Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахмат ойынының тең аяқталуы
Result of a chess game ending in a tie
Шахматта ойынның тең аяқталуының бірнеше жолы бар, ешбір ойыншы жеңіске жетпейді. Теңдік шахматтың әртүрлі ережелерімен реттеледі, оның ішінде пат (қозғалатын ойыншы шахта астында болмаса да, заңды қимыл жасау мүмкіндігі болмаса), үш рет қайталану (бірдей позиция бірдей ойыншы қозғалатын кезде үш рет пайда болса) және елу жүріс ережесі (соңғы елу қатарынан жасалған жүрістердің екеуінің де пішке қозғалысы болмаса). FIDE стандартты ережелері бойынша, өлі позицияда да теңдік туындайды (егер заңды жүрістердің тізбегі шахматқа әкелмейтін болса), көбінесе ешбір ойыншының қарсыласын шахматқа жеткізуге жеткілікті мүмкіндігі болмағанда. Егер турнирдің арнайы ережелері тыйым салса, ойыншылар кез келген уақытта теңдікке келісе алады. Этикалық тұрғыдан алғанда, кем дегенде бір ойыншының жеңіске жету мүмкіндігі болған жағдайларда теңдікке келісу әдеттен тыс болуы мүмкін. Мысалы, ойын бір-екі жүрістен кейін теңдікпен аяқталуы мүмкін, бірақ мұндай әрекет спорттық емес деп есептелуі мүмкін. 19 ғасырдағы кейбір турнирлер, әсіресе 1883 жылғы Лондон турнирі, тең аяқталған ойындарды қайта ойнауды талап етті; алайда, бұл кейінгі кезде ұйымдастыру мәселелерін тудырды. Қазіргі таңда шешуші ойын жеңімпазға бір ұпай, ал тең ойын әр ойыншыға жарты ұпай ретінде есептеледі.
In chess, there are a number of ways that a game can end in a draw, neither player winning. Draws are codified by various rules of chess including stalemate (when the player to move is not in check but has no legal move), threefold repetition (when the same position occurs three times with the same player to move), and the fifty move rule (when the last fifty successive moves made by both players contain no or pawn move). Under the standard FIDE rules, a draw also occurs in a dead position (when no sequence of legal moves can lead to checkmate), most commonly when neither player has sufficient to checkmate the opponent. Unless specific tournament rules forbid it, players may agree to a draw at any time. Ethical considerations may make a draw uncustomary in situations where at least one player has a reasonable chance of winning. For example, a draw could be called after a move or two, but this would likely be thought unsporting. In the 19th century, some tournaments, notably London 1883, required that drawn games be replayed; however, this was found to cause organizational problems due to the backlog. It is now standard practice to score a decisive game as one point to the winner, and a draw as a half point to each player.
Тарту ережелері
Ережелер бірнеше тең нәтиже түрлеріне мүмкіндік береді: егер соңғы елу немесе жетпіс бес жүрісте ешқандай пішке немесе қозғалыс болмаса, егер шахмат қою мүмкін болмаса, немесе ойыншылар тең нәтижеге келіссе, позицияның үш рет немесе бес рет қайталануы. Уақыт бақылауымен ойналатын партияларда қосымша шарттармен тең нәтиже болуы мүмкін. Пат (теңдік) автоматты түрде тең нәтиже болып саналады, шахмат қою мүмкін болмағандықтан туындаған тең нәтиже де солай. Үш рет қайталау немесе елу жүріс ережесі бойынша тең нәтижеге қолдану құқығы ойыншылардың бірінде болады (әдетте өзінің кезенінде), және оны қолдану міндетті емес. Бес рет қайталау немесе жетпіс бес жүріс ережесі бойынша тең нәтиже төреші тарапынан міндетті түрде іске асырылады. Тең нәтиже туралы талап алдымен тең нәтиже ұсынысы ретінде қарастырылады, ал қарсылас төреші талапты қарамай-ақ ұсынысты қабылдауы мүмкін. Ұсыныс немесе талап берілгеннен кейін оны кері қайтаруға болмайды. Егер талап расталса немесе ұсыныс қабылданса, партия аяқталады. Әйтпесе, ұсыныс немесе талап күшін жояды және партия жалғасады; ұсыныс енді күшінде болмайды. Тең нәтиже ұсынудың дұрыс тәртібі – алдымен жүріс жасап, ауызша ұсыныс беру, содан кейін таймерге басу. Екінші ойыншы жүріс жасау арқылы ұсыныстан бас тарта алады, бұл жағдайда ұсыныс күшін жояды, немесе қабылдауын білдіре алады. Тең нәтиже ұсынысын әр ойыншы өзінің партия жазбасында FIDE шахмат ережелерінің C.12 қосымшасына сәйкес (=) таңбасын пайдаланып жазуы керек.
The rules allow for several types of draws: stalemate, threefold or fivefold repetition of a position, if there has been no or a pawn being moved in the last fifty or seventy five moves, if checkmate is impossible, or if the players agree to a draw. In games played under time control, a draw may result under additional conditions. A stalemate is an automatic draw, as is a draw due to impossibility of checkmate. A draw by threefold repetition or the fifty move rule may be claimed by one of the players with the (normally using his ), and claiming it is optional. The draw by fivefold repetition or the seventy five move rule is mandatory by the arbiter. A claim of a draw first counts as an offer of a draw, and the opponent may accept the draw without the arbiter examining the claim. Once a claim or draw offer has been made, it cannot be withdrawn. If the claim is verified or the draw offer accepted, the game is over. Otherwise, the offer or claim is nullified and the game continues; the draw offer is no longer in effect. The correct procedure for an offer of a draw is to first make a move, verbally offer the draw, then press the clock. The other player may decline the draw offer by making a move, in which case the draw offer is no longer in effect, or else indicate acceptance. The offer of a draw should be recorded by each player in their score sheet using the symbol (=) as per Appendix C.12 of FIDE Laws of Chess.
Нәрселеу
Алғашқы турнирлерде тең нәтижелер бір ойыншы жеңгенше қайта ойналатын, алайда бұл тиімсіз болып шықты және ұйымдастыру қиындықтарын тудырды. 1867 жылғы Париж турнирі тіпті тең нәтижелерді мүлдем қабылдамады, оларды екі есе жеңіліс ретінде қарастырды. 1867 жылы Дунди турнирі қазіргі стандартты практикаға айналған тең нәтижелер үшін жарты ұпай беруді енгізді. Аз ғана турнирлер басқа есептеу жүйесін қолданады, мысалы, "футболдық есептеу" жүйесінде жеңімпазға 3 ұпай, ал тең нәтиже болған жағдайда әр ойыншыға 1 ұпай беріледі. Elo рейтингін есептеу мақсатында, мұндай турнирлер стандартты есептеу жүйесі қолданылғандай қарастырылады.
In early tournaments, draws were often replayed until one of the players won; however, this was found to be impractical and caused organizational difficulties. The 1867 Paris tournament even ignored draws altogether, effectively treating them as double losses. The 1867 Dundee tournament initiated the awarding of a half point for draws, which is now standard practice. A minority of tournaments use a different scoring scheme, such as "football scoring" where 3 points are awarded to the winner and 1 point to each in the event of a draw. For the purpose of calculating Elo rating, these tournaments are treated as if they were using standard scoring.
Уақытпен өткізілетін ойындардағы теңдіктер
Уақыт бақылауымен ойналатын партияларда тең нәтижеге әкелетін басқа да жағдайлар бар. Кенеттен өлім уақытында (ойыншылардың барлық жүрулерін жасауға шектеулі уақыты бар) егер екі ойыншы да белгіленген уақытын асып кетсе, партия тең аяқталады. (Егер бұл кенеттен өлім уақыты болмаса, партия жалғасады.) Егер бір ғана ойыншы уақыт лимитінен асып кетсе, ал екінші ойыншының шахматты аяқтауға жеткілікті материалдары болмаса, партия тең болып есептеледі. ФИДЕ-нің Шахмат ережелерінің 6.9-тармағында мынадай делінген: «Егер ойыншы белгіленген уақытта қажетті жүрулерді жасамайынша, ол партияны ұтады. Дегенмен, егер қарсыласының патшасын ешқандай заңды жүрулер сериясымен, тіпті нашар қарсы ойынмен де шахматқа салу мүмкін болмаса, партия тең аяқталады». Маттың өте сирек болуымен қатар, теориялық тұрғыдан мүмкін емес жағдайларда да (мысалы, патша мен пілге қарсы патша мен жылқы) уақыт жетпей қалу мүмкіндігі бар. (USCF ережелері бойынша, тақтада пиядалары жоқ патша мен піл, патша мен жылқы немесе патша мен 2 жылқы, қарсыластың мәжбүрлі жеңісі болмаса, шахматты аяқтауға жеткілікті материал болып саналмайды, тіпті теориялық тұрғыдан шахматқа салу мүмкін болса да (бірақ K+B және K+N сияқты жағдайларда өте сирек кездеседі)). USCF және ФИДЕ ережелерінің арасында айырмашылық бар: USCF шахматты мәжбүрлі болуын талап етеді, ал ФИДЕ оны заңды түрде мүмкін деп санайды. Осы мүмкіндіктің нәтижесінде ФИДЕ-нің шахмат ережелерінің 10-бабында, жылдам ойынның соңында (қалған барлық жүрулер шектеулі уақыт ішінде жасалуы керек) ойыншының сағатында екі минуттан аз уақыт қалғанда, егер қарсыласы ойынды «қалыпты жолмен» жеңуге тырыспаса немесе «қалыпты жолмен» жеңе алмайтын болса, теңдік талап етуге құқылы. «Қалыпты жолмен» дегеніміз шахмат беру немесе материалды ұту. Басқаша айтқанда, егер қарсылас уақыт жетпей жатып жеңіске жетуге тырысса немесе уақыт арқылы ғана жеңе алатын болса, теңдікке қол жеткізуге болады. Мұндай талапты қабылдау немесе қабылдамау туралы шешімді төреші қабылдайды.
In games played with a time control, there are other ways a draw can occur. In a sudden death time control (players have a limited time to play all of their moves), if it is discovered that both players have exceeded their time allotment, the game is a draw. (The game continues if it is not a sudden death time control.) If only one player has exceeded the time limit, but the other player does not have sufficient mating material, the game is still a draw. Law 6.9 of the FIDE Laws of Chess states that: "If a player does not complete the prescribed number of moves in the allotted time, the game is lost by the player. However, the game is drawn if the position is such that the opponent cannot checkmate the player's king by any possible series of legal moves, even with the most unskilled counterplay." It is still possible to lose on time in positions where mate is extremely unlikely but not theoretically impossible, as with king and bishop versus king and knight. (Under USCF rules, king and bishop, king and knight, or king and 2 knights with no pawns on the board is not considered sufficient mating material, unless the opponent has a forced win, even though it is theoretically possible to mate (but extremely unlikely to happen) in situations such as K+B vs. K+N). There are differences between USCF and FIDE rules, whereby USCF requires checkmate be forced and FIDE requires it only be legally possible. Because of this last possibility, article 10 of the FIDE laws of chess states that when a player has less than two minutes left on their clock during a rapid play finish (the end of a game when all remaining moves must be completed within a limited amount of time), they may claim a draw if their opponent is not attempting to win the game by "normal means" or cannot win the game by "normal means". "Normal means" can be taken to mean the delivery of checkmate or the winning of material. In other words, a draw is claimable if the opponent is merely attempting to win on time, or cannot possibly win except on time. It is up to the arbiter to decide whether such a claim will be granted or not.
Тарту жиілігі
Шахмат ойындарында жоғары деңгейде ойналғанда теңдік ең көп кездесетін нәтиже болып табылады: 1999 және 2002 жылдар аралығында FIDE Elo рейтингі 2500 немесе одан жоғары ойыншылар ойнаған «The Week in Chess» басылымында жарияланған 22 000-ға жуық ойынның 55 пайызы теңдікпен аяқталды. Шахмат талдаушысы Джефф Сонастың айтуынша, 20 ғасырдың басынан бері жалпы шеберлік деңгейінде теңдік көрсеткішінің өсуі байқалады, бірақ қазіргі уақытта ол «шамамен 50% деңгейінде тұрақты және өте баяу қарқынмен ғана өсіп келеді». 2750-ден жоғары Elo рейтингісі бар элиталық гроссмейстерлердің теңдік көрсеткіші одан да жоғары, 2017 және 2018 жылдары 70%-дан асып кетті. Компьютерлік көмекке рұқсат етілген ICCF-тің жоғары деңгейдегі хат-хабар шахматында теңдік көрсеткіші классикалық шахматқа қарағанда әлдеқайда жоғары: 2010 және 2013 жылдар аралығында Әлем чемпионатының финалында және үміткерлер турнирінде өткізілген 1512 ойынның 82,3% теңдікпен аяқталды. Қозғалтқыштардағы сынақтар мұқият ойналған ойынның нәтижесі теңдік болатынын және теңдік мүмкіндігінің өте жоғары екенін көрсетеді: Ақ түс қараға қарсы елеулі қате жібермесе жеңіске жете алмайды. Барлығы дерлік шахмат ережелерін өзгертуді ұсынды, ал қазіргі заманғы шахмат қозғалтқыштарының пайда болуымен олардың идеялары сынақтан өтті. Хат-хабар және қозғалтқыш ойынындағы сынақтардың нәтижесі бойынша GM Ларри Кауфман (Komodo авторының бірі) және хат-хабар шахматының гроссмейстері Арно Никель Ласкердің ұсынысын кеңейтуді ұсынды, ол тұрақсыздық, патша және жеңіл фигураға қарсы патша (ескі «жалаңаш патша» ережесіне ұқсас) және үш рет қайталануды 3/4–1/4 есебімен (теңдік емес) қарастырады – үш рет қайталану үшін, қайталануға себеп болған ойыншы 1/4 ұпайдан айырылады, бұл xiangqi, shogi және Go-дағы кейбір қайталануларға тыйым салуға ұқсас. (Ласкердің бастапқы ұсынысы тек тұрақсыздық пен жалаңаш патшаға қатысты; оны Ричард Рети қолдады, ал Макс Эуве зиянды емес, бірақ қажетсіз деп санады. Капабланка тұрақсыздық үшін мұны жасау жеткілікті деп ойлады.) Кауфман Komodo қозғалтқышын пайдаланып жүргізген сынақтар көрсеткендей, бұл шара әлем чемпионаты деңгейінде теңдік көрсеткішін 65,6%-дан 22,6%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Кауфман Эд Эпптің теңдіктерді 0,4–0,6 есебімен бағалау идеясын жақсы бағалайды, бұл Ақ пен Қара үшін күтілетін ұпай санын теңестіреді; бірақ ол «бұл идеяны толығымен қолдаймын» десе де, «пайдасы шамалы болады, көптеген ойындардың нәтижесі өзгермейді» деп мойындайды.
In chess games played at the top level, a draw is the most common outcome of a game: of around 22,000 games published in The Week in Chess played between 1999 and 2002 by players with a FIDE Elo rating of 2500 or above, 55 percent were draws. According to chess analyst Jeff Sonas, although an upward draw rate trend can be observed in general master level play since the beginning of the 20th century, it is currently "holding pretty steady around 50%, and is only increasing at a very slow rate". The draw rate of elite grandmasters, rated more than 2750 Elo, is, however, significantly higher, surpassing 70% in 2017 and 2018. In top level correspondence chess under ICCF, where computer assistance is allowed, the draw rate is much higher than in the over the board chess: of 1512 games played in the World Championship finals and the Candidates' sections between 2010 and 2013, 82.3% ended in a draw. Engine tests strongly suggest that the result of a perfectly played game is a draw, and that the draw margin is quite large: White cannot force a win without Black making significant mistakes. All four advocated changing the rules of chess to avoid the problem, and with the advent of modern chess engines playing at an extremely high level, their ideas have been tested. Based on tests in correspondence and engine play, GM Larry Kaufman (one of the original authors of Komodo) and correspondence chess grandmaster Arno Nickel have suggested an extension of Lasker's proposal, which would score stalemate, king and minor piece versus king with the superior side to move (similar to the old bare king rule), and threefold repetition as ¾–¼ rather than draws – for threefold repetition, this means penalising the player who brought about a repetition with ¼ of a point, which is similar to how repetitions are sometimes forbidden in xiangqi, shogi, and Go. (Lasker's original proposal was only for stalemate and bare king; it was supported by Richard Réti and considered not harmful – though unnecessary – by Max Euwe. Capablanca thought that doing this for stalemate would be enough.) Engine tests by Kaufman using Komodo suggest that at over the board human World Championship level, this would lower the draw rate from 65.6% to just 22.6%. Kaufman speaks more favourably of an idea by Ed Epp, which is to score draws as 0.4–0.6, equalising the expected score for White and Black; but while he writes that he is "all for this idea", he also admits that "the benefit would be small, most games would have the same outcome".
Терминология
Кітаптық жеребе немесе теориялық жеребе – екі тарап та дұрыс ойнаса, жеребемен аяқталады деп белгілі бір позиция. Позициялық жеребе – паттан басқа, материалдық кемшілікке қарамастан жеребеге қол жеткізілетін жағдай (қараңыз). Грандмастерлік жеребе – ойыншылар жеңіске ұмтылыс жасамай немесе аз күш жұмсап, тез жеребеге келісетін ойын (қараңыз). Энди Солтис "draw", "drawish", "drawable", "book draw", "easy draw" және "dead draw" терминдерінің мағыналық дұрыс еместігін талқылайды. Шахмат кітаптары мен теориясында, егер ең жақсы ойын жеребеге әкелсе, онда позиция жеребелі деп есептеледі – қорғанудың қиындығы ескерілмейді. Солтис мұндай позицияларды "тереңдетілген" деп атайды. Мысалы, осы критерий бойынша, мұнара және пілге қарсы мұнараның соңғы ойыны көбінесе теориялық жеребе немесе кітаптық жеребе болып табылады, бірақ пілмен ойнаған тарап тәжірибеде көбінесе жеңіске жетеді. Осы нақты ойыннан алынған позицияда, жеребеге жету үшін жалғыз мүмкіндік – 124. Rf8! Ақ түстілер 124. Rd8 ойнады және 124 Re3 соңынан жеңіліске ұшырады, 125 Bh3+ 126. Kg1 Re1# қаупімен.
A book draw or theoretical draw is a position that is known to result in a draw if both sides A positional draw is an impasse other than stalemate, where a draw is salvaged despite a big material disadvantage (see ). A grandmaster draw is a game in which the players quickly agree to a draw after making little or no effort to win (see ). Andy Soltis discusses the vagueness of the terms "draw", "drawish", "drawable", "book draw", "easy draw", and "dead draw". In books and chess theory a position is considered to be a draw if best play leads to a draw – the difficulty of the defence is not taken into account. Soltis calls these positions "drawable". For instance, under that criterion the rook and bishop versus rook endgame is usually a theoretical draw or book draw, but the side with the bishop often wins in practice. In this position from an actual game, the only move to draw is 124. Rf8! White actually played 124. Rd8 and lost after 124 Re3, with the winning threat of 125 Bh3+ 126. Kg1 Re1#.