Кіріспе

Сөздің тамыры – мағыналы элементтерге бөлгісіз негізгі бөлігі. Морфологияда тамыр – морфологиялық жағынан қарапайым бірлік, ол өздігінен тұруы мүмкін, немесе оған префикс немесе жұрнақ қосылуы мүмкін. Тамыр сөз – сөздің және сөз отбасының негізгі лексикалық бірлігі (осы тамыр сөз негізгі сөз деп аталады), ол семантикалық мазмұнның белгілі бір аспектілерін білдіреді және кішірек құрамдас бөліктерге бөлінбейді. Көптеген тілдерде мазмұндық сөздер тамыр морфемаларынан тұрады және тек олардан ғана құралуы мүмкін. Дегенмен, кейде "тамыр" термині сөзді оның жалғаушы аяқтарынсыз, бірақ лексикалық аяқтарымен сипаттау үшін де қолданылады. Мысалы, "chatters" сөзінде инфлекциялық тамыр немесе лемма – "chatter", ал лексикалық тамыр – "chat". Жалғаушы тамырлар көбінесе діңгектер деп аталады. Тамыр немесе тамыр морфемасы, қатаң мағынада, бір морфемалық діңгек болып саналады. Дәстүрлі анықтама тамырлардың еркін немесе байланысқан морфемалар болуына мүмкіндік береді. Тамыр морфемалары – қосымшалар мен күрдес сөздердің құрылыс блоктары. Алайда, жоғары деңгейдегі жалғаушы морфологияға ие полисинтетикалық тілдерде "тамыр" термині көбінесе "еркін морфема" дегенмен мағынасы бірдей қолданылады. Мұндай тілдердің көпшілігінде сөз ретінде жеке тұра алатын морфемалардың саны шектеулі: мысалы, юпик тілінде екі мыңнан аспайды. Тамыр математикалық символ √ арқылы көрсетіледі; мысалы, санскриттегі "√bhū" түбірі "bhū" дегенді білдіреді.

Мысалдар

Сөздің түбірі – мағынаның бірлігі (морфема) және, сол себепті, ол абстракция болып табылады, бірақ көбінесе сөз ретінде әліпбилік түрде көрсетілуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі “running” етістігінің түбірі – “run”, ал испан тіліндегі “amplísimo” сөзінің түбірі – “ampli” деп айтуға болады, себебі бұл сөздер түбірлі формалардан түбірді еш өзгеріссіз қалдыратын қарапайым жұрнақтар арқылы туындаған. Атап айтқанда, ағылшын тілінде сөздердің өзгерісі өте аз және түбірлерімен бірдей болатын сөздер жиі кездеседі. Бірақ күрделі өзгерістер мен басқа да процестер түбірді жасыра алады; мысалы, “mice” сөзінің түбірі – “mouse” (әлі де қолданыстағы сөз), ал “interrupt” сөзінің түбірі – “rupt”, ол ағылшын тілінде жеке сөз болып қолданылмайды және тек туынды формаларында ғана кездеседі (мысалы, “disrupt”, “corrupt”, “rupture” және т.б.). “rupt” түбірін сөздей жазуға болады, бірақ ол сөз емес. Сөзді сөйлеу бірлігі ретінде және түбірді мағына бірлігі ретінде ажырату, семит тілдеріндегідей, түбірлердің нақты сөздерде қолданылғанда көптеген түрлі формалары бар тілдерде одан да маңызды. Оларда түбірлер (семит түбірлері) тек дауыссыз әріптерден құралады, ал сөйлеушілер әртүрлі дауысты әріптерді қосу арқылы түбірден әртүрлі сөздерді (әртүрлі сөз таптарына жататын) жасайды. Мысалы, иврит тілінде ג ד ל (g d l) түбірі ұлылық идеясын білдіреді, одан “gadol” және “gdola” (“үлкен” деген сипаттаудың еркек және әйел түрі), “gadal” – “өсті”, “higdil” – “үлкендетті” және “magdelet” – “үлкендетуші”, сондай-ақ “godel” – “өлшем” және “migdal” – “мұнара” сияқты көптеген басқа сөздер туындайды. Түбірлер мен қайта құрылған түбірлер этимологияның құралына айналуы мүмкін.