше пікірмен бөлісті. Бұл шынайы шіркеу ұйымы Ефестіктерге 4:11-де айтылған "бес түрлі қызметке" негізделген: елшілер, пайғамбарлар, жаңашылдар, ұстаздар және пасторлар. Харизматикалық қозғалыс Пентикост сыйлықтарын конфессиялық шіркеулерге әкелгенімен, бұл жаңарушылар конфессиялықты Библияға қайшы деп есептеді және Құдай шіркеуді тікелей ұйымдастырып, қасиетті рухпен күшейтетініне нық сенді. Бүгінде бұл қозғалыстың дүние жүзінде мыңдаған жақтастары бар. Белгілі шіркеу желілеріне Терри Вирго басқаратын Newfrontiers, Барни Кумбс басқаратын Salt and Light Ministries International және Фейт пен Роджер Форстер басқаратын Ichthus Christian Fellowship кіреді.

Бақташылық қозғалысы

Британдық харизматикалық қайта жаңғыртушылдықтың көшбасшылары АҚШ-тағы Fort Lauderdale бестігіне негізделген, параллель қозғалысты өзара мойындады; Дерек Принс, Дон Башам, Боб Мамфорд, Чарльз Симпсон және Эрн Бакстер. Бұл қозғалыс "Шепердинг" қозғалысы деп белгілі болды және 1970 жылдардың ортасында қызу пікірталас тудырды. Қозғалыс қазіргі заманғы миссионерлік қызметтерге, Мәсіхтің халықаралық шіркеулеріне, Мараната кампус миссионерлігіне және Ұлы тапсырмаға ықпал ету арқылы маңызды мұра қалдырды.

Апостолдық-пайғамбарлық қозғалысы

Соңғы уақытта апостольдық шілтені мойындайтын ұқсас көзқараспен, харизматикалық жаңғыртушылдықтың тағы бір түрі пайда болды – бұл Канзас-Сити пайғамбарларына орталықтанған Апостольдық Пайғамбарлық Қозғалыс. Қозғалыстың басқарушылары – С. Питер Вагнер, Рик Джойнер, Майк Бикл және Лу Энгл.

Құдайдың шіркеуі (Қалпына келтіру)

Құдай шіркеуі (Қайта жаңғырту) – 1980-ші жылдары Дэниел (Дэнни) Лейн құрған христиан діни ағымы. Лейн 1980-ші жылдардың басында жазған кітапшасында, ол бұрын героинге тәуелді болғанын, жылдар бойы есірткі сатумен айналысып, Сан-Франциско көшелерінде қылмыс пен күнәға толы өмір сүргенін айтады. Лейн бастапқыда Құдай шіркеуінде (Андерсон) тәрбиеленген, оның әкесі пастор болған. Лейн өз дінін өзгерткеннен кейін Құдай шіркеуінде (Гатри, ОК) уағыздай бастады. Осы ағымның негізгі қағидасы – олардың Құдайдың шіркеуін Елшілердің істері кітабындағыдай қалпына келтіруге пайғамбарлық және Құдайдың тікелей бұйрығымен бекітілгендігі. Дэниел Лейннің Аян кітабына қатысты көптеген сенімдері, осыдан отыз жыл бұрын Құдай шіркеуінен (Андерсон) шыққан бірнеше пасторлардың пікірлерінен туындаған. Бұл ілімді шіркеу тарихнамасының бір түрі болып табылатын ресми эсхатология қолдайды. Бұл Құдай (Қайта жаңғырту) шіркеуі Аян кітабындағы 7-ші құбырдың 1980 жылы, Дэниел Лейн құтқарылған кезде үрлеуін бастағанын үйретеді, сол кездегі Құдайдың түрлі шіркеулеріндегі көптеген жақтастардың арасында наразылық болғанын мәлімдейді. Осы "Жеті мөр туралы хабардың" бір түрі осыдан 50 жыл бұрын басқа Құдай шіркеулерінде де оқытылған.

Iglesia ni Cristo шіркеуі

Iglesia ni Cristo Филиппинде пайда болды және 1914 жылдың 27 шілдесінде Феликс Й. Маналомен тіркелді. Бұл шіркеу Иса Мәсіх құрған түпкілікті шіркеудің қайта орнатылғанын жариялайды және алғашқы шіркеудің адасқандығын үйретеді. Ол үштік немесе Исаның құдайлығы туралы доктринаны үйретпейді. Iglesia ni Cristo "Қайта жаңғырту" терминін қабылдамайды және өзін "Қайта жаңғырту" қозғалысының бір бөлігі деп есептемейді.

" Әлемнің жарығы "

La Luz del Mundo (толық аты: Iglesia del Dios Vivo, Columna y Apoyo de la Verdad, La Luz del Mundo) 1926 жылдың 6 сәуірінде Мексикада Еусебио Хоакин Гонсалес (14 тамыз 1896 – 9 маусым 1964) құрған. Ол Құдай оны Иса Мәсіхтің елшісі болуға шақырғанын және оны Аарон деп атағанын мәлімдеді. Хоакин бірінші ғасырдың алғашқы христиан шіркеуін қалпына келтіруге міндеттелгенін айтты. Мексиканың Гвадалахара қаласындағы бас кеңсесі орналасқан бұл шіркеу, христиан дінінің басқа барлық түрлерінің түпкі елшілердің соңғысы қайтыс болғаннан кейін туған бұрмалаушылықтар екенін мәлімдейді және үштік, түпкі күнә, әулиелерге құлшылық ету және Исаның құдайлығы сияқты дәстүрлі христиандық доктриналарын қабылдамайды. Шіркеу алғашқы христиан дінін қалпына келтіру екенін және Аарон Хоакин, оның ұлы Самуэль Хоакин Флорес (14 ақпан 1937 – 8 желтоқсан 2014) және оның немересі Наасон Хоакин Гарсия (7 мамыр 1969 жылы туған), шіркеудің халықаралық директоры, қалпына келтіруге жауапты елшілер екенін, оларсыз адамдар Исаға шын сеніммен сеніп, құтқарыла алмайды деп жалғастырып мәлімдейді.

Апостолдық католик шіркеуі (Филиппин)

Апостолдық католик шіркеуі 1970-ші жылдардың басында Мария Вирджиния П. Леонзон Vda. Де Терюэльдің Эрмоса Батанда құрған, қалыпты католик мирян ұйымы ретінде бастау алды. 1991 жылы ұйым мен Рим-католик шіркеуі арасында бөлініс болды; түрлі мәселелерге байланысты, Джон Флорентин Терюэль патриархқа бекітілген кезде, ол Рим-католик шіркеуінен ресми түрде бөлініп, шіркеуді протестанттық және тәуелсіз католик дін ретінде тіркеді.

Иезуизм

Иезуизм – Назареттен шыққан Исаның (Иса Масихтің) ілімдерін қамтитын жеке философия, сондай-ақ осы ілімдерге адалу немесе мойынсұну. Иезуизм христиан дінінен өзгеше және кейде негізгі христиан дініне қарсы келеді, ол христиандық Киелі кітапқа негізделген ұйымдастырылған дін. Атап айтқанда, иезуизм апостол Пауылға жатқызылған жазбалардан және қазіргі шіркеу доктринасынан ерекшеленеді. Иезуизм христиандық Киелі кітапты немесе шіркеу доктринасын сынауға міндетті емес, бірақ олардың Исаның ілімдерінен жоғары тұруын мойындамайды. Философия ретінде иезуизм сенім мен ғылым арасындағы қақтығысты қабылдамай, натуралистік және рационалистік болып сипатталады.

Дүниежүзілік миссионерлік қоғам

Дүниежүзілік миссионерлік қоғамның Құдай шіркеуі – 1964 жылы Ань Санг Хонг құрған конфессиялық емес христиан қозғалысы. Бұл шіркеу өзінің Құдайдың алғашқы шіркеуін қалпына келтіргенін мәлімдейді және басқа христиан конфессияларынан өзгешеленетін үйретімдерге ие. 1985 жылдың ақпанында Ань Санг Хонг қайтыс болғаннан кейін, Құдай Иса куәгерлері шіркеуінің бір тобы, оның ішінде Ким Джу Чол және Чжан Гиль Джа әйелдері «рухани ана» тұжырымын қайта енгізуді қалады және 1985 жылдың 22 наурызында Пусаннан Сеулге көшті. 1985 жылдың 2 маусымында Сеулде өткен жиналыста олар Чжан Гиль Джаны қалай атау керектігін талқылады және Ким Джу Чол мен Чжан Гиль Джа басқаратын Ань Санг Хонг Құдайдың куәгерлері шіркеуін құрды. Екі маңызды жаңа доктрина қалыптастырылды:

Ань Санг Хонгты келіп кеткен Иса Мәсіх деп санау керек, оны Христос Ань Санг Хонг деп атау керек, ал христиандық гипостазистің дәстүрлі үштік көзқарасына сәйкес Ань сонымен бірге Киелі Рух, Құдай Әке және демек Құдай болды. Чжан Гиль Джаны Құдай Ана деп санау керек, ол Құдайдың әйелдік бейнесі, Аспанды Ана немесе жай ғана Ана деп аталады және Ань Санг Хонгпен бірге Құдай деп есептеледі.