Кіріспе

Құс түрі

Бароудың алтын көзі (Bucephala islandica) – Bucephala туысына жататын орташа мөлшердегі теңіз үйрегі. Бұл құс сэр Джон Барроудың құрметіне аталған. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі boukephalos сөзінен шыққан, ол "бұқабас" деген мағынаны білдіреді, бұқа (bous) және бас (kephale) сөздерінен құралған, бұл бұқаның дөңгелек басының пішініне сілтеме жасайды. Islandica түр атауы Исландияны білдіреді.

Таксономия

Барроудың алтын көзі 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жаратылыс жүйесі" еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасында ресми түрде сипатталды. Ол оны қаз, аққу және үйректерге жататын Anas туысына енгізіп, Anas islandica деген екі атауын берді. Гмелин өзінің сипаттамасын 1776 жылы даниялық натуралист Отто Фридрих Мюллер қысқаша сипаттаған "Hravn Oend" деген түрге негіздеді. Барроудың алтын көзі қазірде 1858 жылы американдық натуралист Спенсер Бэрд енгізген Bucephala туысына, қара алтын көз бен шалқабас үйрекпен бірге жатқызылады. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі boukephalos сөзінен алынған, ол "бұқабас" деген мағынаны білдіреді, бұнда bous – "бұқа", ал kephale – "бас". Islandica деген сөз Исландияға арналған. Бұл түр монотипті, яғни ешқандай кіші түрлері танылмайды. Барроудың алтын көзінің қанаттарының ұзындығы 27,6–28,7 дюйм (70–73 см). Ересек еркектерінің басы қара, күлгін түсті жылтырмен және бетінің алдыңғы бөлігінде ақ айпары болады. Ересек мекемелерінің тұмсығы көбінесе сары түсті. Еркек Барроудың алтын көзі, еркек қара алтын көзінен бетіндегі дөңгелек ақ дақтары, арқасындағы қара түстің аздығы, жасыл жылтыры және ірі тұмсығымен ерекшеленеді. Мекемелері үшін қара алтын көзінің басы дөңгелек келмейді, ал тұмсығының тек ұшы ғана сары болады.

Әндіктер

Барроудың алтын көзі – салыстырмалы түрде тыныш құс, ол көбінесе көбейту маусымында және жұптасу кезінде ғана дыбыстайды. Бұл шырылдау, қоңыр дауыс және қақалау сияқты төмен дыбыстарды қамтиды. Ұшқанда, құстың қанаттарының жылдам қозғалысы салдарынан төмен үрлеу дыбысы пайда болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Олардың көбейетін жері – негізінен Солтүстік Американың солтүстік-батысындағы, сондай-ақ Шығыс Канада мен Исландиядағы орманды көлдер мен тоғандар. Аналықтары жыл сайын бір және сол көбейту орындарына оралады және көбінесе сол ұялап көтеретін жерлерін пайдаланады. Еркектері қыс бойы жұбайларымен бірге болады, көбейту маусымында аумақтарын қорғайды, содан кейін түлеу орындарына кетеді. Жұптасқан құстар жазда еркек пен аналық ұзақ уақытқа бөлек болғандарына қарамастан, көбінесе бірге қалады. Содан кейін олар қыстау орындарында қайта қосылады. Исландияда бұл құс húsönd (үй үйрек) деп аталады; ол елдің солтүстігіндегі Мыватн көлінде көптеп кездеседі. Шотландиядан келген үш құс тіркелді, бұл Еуропада Исландиядан тыс жабайы түр ретінде мойындалған осы түрдің жалғыз жазбалары.

Мінез-құлық

Олар көшіп-қонып, қыста қорғалған жағалау суларында немесе ашық ішкі суларда тұрады. Барроудың алтын көздері, теңіз қаздарының көптеген басқа түрлерімен бірге, көшіп-қону жолдарында маңызды орындар ретінде қалаланған жағалау сағаларына тәуелді. Бұл сағалар қаздардың қыстауға және көшіп-қону кезінде тоқтауға арналған тамаша орындарды ұсынады. Бұл құс батыс Еуропаға және Солтүстік Американың оңтүстігіне өте сирек кездесетін қонақ құс. Бұл суға батып азықтанатын құстар. Олар су жәндіктерін, шаяндарды және көл өсімдіктерін жейді. Құстың негізгі тағамы – Gammarus oceanicus және Calliopius laeviusculus, екеуі де теңіз шаяндары. Олардың рационының үлкен бөлігі – моллюскалар мен гастроподтар. Барроудың алтын көзі ағашқа ұя салатын құс есебінде қарастырылады, себебі олардың көпшілігі есейген ағаштардың қуыстарында ұялайды. Бұл құстар жердегі қуыстарда немесе қорғалған жерлерде де ұялайды. Барроудың алтын көздері әдетте көптеп кездесетін жалпы алтын көздермен мекен ортасын бөліспейді. Барроудың алтын көздері өз аумағына жақындаған басқа құстарға қатысты аумақтық мінез-құлық көрсетеді. Бұл әсіресе аталықтар арасында байқалады. Қақтығыстар төбелесу түрінде болуы мүмкін. Аталықтар көбінесе өз аумағының шекарасында аумақтық демонстрация жасайды. Бұл құрлықта да, суда да орын алады. Мұндай аумақтық демонстрациялардың орташа ұзақтығы 6 минутқа жетеді және көбінесе басқа аталықтарды өз көрсетілімдерін жасауға итермелейді.

Өсіру

Барроудың алтын көзінің көбейетін орындары мен олардың көбею жолдары туралы өте аз мәлімет белгілі. Көбею маусымынан кейін, құстар қауырсындарын жаңартқысы келгенде, арнайы молтылдау орындарына көшіп барады. Бұл қауырсындарын жоғалту және қайта өсіру процесі, оларды 20-40 күнге дейін ұшуға жарамсыз етеді. Мұндай молтылдау орындары көбінесе құрғақшылыққа төзімді, мол азық-түлікке ие және адамдар мен жыртқыштардың ықпалы аз болатын сулы жерлер болып табылады.

1989 жылы Эксон Валдез мұнай төгілуі

Барроудың алтын көзі 1989 жылы «Эксон Валдез» мұнай төгілуінен қатты зардап шекті. Төгілу құстың қыстау орындарына үлкен әсер етті, және төгілгеннен кейін осы аймақтардағы құстардың саны азайды. Құстар мұнай төгілуіне негізінен жағалау бойындағы таяз сулы шағын теңіз жануарларының шоғырларында ұшырады.