Кіріспе
1917 жылдан 1945 жылға дейінгі АҚШ тарихы Бірінші дүниежүзілік соғыс, соғыс аралық кезең, Ұлы депрессия және Екінші дүниежүзілік соғыспен сипатталады. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысып, сәтсіз аяқтады, содан кейін Германияның Германияның қарсы елдерін жабдықтаған АҚШ сауда кемелеріне қарсы су асты кемелері шабуылын бастағаннан кейін соғысқа қатысты. Жарияланған мақсаттары – американдық беделді сақтау, неміс милитаризмін жою және соғыстан кейінгі әлемді қайта құру болды. Баяу дайындықтан кейін АҚШ одақтас күштердің шешуші жеңісіне көмектесті, қажетті қаржы, азық-түлік және миллиондаған жаңа, ынталы сарбаздармен қамтамасыз етті. Соғыстан кейін АҚШ Версаль келісімін қабылдамады және Ұлттар лигасына қосылмады. 1920 жылы АҚШ Конституциясының 18-ші түзетуімен алкогольді өндіру, сату, импорттау және экспорттауға тыйым салынды. Арақты иелену және ішу заңсыз емес еді. Арақтың тұтыну деңгейі төмендеді, бірақ штат және жергілікті билік белсенді іс-қимылдардан аулақ болды. Федералдық үкіметке көптеген істер келіп түсті, сондықтан контрабанда және жасырын мейрамханалар әр қалада гүлденді. Жақсы ұйымдасқан қылмыстық топтар саны, қаржысы, билігі және қала саясатына ықпалы арта түсті. 1920 жылғы Уолл-стриттегі жарылыс және 1919 жылғы АҚШ-тағы анархистік жарылыстар сияқты радикалдар жасаған бірнеше ішкі терроризм шабуылдары алғашқы Қызыл қорқынышқа себеп болды. Фундаменталистік христиандар мен модернистер арасындағы мәдени соғыстар тыйым салу, Ку-Клукс-Клан (KKK) және көпшілікке жарияланған Скопс процесі арқылы күшейді. Ел 1920 жылдары тұрақты өркендеу кезеңін бастан өткерді. Ауыл шаруашылығы 1921 жылы құлаған жер бағасының көтерілуінен туындаған көпіршікке ұшырады және бұл сектор депрессияда қалды. Көмір өндірісі мұнайдың негізгі энергия көзіне айналуына байланысты азайды. Басқа салалардың көпшілігі гүлденді. Кеңселер, фабрикалар, асфальтталған жолдар және жаңа тұрғын үйлер көптеп салынғандықтан құрылыс өркендеді. Автомобиль өндірісі өсті, қала маңындағы тұрғын үйлер кеңейді және елдің үйлері, қалалары мен елді мекендері, сондай-ақ кейбір шаруашылықтар электрленді. Бағалар тұрақты болды және жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 1929 жылға дейін тұрақты өсті, содан кейін Уолл-стрит құлағаннан кейін қаржылық спекуляциялық көпіршік жарылды. Сыртқы саясатта президент Уилсон Ұлттар лигасының құрылуына көмектесті, бірақ АҚШ оған ешқашан қосылмады, өйткені Конгресс соғыс жариялаудағы конституциялық рөлінен бас тартудан бас тартты. Ел әлемді қарусыздануға бастамашылық жасады, ең бастысы 1921-1922 жылдары Вашингтон конференциясында. Вашингтон Доуэс жоспары және Янг жоспары арқылы еуропалық экономиканы тұрақтандыруға да көмектесті. 1924 жылғы иммиграциялық заңның мақсаты дәстүрлі этникалық тепе-теңдікті сақтау және жалпы ағынды қатаң шектеу болды. Заң азиялық иммигранттардың кіруіне толыққанды кедергі келтірді. 1929 жылғы Уолл-стрит құлауы және одан кейінгі Ұлы депрессия үкіметтің экономиканы қайта жандандыру және оның құрбандарына көмек көрсету әрекеттеріне әкелді. Алайда, қалпына келтіру өте баяу болды. Ұлы депрессияның ең төменгі нүктесі 1933 жыл болды, ал 1938 жылғы дағдарыс кері қайтуды көрсеткенше қалпына келтіру жылдам болды. 1930 жылдары өсуді қамтамасыз ететіндей автокөліктер, электр энергиясы және құрылыс сияқты жеткілікті үлкен жаңа салалар болған жоқ. ЖІӨ 1940 жылы 1929 жылғы деңгейден асып түсті. 1939 жылға қарай Америкадағы оқшауланушылық сезімі басылды, ал 1940 жылы Францияның нацистік Германияға түсуінен кейін АҚШ қайта қарулануды бастады және Ұлыбритания мен Совет Одағына көп ақша және әскери жабдықтар жіберді. Перл-Харборға шабуылдан кейін АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа "Ось державалары" деп аталатын нацистік Германия, фашистік Италия және Жапон империясына қарсы соғысуға кірді. Италия 1943 жылы, Германия мен Жапония 1945 жылы ауыр қираулар мен адам шығындарынан кейін капитуляциялады, ал АҚШ одан әлдеқайда байып, аз шығындармен шықты.
The history of the United States from 1917 to 1945 was marked by World War I, the interwar period, the Great Depression, and World War II. The United States tried and failed to broker a peace settlement for World War I, then entered the war after Germany launched a submarine campaign against U. S. merchant ships that were supplying Germany's enemy countries. The publicly stated goals were to uphold American honor, crush German militarism, and reshape the postwar world. After a slow mobilization, the U. S. helped bring about a decisive Allied Forces victory by supplying badly needed financing, food, and millions of fresh and eager soldiers. After the war, the U. S. rejected the Treaty of Versailles and did not join the League of Nations. In 1920, the manufacture, sale, import and export of alcohol was prohibited by the 18th amendment to the United States Constitution. Possession of liquor, and drinking it, was never illegal. The overall level of alcohol consumption did go down, however, state and local governments avoided aggressive enforcement. The federal government was overwhelmed with cases, so that bootlegging and speakeasies flourished in every city. Well organized criminal gangs exploded in numbers, finances, power, and influence on city politics. A few local domestic terrorist attacks from radicals, like the 1920 Wall Street Bombing and the 1919 United States anarchist bombings sparked the first Red Scare. Culture wars between fundamentalist Christians and modernists became more intense, as demonstrated by prohibition, the Ku Klux Klan (KKK), and the highly publicized Scopes Trial. The nation enjoyed a period of sustained prosperity in the 1920s. Agriculture went through a bubble in soaring land prices that collapsed in 1921, and that sector remained depressed. Coal mining was shrinking as oil became the main energy source. Otherwise most sectors prospered. Construction flourished as office buildings, factories, paved roads, and new housing was evident everywhere. Automobile production soared, suburban housing expanded and the nation's homes, towns and cities were electrified, along with some farms. Prices were stable, and the Gross Domestic Product (GDP) grew steadily until 1929, when the financial speculation bubble burst as Wall Street crashed. In foreign policy President Wilson helped found the League of Nations but the U. S. never joined it, as the Congress refused to give up its constitutional role in declaring war. The nation instead took the initiative to disarm the world, most notably at the Washington Conference in 1921–22. Washington also helped stabilize the European economy through the Dawes Plan and the Young Plan. The Immigration Act of 1924 was aimed at stabilizing the traditional ethnic balance and strictly limiting the total inflow. The act completely blocked Asian immigrants, providing no means for them to get in. The Wall Street Crash of 1929 and the ensuing Great Depression led to government efforts to restart the economy and help its victims. The recovery, however, was very slow. The nadir of the Great Depression was 1933, and recovery was rapid until the recession of 1938 proved a setback. There were no major new industries in the 1930s that were big enough to drive growth the way autos, electricity and construction had been so powerful in the 1920s. GDP surpassed 1929 levels in 1940. By 1939, isolationist sentiment in America had ebbed, and after the stunning fall of France in 1940 to Nazi Germany, the United States began rearming itself and sent a large stream of money and military supplies to Britain and the Soviet Union. Following the attack on Pearl Harbor, the United States entered World War II to fight against Nazi Germany, Fascist Italy, and Imperial Japan, known as the "Axis Powers". Italy surrendered in 1943, and Germany and Japan in 1945, after massive devastation and loss of life, while the US emerged far richer and with few casualties.
Кіру
1914 жылы Еуропада Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Құрама Штаттары бейтараптықты қатаң сақтап, одақтастарға көмек берді, бірақ Германияның британдық блокадасының кесірінен Орталық державаларға ештеңе жібере алмады. Соғыс басталғалы көптеген саяси және мәдени беделді американдықтар британдықтарды қолдады, мысалы, Лондонда туған өнеркәсіпші Сэмюэл Инсулл, ол жас американдықтарды британдық немесе канадалық әскерге қатысуға көмектесті. Екінші жағынан, әсіресе Орта Батыста, көптеген ирланд және неміс текті американдықтар Американың соғысқа араласуына қарсы болды. Ирландтар британдықтарды жек көріп, немістер жеке басқа шабуыл жасалатынынан қорқып, осылай ойлады. Әйелдер құқығы үшін күрескен қозғалысқа көптеген бейбітшілдер кірді, ал көптеген шіркеулер соғысқа қарсы болды. Германияның «U- қайықтары» арқылы Ұлыбританияны блокадалау әрекеті американдық саяхатшылар мен теңізшілердің қазасына әкелді, ал жолаушылар кемелеріне жасалған шабуылдар халықтың наразылығын тудырды. Ең танымал оқиға – 1915 жылы «Лузитания» жолаушылар кемесіне ескертусіз торпеда тастау. Германия мұны қайталамауға уәде берді, бірақ 1917 жылдың басында өз позициясын өзгертті, Ұлыбританияға бағытталған барлық кемелерге қарсы шектеусіз су асты кемелері арқылы соғыс жүргізу соғысты жеңіске жеткізеріне сенді, бірақ бұл Американың соғысқа қатысуына әкелуі мүмкін еді. Америкалықтар Германияның Мексикаға жіберген Циммерман телеграммасының мәтінімен танысқанда, Германия Мексикаға АҚШ-қа қарсы соғысқа түсуге, Германия қаржыландыратынына және Аризона, Нью-Мексико және Техас штаттарын қайтаруға уәде бергенін көрді. 1917 жылдың 1 сәуірінде Уилсон соғысқа шақырды, АҚШ-тың абыройын сақтап, соғыстан кейінгі жаңа әлемді қалыптастыруда шешуші роль атқару үшін күресу қажеттігін атап өтті. Конгресс 1917 жылдың 6 сәуірінде соғыс жариялауға дауыс берді, бірақ бұл дауыс бірауыздан болмады.
Германия
Америкадағы неміс американдықтары кейде неміс империясына тым ықылас көрсеткен деп айыпталды. Бұрынғы президент Теодор Рузвельт "қосұлтақ американдықты" сынап, соғыс уақытында екі жақты адалдық болуы мүмкін емес екенін қатаң айтты. Шамалы бөлігі Германияны қолдап, немесе британдықтарды қынжырлады. 1917-18 жылдары неміс тегінен туған 480 000 шетелдік жаудың шамамен 1 пайызы түрмеге қамалды. Айыптаулар Германияға тыңшылық жасау немесе Германияның соғыс жорығын қолдауды қамтыды. Мыңдаған адамдар адалдықтарын көрсету үшін соғыс облигацияларын сатып алуға мәжбүр болды. Бір адам халықтың шабуылына ұшырады; Иллинойс штатының Коллинсвилл қаласында неміс туған Роберт Прагерді күдікті тыңшы ретінде түрмеден сүйреп шығып, дарға асты. Соғыс кезінде елде неміс есімдінің бәріне қарсы үрей биледі; қымыз "бостандық капустасы" деп атауын өзгертті.
Отаншылдық
Уилсон әкімшілігі соғыс туралы ақпаратты бақылау және соғысты қолдау үшін насихаттау мақсатында Қоғамдық ақпарат жөніндегі комитетті (CPI) құрды. Федералдық тергеу бюросымен бірлесіп жұмыс істеген Жеке Америка қорғаныс лигасы, соғысты қолдау үшін пайда болған көптеген жеке оңшыл "патриоттық қауымдастықтардың" бірі болды және сонымен бірге еңбек одақтарымен, түрлі солшыл және соғысқа қарсы ұйымдармен күресті. АҚШ Конгресі 1917 жылғы "Тыңшылық туралы" және 1918 жылғы "Қозбылысқа қарсы" заңдарды қабылдады, ал Уилсон оларға қол қойды. "Қозбылысқа қарсы" заңы АҚШ үкіметі, туы немесе қарулы күштері туралы "надандық, ұятсыздық, қаралағылық немесе құлықты тіл" қолданған кез келген пікір білдіруді қылмыстық деп жариялады. Үкіметтік полицияның әрекеттері, жеке күзетуші топтар және соғысқа байланысты жаппай гистерия Вильсонның саясатына қарсы болған көптеген американдықтардың азаматтық құқықтарын шектеді.
Жобалық
АҚШ 1917 жылы соғысқа ерекше дайынсыз болды, себебі 1865 жылдан бері ірі соғысқа қатыспаған еді. Әскери күштері қазіргі стандарттар бойынша шағын болды және көне қару-жарақтарды пайдаланды. Сондықтан қарулы күштерді жедел кеңейту және жаңғырту ісі қолға алынды. 1917 жылдың көктемінде әскерге шақыру басталды, бірақ еріктілер де қабылданды. Төрт миллион ер адам мен мыңдаған әйел соғысқа қатысу үшін қатарға тұрды.
1917 жылғы экономикалық шатасу
1917 жылдың сәуірінен кейінгі 15 айда оқ-дәрі өндірісінде қателіктердің, жаңылысқан құлшыныстың және шатасудың керемет тізімі орын алды. Американдықтар ынталы болды, бірақ өздерінің нақты рөлін білмеді. Вашингтон не істеу керектігін, қашан істеу керектігін, тіпті кім жауапты екенін анықтай алмады. Шатасудың бір мысалы – 1917 жылдың желтоқсанында туған көмір тапшылығы. Көмір энергия мен жылудың басты көзі болғандықтан, өте ауыр дағдарысқа ұшырады. Шындығында, көмірдің қоры мол болды, бірақ 44 мың жүк вагоны мен көмір тасымалдайтын вагондар шығыс жағалауындағы теміржол станцияларында үлкен кептелістерге түсіп қалды. Нью-Йорк портында екі жүз кеме жүкті күтіп тұрды, ол осы жағдайдың салдарынан кешікті. Шешімге көмір шахталарын және теміржолдарды уақытша мемлекеттік меншікке беру, отынды үнемдеу үшін аптасына бір күн зауыттарды жабу және қатаң басымдықтар жүйесін енгізу кірді. Тек 1918 жылдың наурыз айында ғана Вашингтон дағдарысты толық бақылауға алды.
Әйелдер
Соғыс кезінде көптеген әйелдер дәстүрлі түрде ерлердің жұмысын бірінші рет өзіне міндет етті. Олардың көпшілігі танк, жүк көліктері мен қару-жарақ өндіретін зауыттардың құрастыру желілерінде жұмыс істеді. Алғаш рет сауда орталықтары афроамерикалық әйелдерді лифт операторлары және кафетерий қызметкерлері ретінде жұмысқа алды. Азық-түлік басқармасы үй шаруасындағыларға қолдағы азық-түлікті тиімді пайдаланып, ысырапты азайтуға көмектесті. Ең маңыздысы, әйелдердің рухы көтеріңкі болды, миллиондаған адам Қызыл Крестке ерікті болып жауынгерлер мен олардың отбасыларына көмектесу үшін қосылды. Шамалы ерекшеліктерді есептемегенде, әйелдер әскерге шақыруға наразылық білдірмеді.
Еңбек
Америка Еңбек Федерациясының басшысы Сэмюэл Гомперс және дерлік барлық еңбек одақтары соғыс күшін жақтап сөйледі. Жалақының өсуімен және толық жұмыспен қамтуға қол жеткізумен қатар ереуілдерді азайтуға тырысты. AFL кәсіподақтары жас жігіттерін әскерге қатысуға белсенді түрде шақырды және соғысқа қарсы еңбек одағы – «Индустриялық жұмысшылар әлемі» (IWW) мен солшыл социалистердің әскери жинауды азайту және соғыс өндірісін баяулату әрекеттеріне қарсы күресті. Президент Уилсон Гомперсті ықпалды Ұлттық қорғаныс кеңесіне тағайындады, онда ол Еңбек жөніндегі соғыс комитетін құрды. 1917 жылы AFL мүше саны 2,4 миллионға жетті. 1919 жылы кәсіподақтар қол жеткізгендерін сақтап қалуға тырысып, ет, болат және басқа да салаларда бірнеше ірі ереуілдер ұйымдастырды. Барлық ереуілдер сәтсіз аяқталып, кәсіподақтарды 1910 жылғы деңгейлеріне қайтарды. Соғысқа қарсы социалистер IWW-ді басқарды, ол соғыс күшін жоюға қарсы күресті және федералдық үкімет тарапынан заңды шаралар арқылы таратылды.
Америка экспедициялық күштері
1918 жылдың жазында Батыс майданында соғыстан шаршаған одақтас әскерлер жаңадан келген американдық экспедициялық әскерлерді ынтамен қарсы алды. Олар күніне 10 000-ға дейін келіп жетті, ал сол кезде Императорлық неміс армиясы өз шығындарын толықтыра алмады. Одақтастар Германияның күшті соңғы шабуылын (көктемгі шабуыл) кері қайтарғаннан кейін, американдықтар одақтастардың соңғы шабуылында (Жүз күндік шабуыл) орталық рөл атқарды. Германия жеңілісі 1918 жылдың 11 қарашасында болды. Гутьеррес армиядан шыққан жауынгерлер толтырған сауалнамалар бойынша, олар циникке бой алмаған және көңілі тоңбаған. Олар "қадір-қасиет, ерлік, серіктер және оқиғалар үшін, бірақ ең бастысы – борыш үшін" күресті.
Салдары
1919 жылы шыққан танымал Tin Pan Alley әнінде Бірінші дүниежүзілік соғыстан оралған АҚШ әскерлері туралы: «Оларды фермада қалай ұстап қалуға болады (Парэді көргеннен кейін)?» деген сұрақ қойылды. Шындығында, көптеген адамдар «фермада» қалған жоқ; жастардың фермалардан жақын жердегі қалалар мен кішкентай қалаларға үлкен көші-қон болды. Орташа қашықтық 16 шақырымды құрады. 100 000-нан астам халқы бар қалаларға барғандардың саны аз болды. Дегенмен, ауыл шаруашылығы тракторлардың, басқа да ауыр техникалардың кеңінен қолданылуымен және округтік агенттер арқылы таратылған жаңа технологиялармен механикаландырылды. Округтік агенттер мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледждерімен жұмыс істеді және федералдық үкіметтен қаржыландырылды. 1919 жылы Вудро Вильсон Конгреске Версаль келісімін ратификациялауға және АҚШ-тың оның құруына үлкен үлес қосқан жаңа Ұлттар Лигасына қосылуына мүмкіндік беру үшін үгіт жүргізді. Вильсон осы мәселе бойынша республикалықтардың ұсынысын қабылдамады, нәтижесінде қажетті 2/3 көпшілік жиналмады. Лиганы насихаттау үшін жасаған ел аралап сапарында Вильсон бірнеше рет инсульт алды. Ол толыққанды денсаулығына келмеді, көшбасшылық қабілетін жоғалтты және келіссөздер жүргізе алмады немесе келісімге келе алмады. Сенат Лигаға кіруді қабылдамады және АҚШ ешқашан оған қосылмады. Ұлы соғыстағы жеңіліс Германияны революциялық дағдарысқа және жеңіске жеткен одақтастарға соғыс өтемақысы бойынша үлкен қарызға баттырды. Одақтастар өз кезегінде соғыс несиелері үшін АҚШ қазынасына үлкен сомалар береңішті болды. Көпұлттық Дауес жоспары бойынша американдық және британдық банктер Германияға валютасын тұрақтандыру және өндірісті кеңейту үшін ақша берді, бұл оған Ұлыбритания және Франция сияқты елдерге өтемақы төлеуге мүмкіндік берді. 1920 жылдары Еуропа мен Америка экономикасы өнеркәсіптік өндіріс пен өркендеудің жаңа деңгейлеріне жетті.
1919 жыл: ереуілдер, төңкерістер және қорқытулар
1919 жылы Америка қалалары қырқылысқа ұшырады. Соғыстан оралған көптеген ардагерлер жұмыс таба алмады, бұл мәселеге Уилсон әкімшілігі тиісті көңіл бөлмеді. Соғыстан кейін, «қызыл қорқыныш» аясында, ірі өнеркәсіптерде (болат, ет өңдеу) жаппай ереуілдер мен нәсілдік зорлық-зомбылықтар қайта жанданды. Радикалдар Уолл-стритті бомбалады, ал ақпан айында Сиэтлде жұмысшылар ереуілге шықты. 1919 жылы ақ және қара нәсілдер арасындағы 20-дан астам дүрліксітетін және зорлық-зомбылыққа толы оқиғалар орын алды. Олардың ішінде Чикаго, Омаха және Элейн нәсілдік тәртіпсіздіктері болды. 1918–1919 жылдары «қызыл үрей» деп аталатын құбылыс болды. Еуропадағы зорлықты коммунистік төңкерістердің күшеюімен, солшыл радикалдар Ресейдегі большевиктік төңкеріспен жігерленді және Лениннің әлемдік төңкеріс шақыруына құлшыныспен жауап берді. 1919 жылдың 1 мамырында Огайо штатының Кливленд қаласында Социалистік партияның жетекшісі Юджин Дебстің түрмеге қамалуына қарсы өткен шеру, 1 мамыр көтерілісіне ұласты. 1919 жылы солшылдар жасаған бірнеше бомбалау оқиғалары мен қастандық әрекеттері жағдайды одан әрі шиеленістірді. Бас прокурор А. Митчелл Палмер «Палмер рейдтерін» жүргізді – бұл азаматтығы жоқ социалистерді, анархистерді, радикалды кәсіби одақтардың мүшелерін және иммигранттарды ұстау және қамау операцияларының сериясы. Олар үкіметті құлатуды жоспарлап отыр деген айып тағылды. 1920 жылға қарай 10 000-нан астам адам қамауға алынды, ал осы рейдтерде ұсталған иммигранттар Еуропаға қайтарылды, олардың ішінде бірнеше жыл бұрын өнеркәсіпші Генри Клей Фрикке қастандық жасауға тырысқан анархист Эмма Голдман да болды.
Әйелдердің сайлау құқығы
Ұзақ агитациядан кейін 1920 жылы АҚШ әйелдері барлық штаттық және федералды сайлауларда дауыс беру құқығын алу үшін ерлердің көпшілігінен қажетті дауыстарды ала алды. 1920 жылы әйелдер президенттік және конгресс сайлауларына қатысты. Саясаткерлер жаңа сайлаушыларға, әсіресе тыйым салу, балалар денсаулығы, мемлекеттік мектептер және әлемдік бейбітшілік сияқты әйелдерге ерекше қызығушылық тудыратын мәселелерге назар аударды. Әйелдер бұл мәселелерге жауап берді, бірақ жалпы дауыс беру тұрғысынан олар ерлермен бірдей көзқарас пен дауыс беру әдеттерін бөлісті. Сайлау құқығын қолдаған NAWSA ұйымы Әйелдер сайлаушылар лигасы болып қайта құрылды. Элис Полдың Ұлттық әйелдер партиясы толық теңдік және Тең құқықтар туралы түзетутерді лоббилеуді бастады, ол 1972 жылы әйелдер қозғалысының екінші толқыны кезінде Конгресс арқылы қабылданды, бірақ ратификацияланбады және күшіне енбеді. Әйелдердің дауыс беруінің ең үлкен артуы 1928 жылы болды, осы кезде ірі қалалық саяси ұйымдар Ал Смитті сайлау үшін әйелдердің қолдауына мұқтаж екенін түсінді, ал ауылдық құрғақ округтер тыйым салуды қолдауға және республикашыл Герберт Гуверге дауыс беруге әйелдерді жұмылдырды. Католик әйелдер 1920 жылдардың басында дауыс беруге құлшынбады, бірақ 1928 жылғы сайлауға өте көп тіркелді – католицизм маңызды мәселе болған алғашқы сайлау. Бірнеше әйелдер лауазымдарға сайланды, бірақ олардың ешқайсысы осы кезеңде аса танымал болған жоқ. Жалпы алғанда, әйелдер құқығы қозғалысы 1920 жылдары тоқырады, өйткені Сьюзан Б. Энтони және басқа да белгілі белсенділер қайтыс болды, ал Элис Полдан басқа, оларды алмастыруға келген жас әйелдердің саны аз болды.
Қиын жиырмалар
1920 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Республикалық партия Уоррен Г. Хардингтің күшті жеңісімен Ақ үйге қайта оралды. Хардинг соғыс, этникалық араздықтар, нәсілдік бүліктер және тындырылуға жеткен реформалардың жылдарынан кейін «қалыпқа оралуды» уәде етті. Хардинг жаңа жарнама тәсілдерін пайдаланып, Республикалық партияны үлкен жеңіске жеткізді, көптеген ірі қалаларды бағындырды, ал көптеген ирландтық католиктер мен немістер, өзінің алданып қалғандығын сезініп, демократтардан уақытша қол үзді.
Даму
1920–1921 жылдардағы экономикалық төмендеуден басқа, экономика ұзақ жылдар бойы гүлденді. Жақсы кезең барлық секторлар үшін ортақ болды (ауыл шаруашылығы және көмір өндіруден басқа). Электр энергиясы, кино, автомобильдер, бензин, туризм, тас жол құрылысы және тұрғын үй салу сияқты жаңа салалар өркендеді. Президент Кулидж: «Американың ісі – бизнес», – деп мәлімдеді. Кәсіпкерлік гүлдеп, кеңінен құтталды. Бизнес мүдделері 1915 жылға дейін құрылған реттеуші органдарды бақылауға алып, технологиялық тиімділік пен өркендеуді әлеуметтік жақсартудың кілті ретінде баса назар аудара отырып, прогрессивті риториканы қолданды. Прогрессивті идеологтың көрнекті өкілі Уильям Аллен Уайт 1928 жылы республикалық кандидат Герберт Гуверді бизнестің өркендеуін «жандандырып», оны прогрессивті мақсаттарға бағындыра алатын адам деп танып, қолдады. Энергия, әсіресе электр энергиясы мен мұнай, экономиканың маңызды бөлігі болды. Электрлендіру қалалар мен кенттерге жеткенде, тұтынушылар шамдар, тоңазытқыштар және тостерлер сияқты жаңа өнімдерге сұраныс жасады. Зауыттар электр моторларын орнатып, өнімділіктің өскенін байқады. Техас, Оклахома және Калифорниядағы мұнай өндірісінің өсуіне байланысты АҚШ әлемдік мұнай өндірісінде көшбасшылыққа ие болды, бұл автомобильдер мен жүк көліктері дәуірінде одан да маңыздырақ атанды.
Герберт Гувер
Герберт Гувер Бірінші дүниежүзілік соғыста Бельгиядағы көмек комиссиясын басқарғаны үшін әлемге әйгілі болды. Ол АҚШ соғысқа кірген кезде АҚШ Тамақ басқармасын басқарды және 1920 жылдары сауда министрі қызметін атқарды. Прогрессивизмнің белсенді жақтасы ретінде ол бизнес пен мемлекеттік қызметте инженерлік үлгідегі тиімділікті, стандарттауды, еңбек шығындарын азайтуды және халықаралық сауданы қолдады. 1928 жылы республикашылдардың президенттік тізіміне оңай жеңіске жетіп, демократ Ал Смитті үлкен артықшылықпен жеңді. Гүлдену туралы уәде Гуверді президенттікке жеткізді, бірақ экономикалық құлдыраудың нақты жағдайы оны қиратты, себебі демократтар АҚШ-тағы Ұлы депрессияға оны кінәлады. Оны дағдарысты елемегендігі үшін негізсіз айыптады. 1929 жылдың соңынан бастап ол әлемдік Ұлы депрессия АҚШ-ты қамтып алған кезде экономикалық құлдырауды тоқтатудың әртүрлі жаңа жолдарын сынады. Ол барлық сарапшыларды кеңес алу үшін шақырды және үкіметтік мәжбүрлеуді қажет етпейтін ерікті шешімдерді іздеді. Ол не істесе де экономика құлдырап, 1933 жылдың басында қызметтен кеткен кезде ең төменгі деңгейге жетті. Ол қолдау жинау үшін жеткілікті саяси шеберлікке ие болмады және 1932 жылы Франклин Д. Рузвельттен үлкен есебімен жеңілді. Бұл жеңілістен кейін Гувер бекем консерватор болып, либералдық «Жаңа мәміле» саясатына қарсы жиі сөйледі.
Одақтар
Еңбек одақтары соғыс кезінде өте тез өсті, көптеген мүшелермен, толық қаржылық қормен және ұжымдық келісімдерді жүргізу құқығына уақытша мемлекеттік кепілдікпен құрылды. Соғыс кезінде инфляция жоғары болды, бірақ жалақылар одан да жылдам өсті. Дегенмен, кәсіподақтар автомобиль және болат сияқты ауыр индустрияда әлсіз болды. Олардың басты күші құрылыс, баспа, теміржол және AFL-дің мықты жүйесі бар басқа да шеберлік салаларында болды. 1914 жылы одақ мүшелерінің саны 2,7 миллионнан 1919 жылы 5 миллионға дейін өсті. 1919 жылы Сиэтлдегі жалпы ереуіл және Бостондағы полиция ереуілі агрессивті рухтың көрінісі болды. Ірі кәсіподақтар 1919 жылы киім, ет өңдеу, болат, көмір және теміржол салаларында ірі ереуілдер ұйымдастырып, кеңеюге батыл қадам жасады. Кәсіподақтар қарсы тұрды, бірақ ереуілдер сәтсіз аяқталды. Кәсіподақтар машина жасаушылар, тоқыма жұмысшылары және теңізшілер арасындағы, сондай-ақ тамақ және киім сияқты салалардағы жетістіктерін сақтап қалды, бірақ жалпы мүшелік саны 3,5 миллионға дейін төмендеді және 1935 жылы «Жаңа мәміле» Вагнер заңын қабылдағанға дейін осы деңгейде тұрақтап қалды. Барлық жұмыскерлердің нақты табысы (инфляция, жұмыссыздық және жұмыс уақытының қысқаруы ескерілгеннен кейін) 1918–1945 жылдар аралығында екі есеге артты. 1918 жылды 100% деп есептесек, 1923 жылы көрсеткіш 112%, 1929 жылы 122%, 1933 жылы 81% (экономикалық депрессияның ең төмен нүктесі), 1940 жылы 116%, ал 1945 жылы 198% құрады. 1920 жылдардың соңындағы жағдай қарыздың қауіпті деңгейге жетуімен, оның ішінде рекордтық биікке көтерілген қор нарығымен байланысты болды. Үкіметтің көлемі төмен деңгейде болды, бұл экономиканың еркіндігіне және өркендеуіне мүмкіндік берді. 1929 жылғы қор нарығының құлдырауынан кейін қарыз деңгейінің қауіпті түрде жоғары болғаны анық болды.
Иммиграциялық шектеулер
Осы кезеңде АҚШ-тың иммиграцияға деген көзқарасы көбірек теріс бағытқа бұрылды. 1924 жылғы Америка иммиграциялық заңы 1890 жылғы халық санауы бойынша (африкалық американдықтар есепке алынбағанда) АҚШ халқының 2% құраған елдерден иммиграцияны шектеді. Осылайша, ғасырдың бірінші жиырма жылында Америкаға келген еуропалықтардың көптеп келуі азайды. Азиялықтар мен Үндістан азаматтарының қоныс аударуына толығымен тыйым салынды.
Жаз
"Джаз дәуірі" жаңа музыка мен би өнерінің танымалдылығын көрсетеді, бұл үлкен қалалардағы жастарды қызықтырды, ал ескі буын "флэппер" бейнелеген босаң сексуалдық нормалардың қатерінен алаңдады. Голливуд кез келген жерде өзінің үнсіз фильмдеріне көрермендер таба алды. Бұл атақты адамдар мен батырлар дәуірі болды, киножұлдыздары, боксшылар, хоморан соққандар, теннис шеберлері және футболшылар кеңінен назар аударды. Қара мәдениеті, әсіресе музыка және әдебиет салаларында, Нью-Орлеан, Мемфис және Чикаго сияқты көптеген қалаларда гүлденді, бірақ Нью-Йорктегі Гарлем Ренессансынан да бөлек ерекше дамыды. "Cotton Club" түнгі клубы мен "Apollo" театры суретшілер мен жазушылар үшін танымал орындарға айналды. Радио – бұл жаңа индустрия, ол үй жасаған кристалл қабылдағыштардан басталып, он жылдықтың ортасына қарай алыс станцияларды және ірі қалалардың барлық станцияларын тарта бастады. 1927 жылға қарай екі ұлттық желі құрылды: NBC Red Network және Blue Network (ABC). Эфирдегі бағдарламалардың көп бөлігі музыка болды, әсіресе биг-бендтердің орындауында.
Тыйым салу
1920 жылы АҚШ Конституциясының он сегізінші түзетуімен алкогольді өндіруге, сатуға, импорттауға және экспорттауға тыйым салынды. Бұл шара алкоголизмнің жоғары деңгейін, әсіресе, салон негізіндегі саясаткерлердің жетекшілігімен саяси сыбайлас жемқорлықты азайту мақсатында қабылданды. Бұл заң федералдық деңгейде Волстед заңы арқылы қамтамасыз етілді. Көптеген штаттар осы мәселені федералдық органдардың қарауына берді. Алкогольді ішу немесе иелену заңсыз емес еді, тек оны өндіру немесе сату ғана тыйым салынған. 1933 жылы ұлттық тыйым салу аяқталды, бірақ кейбір штаттарда ол тағы бірқашан сақталды. Көптеген (бірақ барлық емес) тарихшылар тыйым салуды сәтсіздік деп есептейді, себебі ол ұйымдасқан қылмысты күшейтті.
Ку-клукс-клан
Ку-клукс-клан (KKK) – бірдей атау мен киім-кешектерді қолданған, бірақ тікелей байланысы жоқ үш түрлі ұйымның (1860-шы жылдар, 1920-шы жылдар, 1960-дан кейінгі кезең) атауы. 1920-шы жылдардағы ККК қылмысқа, әсіресе тыйым салуды бұзуға қарсы күрескен, сондай-ақ «ірі қалалардың» католиктері мен еврейлерінің, олардың көпшілігі Ирландиядан, Оңтүстік және Шығыс Еуропадан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтарының өсіп келе жатқан «әсерін» айыптаған тазалау қозғалысы болды. Оның қатары жиі асыра сипатталған, бірақ шамамен 4 миллионға жететін болған, алайда ешбір танымал ұлттық қайраткер мүше екенін мойындаған жоқ; ешбір күнделікті газет оны қолдаған жоқ, тіпті Кланға белсенді түрде қарсы болды. Ұйымның мүшелері елдің ақ нәсілді протестанттары арасында – солтүстік, батыс және оңтүстік аймақтарда, қала және ауылдық жерлерде теңдей таралған. Соңғы жылдары тарихшылар Кланды жан-жақты зерттеді. 1860-шы жылдардағы ККК және қазіргі ККК шынымен де зорлық-зомбылыққа құмар болған. Дегенмен, тарихшылар 1920-шы жылдардағы қаніпез топ туралы аңызға ұқсас әңгімелерге сенбейді. Кейбір қылмыстар, әрине, Оңтүстік штаттарында жасалған, бірақ басқа жерлерде мұндай оқиғалар сирек болды. Жергілікті кландар нашар ұйымдастырылған және көбінесе ұйымдастырушылардың ақша табу құралы ретінде пайдаланылған. (Ұйымдастырушылар тіркелу үшін 10 доллар, ал киім-кешектер үшін 50 долларға дейін ақы алған.) Дегенмен, 1925 жылы ККК Вашингтонда үлкен митингі өткізді. Бірақ көп ұзамай ұлттық баспасөз Индиана штатындағы ККК жетекшісінің зорлау және кісі өлтіру жасағанын жариялады, соның салдарынан ұйым тез арада беделін жоғалтып, дерлік барлық мүшелерінен айырылды.
"Маймыл" сынағы
1925 жылғы Скопс соты – Теннеси штатының соты болды. Бұл сот ісі «Құдайдың Киелі кітапта баяндалған адамды жарату туралы оқиғаны жоққа шығаратын кез келген теорияны оқытуға және оның орнына адамның төменгі сатыдағы жануарлардан пайда болғандығын үйретуге» тыйым салатын штаттық заңды тексерді. Бұл заң діни фундаменталистердің теология мен ғылымдағы жаңа идеялардың күшеюіне қарсы жүйелі күресінің нәтижесі болды. Демократиялық партиядан үш рет президенттікке кандидат болған Уильям Дженнингс Брайанның айыптаушы, ал әйгілі адвокат Кларенс Дарроудың қорғаушы рөліндегі қатысуы арқасында еліміздің назарын аударған керемет сот процесінде Джон Т. Скопс эволюцияны оқытқаны үшін кінәлі деп танылды, бірақ үкім формалды бұзушылықтарға байланысты күшін жойды. Фундаменталистер кеңінен сынға ұшырады, Х.Л. Менкен сияқты жазушылар оларды аяусыз әжуалады; олардың штаттық заңдарды қабылдауға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды.
Федералды үкімет
Коммерция министрі Герберт Гувердің басшылығымен 1920-шы жылдары федералды үкімет бизнес және экономикалық істерде маңызды рөл атқарды. Құрғақ заңнан басқа, үкімет АҚШ-тың жаңа тас жолдар жүйесін қаржыландыру және бақылау, ауыл шаруашылығын реттеу, радио және әуе тасымалдарын басқару сияқты жаңа өкілеттіктер мен міндеттер алды. Нәтижесінде, стандартталған жолдар мен хабар тарату жеделдеп тарады, көптеген американдықтар бұл өзгерістерді қуана қарсы алды. Хардинг әкімшілігі «Чайная купол» жанжалымен дүрлікті, ол Хардингтің кабинет мүшелеріне қатысты бірнеше оқиғаның ең танымал болды. Президент, жанжал туралы хабарлардан шаршап, көңілі құрысып, 1923 жылдың тамызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның орнын Кальвин Кулидж басқарды. Кулидж өзінің ізашарынан мүлдем өзгеше еді. Қатал, діншіл және мінсіз адал болған ол, Хардинг кезінде болған ішімдік, құмар және жеңіл мінезділікке қарағанда, Ақ үйінде өзгеше атмосфера құрды. 1924 жылы «Кулиджбен бірге тыныш болыңыз» деген ұранмен ол өздігінен жеңілдікпен сайланды. Жалпы алғанда, Хардинг пен Кулидж әкімшілігі Рузвельт пен Уилсонның белсенді саясатына қарағанда, 19-ғасыр президенттерінің араласпау саясатына оралуын білдірді. Кулидж билікте болған жылдары жаз бойы демалыста болды және «Америка халқының ісі – бизнес» деген сөзін айтуымен танылды. 1928 жылы Кулидж қайта сайланудан бас тартқанда, Республикалық партия инженер және коммерция министрі Герберт Гуверді кандидат етіп ұсынды, ол алғашқы католик үміткері Ал Смиттен үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Гувер саясаткерлерді сыйламаған технократ еді. Оның пікірінше, барлық мәселелерді жеке бастама мен кәсіпкерлік шеше алады, үкімет тек шамалы көмектесуі керек. Ол Америкада шексіз молшылық пен кедейліктің аяқталуын болжады. Сайланғаннан кейін бір жыл өткен соң, қор нарығы құлдырап, ел экономикасы Ұлы депрессияға түсті. Құлдыраудан кейін Гувер экономиканы жаңғырту үшін көптеген шаралар жасады, әсіресе тез құлдыраған ауыл шаруашылығы секторына көмек көрсетуге тырысты. Бірақ ешқайсысы сәтті болмады. Гувер ынталандырушы шығындарға сенді және мемлекеттік және жергілікті билік органдарын, сондай-ақ федералды үкіметті қоғамдық ғимараттар, жолдар, көпірлер салуға, ең әйгілісі Колорадо өзеніндегі Гувер бөгетін салуға көп қаржы жұмсауға шақырды. Бірақ салық түсімдері төмендегендіктен, штаттар мен жергілікті билік органдары қаржылық дағдарысқа ұшырады. Республикашылдар дәстүрлі саясатын ұстанды және фермерлік лоббидің қысымымен Смут-Хоули тарифтік заңын қабылдады, ол тарифтерді көтерді. Канада және басқа елдер америкалық тауарларға тарифтерді көтеру арқылы жауап берді және саудасын басқа бағытқа бұрды. Американың импорты мен экспорты үштен екіге дейін төмендеді, бірақ халықаралық сауда Америка экономикасының 5% -нан аспағандықтан, зиян шектеулі болды. АҚШ бастаған бүкіл әлемдік экономика төмендеуге түсті, жағдай нашарлап, 1931-1932 жылдары одан да жылдам құлдырады. Гувер Конгреске 1932 жылы жаңа көмек агенттігі – Қайта құру қаржы корпорациясын құруға рұқсат берді, бірақ бұл тым кеш болды.
Сыртқы саясат, 1919-1941 жылдар
1920 жылдары Америка саясаты халықаралық істерге белсенді араласып, Ұлттар Лигасын жүйелі түрде назардан тыс қалдырды. Оның орнына Вашингтон көптеген дипломатиялық бастамалар құрып, Америка Құрама Штаттарының зор қаржылық күшін Еуропадағы маңызды дипломатиялық мәселелерді шешу үшін пайдаланды. Президенттер Хардинг, Кулидж және Гувер кез келген саяси міндеттемелерге немесе одақтастыққа түсуден сақтанды. Франклин Рузвельт 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін осы саясатты жалғастырды. Олар Ұлттар Лигасымен байланысты барынша шектеді. Алайда, тарихшы Джеральд Комбс хабарлағандай, олардың басшылығындағы үкіметтер 19 ғасырғы оқшаулану саясатына қайта оралған жоқ. Басты республикалық лидерлер – Элиу Рут, Чарльз Эванс Хьюз және өзі Гувер, Вильсонның халықаралық бағыттарын қабылдаған прогрессивтер еді. Олар американдық саяси ықпал мен экономикалық күшті қолданып, Еуропа үкіметтерін Версаль бейбіт шартының талаптарын жұмсартуға, еуропалықтардың арасындағы дауларды бейбіт жолмен шешуге, қарусыздану туралы келісімдерге қол жеткізуге және еуропалық капиталистік экономиканы нығайтуға ынталандыруға тырысты, бұл оларға және олардың американдық сауда серіктестеріне өркендеуге мүмкіндік берер еді. Вашингтондық теңіздік конференция 1920 жылдардың ең сәтті дипломатиялық жобасы болды. Ол 1921 жылдың 12 қарашасынан 1922 жылдың 6 ақпанына дейін Вашингтонда, Мемлекеттік хатшы Чарльз Эванс Хьюз төрағалығымен өтті. Ұлттар Лигасының қолдауысыз өткізілген бұл конференцияға тоғыз ел қатысты: АҚШ, Жапония, Қытай, Франция, Ұлыбритания, Италия, Бельгия, Нидерланды және Португалия. Ресей мен Германия оқшауландырылған елдер саналды және шақырылмады. Конференция Тынық мұхиты мен Шығыс Азиядағы мүдделерге қатысты түсініспеушіліктерді және қақтығыстарды шешуге бағытталды. Басты жетістік – барлық қатысушылар келіскен, он жылға созылған теңіз қарусыздануы туралы келісімдер болды. Нәтижесінде үш маңызды келісімге қол қойылды: Төрт держава туралы келісім, Бес держава туралы келісім (Вашингтондық теңіздік келісім), Тоғыз держава туралы келісім, сондай-ақ бірқатар ұсақ келісімдер. Бұл келісімдер 1920 жылдары бейбітшілікті сақтады, бірақ 1930 жылдан кейін әлемдік жағдай нашарлағандықтан жаңартылмады. Доуес жоспары – Германия Версаль келісімі бойынша талап етілген соғыс өтемақысын төлемегендіктен туындаған өтемақы дағдарысын шешуге бағытталған көпұлттық әрекет болды. Германия банкрот деп жарияланғаннан кейін француз және бельгиялық әскерлер Германияның Рур аймағындағы маңызды өнеркәсіптік аймақты басып алды. 1924 жылы Доуес жоспары арқылы дағдарыс шешілді. Американдық Чарльз Г. Доуес басқарған комитет жасаған жоспарға сәйкес, Нью-Йорк пен Лондон банктері Германияға жүздеген миллион доллар қарыз берді, бұл оның валютасын тұрақтандыруға және өндірісті кеңейтуге мүмкіндік берді, содан кейін ол өтемақы төлеуге қабілетті болды. Өтемақы төлемдері 1953 жылдан кейін ғана қайта басталды, ол кезде Батыс Германия қалған соманың барлығын төледі.
including Elihu Root, Charles Evans Hughes, and Hoover himself, were Progressives who accepted much of Wilson's internationalism. They did seek to use American political influence and economic power to goad European governments to moderate the Versailles peace terms, induce the Europeans to settle their quarrels peacefully, secure disarmament agreements, and strengthen the European capitalist economies to provide prosperity for them and their American trading partners. The Washington Naval Conference was the most successful diplomatic venture in the 1920s. It was held in Washington, under the Chairmanship of Secretary of State Charles Evans Hughes from 12 November 1921 to 6 February 1922. Conducted outside the auspice of the League of Nations, it was attended by nine nations—the United States, Japan, China, France, Great Britain, Italy, Belgium, Netherlands, and Portugal Russia and Germany were pariahs and were not invited. It focused on resolving misunderstandings or conflicts regarding interests in the Pacific Ocean and East Asia. The main achievement was a series of naval disarmament agreements agreed to by all the participants, that lasted for a decade. It resulted in three major treaties: Four Power Treaty, Five Power Treaty (the Washington Naval Treaty), the Nine Power Treaty, and a number of smaller agreements. These treaties preserved peace during the 1920s but were not renewed, as the world scene turned increasingly negative after 1930. The Dawes Plan was a multi national attempt to solve to the crisis of reparations that arose when Germany failed to meet the war reparations required of it under the Treaty of Versailles. When Germany was declared in default, French and Belgian troops occupied the key industrial Ruhr district of Germany. The crisis was solved by a compromise in the form of the Dawes Plan in 1924. Under the plan, developed by a committee headed by American Charles G. Dawes, New York and London banks loaned Germany hundreds of millions of dollars to stabilize its currency and expand production, which then allowed it to pay reparations. Reparations were not restarted until after 1953, when West Germany paid the entire remaining balance.
Мексика
Мексика революциясының қырқыны басылғаннан кейін, Хардинг әкімшілігі Мексикамен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруге дайын болды. 1911 және 1920 жылдар аралығында Мексикадан АҚШ-тың импорты 57 миллион доллардан 179 миллион долларға, ал экспорты 61 миллион доллардан 208 миллион долларға дейін өсті. Сауда хатшысы Герберт Гувер екіжақты экономикалық байланыстарда ұзақ жылдар бойы басым болған мұнай мен жерден өзге сауданы және инвестицияларды дамытуға жетекшілік етті. Президент Альваро Обрегон американдықтардың Мексикада қорғалғанына кепілдік берді, ал Мексика 1923 жылы мойындалды. 1930 жылдардың ортасында Мексика үкіметі президент Лазаро Карденастың жер реформасы бағдарламасы аясында жүздеген американдық жер иесінен миллиондаған акр жерді тартып алғанда үлкен дағдарыс туды. Американдық иелеріне ешқандай өтемақы төленбеді. Екінші дүниежүзілік соғыстың жақындап келуі АҚШ-ты келісімге келуге мәжбүр етті. АҚШ президент Мануэль Авила Камачомен әскери одаққа бағынған келісімге қол қойды.
Латын Америкасындағы интервенцияның аяқталуы
Шағын көлемдегі әскери араласулар 1921 жылдан кейін, Банана соғыстары азайғаннан соң да жалғасты. Гувер әкімшілігі ізгі ниет саясатын бастап, барлық әскери күштерді шығарды. Президент Рузвельт «Жақсы көршілік саясатын» жариялады, оған сәйкес АҚШ енді жақсы үкімет орнатуға араласпай, тек жергілікті түрде сайланған үкіметтерді қабылдайтын болды. Оның Мемлекеттік хатшысы Корделл Халл 1933 жылғы Мемлекеттердің құқықтары мен міндеттері жөніндегі Монтевидео конвенциясының 8-бабын бекітті; онда «ешбір мемлекеттің басқа мемлекеттің ішкі немесе сыртқы істеріне араласуға құқығы жоқ» делінген.
1930 жылдардағы изоляционизм
1930 жылдары АҚШ терең оқшалану кезеңіне енді, халықаралық конференцияларды қабылдамай, көбінесе Латын Америкасының шағын елдерімен өзара тарифтік келісімдерге баса назар аударды.
Соғыстың басталуы: 1937-1941
Президент Рузвельт Вудро Вильсонның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қателіктерін қайталамауға тырысты. Ол көбінесе керісінше шешімдер қабылдады. Вильсон ой және іс-қимыл бойынша бейтараптық саясатын ұсынды, ал Рузвельт өзінің басшылығы Ұлыбритания мен Қытайды күшті қолдағанын нақты айтты. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы несиелерден өзгеше, АҚШ Lend-Lease бағдарламасы арқылы одақтастарға ірі көлемде әскери және экономикалық көмек көрсетті, оны қайтаруға үміттенбеді. Вильсон соғыс жарияланғанға дейін соғыс өндірісін кеңейтпеді, ал Рузвельт олай істеді. Вильсон жариялауды күтіп, әскерге шақыруды бастады, Рузвельт 1940 жылы бастады. Вильсон АҚШ-ты ресми одақтас ете қоймады, бірақ Рузвельт олай етті. Вильсон одақтас көшбасшыларымен кездеспеді, ал Рузвельт кездесті. Вильсон 14 тармаққа енгізілгендей тәуелсіз саясатты жариялады, ал Рузвельт әрқашан одақтастармен ынтымақтастық саясатын ұстанды. 1917 жылы АҚШ Германияға соғыс жариялады, ал 1941 жылы Рузвельт жау Перл-Харборға шабуыл жасағанға дейін күтті. Вильсон республикашылдармен ынтымақтасудан бас тартты, ал Рузвельт соғыс және теңіз министрліктеріне жетекші республикашылдарды тағайындады. Вильсон генерал Джон Першингке маңызды әскери шешімдерді қабылдауға еркіндік берді, ал Рузвельт өзінің соғысындағы маңызды шешімдерді, соның ішінде «Еуропаға бірінші» стратегиясын қабылдады. Ол қару тоқтату туралы келісімге келіспеді және толық капитуляцияны талап етті. Рузвельт Вильсон басшылығындағы өзінің рөлін жиі айтты, бірақ Вильсонның жетістіктерінен гөрі қателіктерінен көбірек пайда тапқанын қосты.
Ұлы депрессия
Тарихшылар мен экономистер Ұлы депрессияның себептері туралы әлі де келісімге келген жоқ, бірақ ол 1929 жылдың соңында АҚШ-та басталды және 1929 жылдың 29 қазанындағы "Қара бейсенбіде" басталып немесе ушыққан деп саналады. 1929 жылдың қазан айына дейін АҚШ экономикасының бірнеше салалары қиындықтардың белгілерін көрсетіп келді. Кез келген тауардың бизнес инвентаризациясы бір жыл бұрынғыдан үш есе көп болды (бұл халықтың бұрынғыдай жылдам өнім сатып алмайтынын көрсетеді), ал экономикалық денсаулықтың басқа көрсеткіштері – жүк вагондары, өнеркәсіптік өндіріс және көтерме бағалар – төмендеп бара жатты. АҚШ-тағы оқиғалар бүкіл әлемде депрессияны тудырды, бұл дефляцияға және жұмыссыздықтың күрт өсуіне әкелді. 1929 мен 1933 жылдар аралығында АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшінің 3%-ынан 25%-ына дейін өсті, ал өңдеу өндірісі үштен бір бөлігіне дейін төмендеді. Жергілікті көмек көрсету жүйесі күшіне жетпеді. Отбасын асыра алмаған көптеген жұмыссыз ер адамдар (көбінесе "Хувервиллдерге" барып) өз отбасыларына берілетін аз көмектің жеткілікті болуын қамтамасыз ету үшін үйлерін тастап кетті. Көптеген адамдар үшін келесі тамақ, егер табылса, аспаздықханада болды. Бұл қиын жағдайға нүкте қосатын құрғақшылық Ұлы жазыққа келді. Он жылдар бойына дұрыс емес шаруашылық тәжірибелері топырақтың эрозиясына әкелді, ал ауа райымен (1930 жылдар Солтүстік Америкада 20 ғасырдың ең жылы онжылдығы болды) бірге экологиялық апатқа ұшырады. Құрғақ топырақ желмен көтеріліп, бүкіл қалаларды жауып тастаған алып шаң дауылдарына айналды, бұл құбылыс бірнеше жылға созылды. Шаңды даладан үйлері мен күнкөрісінен айырылған адамдарды Калифорния сияқты батыс штаттарындағы ауыл шаруашылығы кәсіпорындары жұмыс іздеу туралы жарнамалармен батысқа тартты. Көшіп келушілер "Окилер", "Аркилер" және басқа да қарапайым есімдермен аталды, олар ауыл шаруашылығы еңбек нарығын толықтырып, жалақыны төмендетіп, отбасын асыра алмаған жұмысшыларды бір-біріне қарсы қойды. Олар мексикалық жұмысшылармен де бәсекелестікке түсті, олардың көпшілігі өз елдеріне қайтарылды. Оңтүстіктегі нашар экономика одан да нашарлады. Қашу үшін ауылдық жұмысшылар мен жалға берілген шаруалар солтүстікке пойызбен көшті, ақ және қара нәсілділердің барлығы. 1940 жылға қарай олар Ұлы көлдер аймағындағы қару-жарақ зауыттарының өркендеуіне тартылды. Ел бойынша фермерлер Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңынан бастап өнімдері мен тауарларына сұраныстың төмендеуіне тап болды. 1920 жылдары "жақсы күнге дейін" ақша табу үшін ипотекаға алынған көптеген отбасылық шаруашылықтар фермерлер төлемдерді төлей алмағандықтан жабылды.
Жаңа келісім
1932 жылы АҚШ-та Демократиялық партиядан президенттікке кандидаттығын қабылдағанда Франклин Д. Рузвельт «Америка халқы үшін жаңа мәміле» деп уәде берді. Бұл фраза оның басқармасына және көптеген ішкі жетістіктеріне таңба ретінде қалыптасты. Депрессияға кінәлі деп айыпталған, немесе оған тиісті жауап бермеген республикашылдар 1932 жылы Рузвельттен жеңіліске ұшырады. Рузвельт ешқандай нақты идеологиясы немесе депрессиямен күресу жоспары болмастан президенттік лауазымға келді. «Жаңа мәміле» көбінесе қайшылықты, тәжірибелік және сынаққа негізделген болып көрінді. Жаңа мәміленің идеологиялық тұтастығы жоқ деп есептегендердің арасында, американдық саяси дәстүрде бұрынғыдан келе жатқан бағдарламалар мен идеяларға негізделген бірнеше бәсекелес идеологиялардың болуы себеп болды. «Жаңа мәміле» Ұлы депрессияны аяқтау және американ экономикасын реформалауға бағытталған көптеген әрекеттерді қамтыды. Көптеген әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ қазіргі заманғы американдық мемлекетті құрудағы 20 ғасырдың ең маңызды эпизоды ретінде танылуына жеткілікті жетістіктер болды. Ауыр экономикалық жағдай, сондай-ақ 1932 жылғы Конгресс сайлауындағы демократтардың күшті жеңісі Рузвельтке өзінің «Бірінші жүз күн» басқару кезеңінде Конгресске ерекше ықпал етуге мүмкіндік берді. Ол өзінің ықпалын пайдаланып, әлеуметтік бағдарламалар құру және банк жүйесін, қор нарығын, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығын реттеуге бағытталған бірқатар шараларды жылдам қабылдады.
"Банк демалыс күні" және "Тезделікті банктік жағдай туралы" заң
6 наурызда, билікке келгеннен кейін екі күн өткен соң, Рузвельт Конгресс арнайы сессияда жиналғанға дейін барлық американдық банктерді төрт күнге жабу туралы жарлық шығарды. Әдетте мұндай қадам кең тараған үрейге ұшырататын еді. Бірақ бұл қадам жалпы жеңілдік сезімін тудырды. Біріншіден, көптеген штаттар 6 наурызға дейін банктерді жапқан болатын. Екіншіден, Рузвельт оны «банк демалысы» деп білгіштікпен және эвфемизммен сипаттады. Үшіншіден, бұл қадам федералдық үкімет банктердің құлауының алаңдатарлық үрдісін тоқтатуға кірісіп отырғанын көрсетті. Үш күннен кейін президент Рузвельт Конгресске «Шұғыл банктік заң» жобасын жіберді. Бұл жоба көбінесе Гувер әкімшілігінен қалғандармен әзірленген, негізінен ірі банктерді құлап жатқан шағын банктердің құлдырауынан қорғауға бағытталған, жалпы консервативті заң жобасы еді. Заң жобасында АҚШ Қаржы министрлігінің барлық банктерді қайта ашуға рұқсат берілгенге дейін тексеруі, қиналған ірі мекемелерге федералдық көмек көрсету және ең қиын жағдайдағы банктерді толыққанды қайта ұйымдастыру көзделген. Конгресс осы заң жобасын ұсынғаннан кейін төрт сағаттың ішінде қабылдады. Федералдық резерв жүйесіндегі банктердің үштен екісі келесі үш күн ішінде қайта ашылды, ал бір ай ішінде оларға 1 миллиард доллар жиналған ақша мен алтын қайта оралды. Жедел банктік дағдарыс аяқталды. Гласс-Стигалл заңы тағы бір Ұлы депрессияның қайталануына жол бермеуге бағытталған түрлі шараларды белгіледі. Оларға инвестициялық және жинақ-несие банктерін бөлу және ақшасыз акцияларды сатып алуға тыйым салу кірді. Рузвельт сондай-ақ АҚШ валютасын алтын стандартынан шығарды, ол ақша ұсынымын шектеуге және дефляцияға әкеп соқты деп кеңінен айтылды, бірақ күміс стандарты 1971 жылға дейін сақталды. Алтын таяқшалары мен сертификаттарына жеке меншік құқығына 1975 жылға дейін тыйым салынды.
Экономика туралы заң
Төтенше банктік заң қабылданғаннан кейінгі күні таңертең Рузвельт Конгресске Экономика туралы заң жобасын жіберді, ол халықты, әсіресе бизнес қауымдастығын, федералды үкіметтің радикалдардың қолында емес екеніне көндіру мақсадында жасалған еді. Заң жобасы мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қысқарту және ардагерлердің зейнетақысын 15%-ға дейін төмендету арқылы федералды бюджетті теңгертуді ұсынды. Әйтпесе, Рузвельт ескерткендей, ел 1 миллиард долларлық дефицитке тап болар еді. Бұл заң жобасы Рузвельт әрқашан айтып келгенін нақты көрсетті: ол өзінің алдыңғы президенті сияқты фискалды консерватор еді. Банктік заң сияқты, ол да кейбір конгресс прогрессивтерінің қарсылығына қарамастан, Конгресс арқылы дерлік бірден қабылданды.
Шаруашылық бағдарламалары
Жаңа әкімшіліктің алғашқы жүз күнін тойлаумен қатар, американдық фермерлерді субсидиялар мен өндірісті бақылау арқылы нарықтың белгісіздігінен қорғау үшін федералдық бағдарлама құрылды. Конгресс 1933 жылдың мамыр айында қабылдаған «Ауыл шаруашылығын жаңарту туралы заң» (AAA) осы мақсатқа қызмет етті. AAA әртүрлі шаруа қожалықтарының басшылары мен Рузвельттің Ауыл шаруашылығы министрі Генри А. Уоллестің тілектерін бейнеледі. Шаруашылықтардың салыстырмалы табысы ондаған жылдар бойы төмендеп келді. AAA ондаған жылдар бойы талап етілген аграрлық көмекке арналған көптеген ұзақ уақыттан бері жарияланған бағдарламаларды қайта қарастырды. AAA-ның ең маңызды қағидасы – егін көлемін қысқарту ережесі – «ішкі квота» жүйесі, ол нарықты артық өніммен толудан сақтап, бағаны одан әрі төмендетпеуге бағытталған, арқылы шаруашылық тауарларының бағасын көтеруді көздеді. Жүйенің ең даулы бөлігі – 1933 жылдың жазында белгіленген квотадан артық өсірілген егіндер мен жаңа туған малдың жойылғандығы болды. Жоспардың жұмыс істеуі үшін оларды жою қажет болды. Дегенмен, «Жаңа мәміле» кезеңінің алғашқы үш жылында шаруашылықтың жалпы табысы екі есеге артты және фермерлердің салыстырмалы жағдайы жиырма жылдың ішінде алғаш рет айтарлықтай жақсарды. Қалалық жерлердегі азық-түлік бағасы шамалы өсті, себебі астық құны тұтынушы төлейтін бағаның аз бөлігін құрады. 1936 жылға қарай коммерциялық фермерлердің көп бөлігі үшін жағдай жақсарды. 1932 жылы 4,5 миллиард долларды құраған ауыл шаруашылығы секторының табысы 1941 жылы, соғысқа дейін 8,9 миллиард долларға жетті. Осы аралықта азық-түлік бағасы тоғыз жыл ішінде 1932 жылғы 31,5 индексінен 1941 жылғы 38,4 индексіне дейін 22%-ға өсті. Алайда, Американың ауылдық аймақтарында тек күнкөрісін табуға тырысатын көптеген оқшауланған фермерлер болды. «Жаңа мәміле» оларға көмектесу үшін «Қайта қоныстандыру басқармасы» және «Фермалық қауіпсіздік басқармасы» сияқты бағдарламалар құрды, бірақ оларға фермаларды сатып алуға көмектесуге өте тартынды.
"Әліппе шорпасы"
Рузвельт сондай-ақ, қор нарығын қадағалау үшін АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) сияқты көптеген жаңа федералдық реттеуші агенттіктер құрды, сондай-ақ депозиттерді сақтандыру жүйесін орнату үшін Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын (FDIC) қамтитын банктік жүйені реформалады. Ұлы депрессияның ауыртпалығын жеңілдетудегі ең табысты шаралар – 15 миллион жұмыссыз американдыққа көмек көрсетуге бағытталған бірқатар көмек шаралары болды, олардың ішінде Азаматтық қорғау корпусы, Азаматтық жұмыстар басқармасы және Федералдық төтенше жағдайлар жөніндегі басқарма. Жаңа саясаттың алғашқы кезеңінде су тасқынын бақылау, мемлекеттік электр энергиясы және аймақтық жоспарлау саласындағы бұрын-соңды болмаған тәжірибе – Теннесси өзені аймағының басқармасы құрылды.
Екінші Жаңа келісім
Екінші Жаңа келісім (1935–36) – Жаңа келісім бағдарламаларының екінші кезеңі. Президент Франклин Д. Рузвельт 1935 жылдың қаңтарында негізгі мақсаттарын жариялады: ұлттық ресурстарды тиімді пайдалану, егде жасқа қарсы қорғау, жұмыссыздық пен ауруға қарсы қауіпсіздік, шалапты елді мекендерді жою, сондай-ақ штаттық көмек шараларын алмастыру үшін ұлттық әл-ауқат бағдарламасын (WPA) енгізу. Ең маңызды бағдарламаларға әлеуметтік қамсыздандыру, Ұлттық еңбек қатынастары заңы («Вагнер заңы»), Банктік заң, ауылдық жерлерді электрлендіру және пайдалы компаниялардың холдингтік құрылымдарын тарату кірді. Жоғарғы Сот немесе консервативтік коалиция тоқтатқан бағдарламаларға Жұмыс жөніндегі басқарма (WPA), Жастар жөніндегі басқарма (NYA), Қайта орналастыру басқармасы, бөлшек сауда бағасын реттеу, фермаларды қолдау, көмір нарығын тұрақтандыру және байларға салынатын салық, сондай-ақ бөлінбеген табысқа салынатын салық кірді. Конгресстегі либералдар Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлеріне арналған бонустық заңды Ф.Д.Р. ветосын ескермей қабылдады. Екінші Жаңа келісім, байлықты, табысты және билікті кедейлер, қарттар, шаруалар мен еңбек одақтарының пайдасына қайта бөлуге тырысқандықтан, аса даулы болды. Либералдар жаңа бағытты ынталы түрде қолдады және оны қолдау үшін кәсіподақ мүшелері, ірі қалалық ұйымдар, ақ түсті оңтүстік және этникалық азшылықтардан тұратын Жаңа келісім коалициясын құрды. Консерваторлар, Американдық бостандық лигасы сияқты, оған күшті қарсылық көрсетті.
Еңбек қозғалысы
Рузвельттің бірінші мерзімінде еңбек дағдарысы күшті болды. 1934 жылы ғана Батыс жағалаудағы портовый жұмысшылардың ереуілі Сан-Францисконы төрт күндік жалпы ереуілге алып келді, Миннеаполис жүк тасушыларының 1934 жылғы ереуілі жүк тасушылар мен басқа да кәсіподақтарды ереуілге шығарды, бұл губернаторды әскери жағдай жариялауға мәжбүр етті, сондай-ақ 1934 жылғы тоқыма жұмысшыларының ереуілі Шығыс жағалаудағы жүздеген мың тоқыма жұмысшыларын ереуілге шығарды. Әлемдік өнеркәсіптік жұмысшылар (IWW) пен коммунистер еңбек қозғалысындағы ықпалын жоғалтқаннан кейін, қолөнершілік кәсіподақтар негізінде ұйымдасқан және еңбек пен капиталдың ынтымақтастығын уағыздаған консервативті Америка Еңбек Федерациясы (AFL) 1930 жылға дейін АҚШ еңбек қозғалысына басымдық берді. 1935 жылы AFL құрамындағы сегіз кәсіподақ өнеркәсіптік кәсіподақтарды дамыту мақсатында Өнеркәсіптік Ұйымдар Конгресін (CIO) құрды. 1936 жылы CIO кәсіподақтары AFL-ден шығарылды, ал 1938 жылы AFL-ге қарсы жаңа федерация құрды. CIO ұйымдастыру ісінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді: Болат жұмысшыларын ұйымдастыру комитеті 1937 жылы U.S. Steel компаниясымен келісімге келді, Флинттегі отырып ереуілді жеңіп алды және General Motors компаниясын Біріккен Автожұмысшылар (UAW) кәсіподағын GM жұмыскерлерінің атынан келіссөздер жүргізуші ретінде мойындауға мәжбүр етті. GM компаниясымен сәтті келісімге келгеннен кейін UAW Chrysler компаниясына көшті, ол тез келісімге келді. Үш үлкен компанияның соңғысы – Генри Форд кәсіподақтарға қарсы тұрғандықтан, бұрынғыдан да қиын болды. Оның күзет қызметкерлері 1937 жылдың мамыр айында компанияның Ривер-Руж зауытының сыртында бірнеше UAW ұйымдастырушыларын ұрды. Барлық қысымға қарамастан, Форд 1941 жылы спонтанды ереуіл оны мойындауға және кәсіподақ құруға көндіргенше мойындамады.
1937 жылғы дағдарыс және қалпына келтіру
Экономика 1932-1933 жылдардың қысқы ең төменгі көрсеткіштерінен кейін жаңарып, 1937 жылға дейін тұрақты түрде жақсарды, ал 1937 жылғы рецессия жұмыссыздықтың деңгейін 1934 жылғы көрсеткіштерге дейін қайтарды. Ғалымдар арасында «Жаңа мәміле» саясаты депрессияны ұзартпады және тереңдетпеді деген жалпы пікір қалыптасқан; кәсіби тарихшылардың тек 5% және кәсіби экономистердің 27% оның Ұлы депрессияны ұзартуға және тереңдетуге себеп болғанына сенеді. WPA және CCC-ден басқа, PWA және AAA сияқты «Жаңа мәміле» бағдарламаларының көп бөлігі жеке компаниялар арқылы іске асырылды. «Жаңа мәміле» және Рузвельттің басшылығы Рузвельттің екінші мерзімінде сынға ұшырады, ол 1937 жылғы рецессияда жаңа экономикалық қиындықтарға тап болды. 1937 жылдың күзінде экономиканың күрт құлдырауы басталды және 1938 жылдың көп бөлігінде жалғасты. Консерваторлар мұның себебін еңбек одақтарының өнеркәсіпке қарсы жаппай ереуілдері мен «Жаңа мәміле» саясатының инвестицияларды бәсеңдетуіне байланысты деп есептеді. Кейнсиандық экономистер бұл федералдық шығыстарды қысқарту арқылы бюджетті теңгерлеуге Ф.Д.Р.-дың тым ерте жасаған әрекетінің салдары екенін айтты. Әкімшілік бизнес монополиясының билігіне қарсы риторикалық науқанды бастау арқылы жауап берді, оны жамандық күші ретінде көрсетті. Жоғарғы сот көптеген бағдарламаларды конституцияға қайшы деп танып, «Жаңа мәмілені» бұзуға кірісті, ал Рузвельт өзінің танымал «Сотты толықтыру» әрекеті кезінде судьяларды одан да ықыластыларымен алмастыруға тырысты. Осыған қарамастан, «Жаңа мәміле» біртіндеп тоқтатылды және 1939 жылға қарай президент сыртқы саясатқа көңіл бөлді. Бірақ 1937 жылғы құлдырауға байланысты әкімшіліктің басқа да шаралары нақты нәтижелер берді. Өзінің Қаржы министрлігін елемей, Рузвельт депрессияға қарсы шара іздеуге кірісті, бюджетті теңгерлеуге жасаған әрекеттерін тоқтатты және 1938 жылдың көктемінде 5 миллиард долларлық шығыс бағдарламасын іске қосты, бұл халықтың сатып алу қабілетін арттыру және дефляцияға қарсы күресу мақсатын көздеді. Рузвельт өзінің бағдарламасын «от жанындағы әңгіме» барысында түсіндірді, онда ол «халықтың сатып алу қабілетін арттыру» арқылы «экономикалық өрлеуді құру» міндеті үкіметке жүктелгенін мойындады.
Екінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы депрессияның соңы
Екінші дүниежүзілік соғысты қолдау үшін әкімшілік федералдық шығындарды кеңейткенге дейін, ел экономикасы толыққанды қалпына келген жоқ. 1939 және 1944 жылдар аралығында (соғыс өндірісінің ең жоғары деңгейі) елдің өнімі дерлігі екі есеге артты. Осының салдарынан, жұмыссыздық 1940 жылы 14%-дан 1943 жылы 2%-ға дейін күрт төмендеді, ал еңбек күші он миллионға өсті. Соғыс экономикасы еркін кәсіпкерліктің жемісі емес, мемлекеттің бизнесті қаржыландыруының нәтижесі болды. «Жаңа мәміле» жылдарында жұмыссыздық деңгейі жоғары болғанымен, экономикалық өсімнің негізгі факторлары – тұтыну, инвестициялар және таза экспорт төмен деңгейде қалып қойды. Осы дағдарысты «Жаңа мәміле» емес, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқтады. Сонымен қатар, «Жаңа мәміле» американдық қоғам мен экономикадағы билік тарапын едәуір өзгерте алмады, және халық арасындағы байлықтың бөлінуіне тигізген әсері де шамалы болды.
Жаңа келісімнің мұрасы
2017 жылғы жарияланған зерттеулердің шолуы ғалымдардың қорытындыларын былайша баяндады: Зерттеулерге сәйкес, мемлекеттік жұмыстар мен көмек жұмсау мемлекеттік кірістің шамамен бір есеге өсуіне, тұтыну қызметін күшейтуге, ішкі миграцияны ынталандыруға, қылмыс деңгейін төмендетуге және өлім-жітімнің бірнеше түрін азайтуға ықпал еткен. Шаруашылық бағдарламалары көбінесе ірі шаруашылық иелеріне көмек көрсеткен, бірақ жалға берілген жерді өңдейтін шаруалар, жалдамалы жұмысшылар мен шаруашылық қызметкерлері үшін мүмкіндіктерді жойды. Home Owners' Loan Corporation компаниясының қиын жағдайдағы ипотекалық несиелерді сатып алуы және қайта қаржыландыруы салық төлеушілерге салыстырмалы түрде аз шығынмен тұрғын үй бағасының және тұрғын үйге ие болу деңгейінің төмендеуін болдырмады. Қайта құру қаржы корпорациясының банктер мен теміржолдарға берген қарыздары айтарлықтай оң нәтиже бермеген, алайда RFC үлестік пакеттерді алғанда банктерге көмек көрсетілді. «Жаңа мәміле» экономикалық дағдарысты тоқтатпаса да, ол қор нарығында, банк жүйесінде және басқа да салалардағы федералды үкіметтің реттеушілік функцияларын күшейтті. Бұдан бөлек, ол Демократиялық партияның ұлттық саясатта басымдыққа ие болуын қамтамасыз еткен жаңа саяси одақты құрды, бұл партия өзінің аяқталуынан кейін бір буыннан астам уақыт бойы сақталды. Соғыстан кейінгі кезеңнің негізін қалап, Рузвельт және «Жаңа мәміле» федералды үкіметтің жалпы билігін арттыруға көмектесті. Рузвельт президенттік билікті федералды үкіметтегі басты өкілеттік орталығы ретінде бекітті. Дағдарыстан зардап шеккен жұмысшылар, шаруалар және басқа да азаматтардың мүдделерін қорғайтын көптеген шараларды қабылдау арқылы, оларға корпорациялардың билігіне қарсы тұруға мүмкіндік берді. Рузвельт әкімшілігі кейінгі ұрпақтарға «Жаңа мәміле либерализмі» деп белгілі болған саяси идеялар жиынтығын жасады, ол ондаған жылдар бойы шабыт көзі болып қызмет етті және 1960 жылдардағы «Ұлы қоғам» либералдық реформалардың келесі тәжірибесін қалыптастыруға септігін тигізді. Екінші жағынан, Рузвельт әкімшілігі мен оның либерализмі күшті консервативтік реакцияның туындауына себеп болды. Конгресте сенатор Роберт А. Тафт және консервативтік коалицияның жетекшілігімен олар 1936 жылдан кейін «Жаңа мәміле» ұсыныстарының барлығын тоқтатып, 1943 жылға қарай WPA, CCC және көптеген басқа бағдарламаларды жапты. Ақырында, 1970-1980 жылдары екіпартиялық коалиция «Жаңа мәміле» ережелерінің және бағдарламаларының көп бөлігін тоқтатты. 21-ғасырдағы ең маңыздылары – Әлеуметтік қамсыздандыру және Бағалы қағаздар мен биржалар комиссиясы.
Сыртқы және әскери саясат
Америкада шетел соғыстарына қатысты оқшауланушылық көңіл күй басылды, бірақ АҚШ бастапқыда соғысқа қатысудан бас тартты, Ұлыбритания, Қытай және Кеңес Одағына «Ленд-Лиза» бағдарламасы арқылы жабдықтар мен қару-жарақпен көмектесумен шектелді. Пёрл-Харборға жапондықтардың күтпеген шабуылы американдықтардың көңіл күйін күрт өзгертті. АҚШ Жапонияға, Италияға және нацистік Германияға қарсы соғысқа кірісті. Италия 1943 жылы, ал Германия мен Жапония 1945 жылы капитуляциялады. АҚШ Ұлыбритания, Кеңес Одағы және Қытаймен бірге «Үлкен төрттік одақтың» құрамына кірді. АҚШ соғыстан салыстырмалы түрде аз шығынмен шықты, экономикалық және әскери ықпалы одан да артты. Экономика көлемі екі есе, тіпті үш есеге өсті, себебі жаппай өнеркәсіптік жұмылдырумен бірге жалақы мен бағаға жасанды бақылау орнатылды. 16 миллион ер адам әскери қызметке шақырылды (көпшілігі міндетті түрде), сонымен қатар 300 мың әйел ерікті болып қосылды. Жапониядан бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін, АҚШ Әскери-теңіз күштері Мидуэй шайқасында (1942 жылдың маусымы) жағдайды өзгертіп, жапон әскерін толық жоюға бет бұрды. Солтүстік Африкаға (1942) және Италияға (1943) жасалған шағын шабуылдардан кейін, АҚШ-тың басты күші Германияның Люфтваффесін жойған стратегиялық бомбалау науқанына және 1944 жылы Францияға жасалған жаппай шабуылға бағытталды. 1945 жылдың мамырында американдық әскерлер Германияға шығыстан басып кірген кеңестік әскерлермен кездесті. Жалпы алғанда, бүкіл ел үлкен соғыс машинасына айналды, бұл АҚШ тарихындағы ең ірі соғыс болды, бәлкім Азамат соғысынан басқа ешқандай қақтығыс осылай әсер етпеген. Рузвельт мұрагерлік үшінші және төртінші мерзімге қайта сайланғаннан кейін денсаулығы күрт нашарлады және 1945 жылдың 12 сәуірінде қайтыс болды. Гарри С. Трумэн сыртқы саясат және әскери шешімдер туралы толыққанды хабардар болған жоқ, бірақ ол Рузвельттің соғыс кезеңіндегі саясатының көп бөлігін сақтап қалды. Трумэн Ф.Д.Р.-дың либералды кабинетін ауыстыру арқылы оңшыл саясатқа қатысты. Американдық суасты кемелерінен сауда флоты батып қалғаннан кейін, Жапонияда авиациялық бензин мен отын жетіспеді. 1944 жылдың маусымында АҚШ Әскери-теңіз күштері Токиоға бомба тастауға қолайлы аралдарды басып алды. B-29 бомбалаушыларын пайдалана отырып, стратегиялық бомбалау 1945 жылы барлық ірі қалаларды қиратты, ал АҚШ Иво Джима мен Окинаваны ауыр шығынмен басып алды. Конвенциялық және атомдық бомбалардың түсуімен, одақтастардың басып кіруінің алдында және күтпеген совет шабуылы Маньчжурияны басып алғаннан кейін, Жапония императоры капитуляциялады. Жапонияны Дуглас Макартур басқарған американдықтар басып алды; Макартурдың бес жылдық үкімшілігі Жапонияның үкіметін, қоғамын және экономикасын американдық үлгідегі бейбіт демократияға және АҚШ-тың жақын одақтасына айналдырды.
Экономика
АҚШ-тың одақтастардың соғысқа салған ең басты үлесі – ақша, өнеркәсіптік өнім, азық-түлік, мұнай, технологиялық жаңалықтар және (әсіресе 1944–1945 жылдары) әскерлер болды. Вашингтондағы басты назар елдің экономикалық өнімділігін арттыруға шоғырланды. Нәтижесінде ЖІӨ күрт өсті, одақтастарға және американдық әскерлерге шетелге көп мөлшерде жабдықтар экспортталды, жұмыссыздық тоқтатылды және ЖІӨ-нің 40 пайызы соғысқа жұмсалған жағдайда да азаматтардың тұтынуы артты. Бұл ондаған миллион жұмысшының аз өнімді жұмыстардан жоғары тиімді жұмыстарға ауысуы, жақсы технология мен басқару арқылы өнімділіктің жақсаруы, студенттердің, зейнеткерлердің, үй шаруасындағы әйелдердің және жұмыссыздардың еңбекке қатысуы, сондай-ақ жұмыс уақытының ұзартылуы арқасында мүмкін болды. Бұл шаршатарлық болды, демалыс уақыты күрт қысқарды. Адамдар патриотизм, жалақы және бұл тек уақытша шара екеніне, соғыс жеңіліспен аяқталғаннан кейін өмір қалыпқа оралады деген сеніммен қосымша жұмысты көтере алды. Көптеген берік тауарлар қол жетімді болмады, ал ет, киім және бензин қатаң түрде нормаланды. Өнеркәсіптік аймақтарда тұрғын үй тапшылығы болды, сондықтан адамдар тығыз жағдайда бірге тұруға мәжбүр болды. Бағалар мен жалақылар бақылауда болды, ал американдықтар табыстарының үлкен бөлігін үнемдеді, бұл соғыстан кейін депрессияға қайта оралудың орнына жаңа өсімге әкелді.
Салықтар мен бақылаулар
Соғыс кезінде федералды салық саясаты өте күрделі мәселе болды, президент Франклин Д. Рузвельт консервативті Конгресспен тартысқа түсті. Барлығы соғыс шығындарын қаржыландыру үшін жоғары салықтардың қажеттігіне келісті. Рузвельт 25 000 доллардан аспайтын табысқа 100% салық салуға тырысты (бүгінгі күнгі ақшамен шамамен), бірақ Конгресс салық салу базасын төмендетті. 1944 жылға қарай, жұмыс істейтін дерлік барлық адам федералды табыс салығын төлейтін болды (1940 жылы бұл көрсеткіш 10% болған). Экономикаға көптеген шектеулер енгізілді. Ең маңыздысы – бағаны реттеу, ол көптеген тауарларға қатысты және Бағаны басқару кеңсесінің бақылауында болды. Жасы да реттелді. Корпорациялар көптеген мекемелермен, әсіресе Соғыс өндірісі жөніндегі кеңеспен (WPB) және Соғыс және Әскери-теңіз министрліктерімен байланыс жасады, олардың сатып алу мүмкіндіктері мен басымдықтары өнеркәсіптік өндірісті қайта құруға және кеңейтуге ықпал етті.
Рациондау
1942 жылы барлық адамдарға, әсіресе кедейлерге, ең төменгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету және инфляцияны болдырмау үшін рациондау жүйесі енгізілді. 1942 жылдың қаңтар айында табиғи резеңке тасымалдауы тоқтатылғандықтан, бірінші кезекте шиналар рациондалды. Бензин рациондау резеңкені үнемдеудің тиімді жолы болды. 1943 жылға қарай, үкімет шығарған рациондық купондарсыз теңке машиналарын, қантты, бензинді, велосипедтерді, аяқ киімді, отынды, жібекті, нейлонды, кофе, пештерді, аяқ киімдерді, ет, ірімшікті, майды, маргаринді, консервіленген тағамдарды, құрғақ жемістерді, джемді және тағы да көптеген тауарларды сатып алу мүмкін болмады. Жаңа автомобильдер мен тұрмыстық техника сияқты кейбір тауарлар енді өндірілмейтін болды. Рациондау жүйесі қолданылған заттарға (киім-кешек, көліктер сияқты) қатыстырылмады. Рациондау жүйесі күрделі және түсініксіз болғанымен, жоғары патриотизм деңгейі адамдар бір-біріне көмектесіп, ережелердің арасынан өтуге ықпал жасады. Рациондау туралы анықтама мен рациондық маркалар кітабын алу үшін жергілікті рациондау комиссиясына жүгіну қажет болды. Әрбір отбасы мүшесі, тіпті нәрестелер мен балалар да рациондық кітапша алды. Бензин сатып алғанда, жүргізуші рациондық кітапшасымен қатар бензин картасын және ақшасын көрсетуі керек болды. Рациондық маркалардың жарамдылық мерзімі шектеулі болды, себебі тауарларды жинап қоюдың алдын алу қажеттілігі туды. Автомобиль жарыстарының барлық түрлеріне, соның ішінде Индианаполис 500 жарысына тыйым салынды. Жаңалықтарды көру мақсатымен көлікпен саяхаттауға да тыйым салынды. Адамдарда жұмсауға жеткілікті ақша болмағандықтан, оларды үнемдеді, әсіресе мемлекеттік қарыз облигацияларында. Көптеген қалалардағы облигациялар жиналыстарында Голливуд жұлдыздары қатысып, бағдарламаның табысқа жетуіне қажетті көпшіліктің назарын аударды. Облигация сатып алушы облигацияның номиналды құнының 3/4 бөлігін төлеп, белгілі бір мерзімнен кейін толық номиналды құнын қайтарып алды. Жұмысшылар әрбір жалақысының кем дегенде 10% -ын облигацияларға салуға шақырылды. Бұл талапқа сәйкестік деңгейі өте жоғары болды, және барлық жұмысшылары "Он проценттік клубқа" мүше болған кезде, бүкіл зауыттар арнайы "Минутмен" туын көтеруге құқылы болды. Жеті ірі соғыс қарызы шаралары жоспарланған мақсаттардан асып түсті. Сонымен қатар, азаматтар ақшаларын соғыс облигацияларына салғанда, оларды соғыс кезеңіндегі экономикаға салған жоқ.
Жұмыс күші
АҚШ-тағы жұмыссыздық мәселесі Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде аяқталды, соғыс кезеңіндегі өндіріс миллиондаған жаңа жұмыс орындарын жасады және әскерге шақыру жас жігіттерді еңбек ресурстарынан шығарды. Әйелдер де ер адамдардың орнына жұмыс күшіне қосылды, бірақ олардың саны аз болды. Рузвельт соғысты жеңу үшін азаматтардың жеке құрбандықтар арқылы соғысқа қолдау көрсетуі, жауынгерлердің күш-жігерімен бірдей маңызды екенін айтты. «Рози – құрылысшы» өндірісте еңбек ететін әйелдердің символына айналды. Соғыс әйелдердің қоғамдағы рөлінде маңызды өзгерістерге әкелді. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген қару-жарақ зауыттары жабылды. Басқа әйелдердің орнына соғыстан оралған ардагерлер жұмысқа орналасты. Дегенмен, жұмысын жалғастырғысы келген әйелдердің көпшілігі солай істеді. Ауыл шаруашылығында жұмыс күшінің жетіспеушілігі сезілді, тіпті көптеген фермерлерге кәсіби босату берілді және аз ғана адам әскерге шақырылды. Көптеген адамдар өз еркімен жұмыс істеуге келісті немесе қалаларға көшіп, фабрикаларда жұмыс істеді. Сонымен қатар, көптеген ауыл шаруашылығы өнімдеріне әскерилер мен одақтас елдердің азаматтары тарапынан сұраныс артты. Кейбір аймақтарда егін жинау кезінде оқушылардың жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін мектептер уақытша жабылды. Соғыс кезінде және соғыстан кейін шамамен 400 000 неміс әскери тұтқындары фермаларда жұмыс істеді. 1940-жылдардың басында Американың еңбек күшін қажетсінетін, денесі сау ер адамдардың саны артып, өнеркәсіп жасөспірім ұлдар мен қыздарға бұл орындарды толтыру үшін жүгінді. Осының салдарынан көптеген штаттар балалар еңбегі заңдарын өзгертіп, осы жасөспірімдердің жұмыс істеуіне рұқсат берді. 1943 жылға қарай Американың егістіктерінде және зауыттарында 3 миллионға жуық американдық жасөспірім ұлдар мен қыздар жұмыс істеді.
Еңбек одақтары
Соғыс жұмылдыруы Өнеркәсіптік ұйымдар конгресінің (CIO) жұмыс берушілермен де, ұлттық үкіметпен де қарым-қатынасын өзгертті. CIO және үлкен Америка Еңбек Федерациясы (AFL) соғыс жылдарында қарқынды өсті. CIO-ға қарасты дерлік барлық кәсіподақтар соғыс күшін де, Рузвельт әкімшілігін де толық қолдады. Алайда, соғысқа дейінгі жылдары оқшауланған ұстанымды ұстанған және 1940 жылы Рузвельттің қайта сайлануына қарсы шыққан Біріккен шахтерлер одағы 1942 жылы CIO-дан шықты. Ірі кәсіподақтар жаңа келісімшарттар бойынша ірі ереуілдерді ғана емес, сонымен қатар дүкеншілер мен жергілікті кәсіподақ басшыларының жеке наразылықтарға қарсы шақырған көптеген ұсақ ереуілдерді болдырмауға бағытталған соғыс кезеңіндегі ереуілге қарсы міндеттемелерді қолдады. Ереуілге бармау үшін, үкімет жаңа келісімшарттардың жалақысын және басқа шарттарын анықтау үшін төрелік сотты ұсынды. Бұл процедуралар соғыстың алғашқы жылдары жалақыны шамалы арттырды, бірақ инфляциямен күресуге жеткіліксіз болды, әсіресе төрелік соттың баяу жұмысымен байланыстырылғанда. Кәсіподақ мүшелерінің ереуілге қарсы міндеттемеге наразылығы күшейіп, ашуланғанмен, CIO одан бас тартқан жоқ. Ал, соғыстың көп бөлігінде AFL-ге де, CIO-ға да тиесілі болмаған Шахтерлер одағы 1943 жылы сәтті аяқталған он екі күндік ереуілге дейін бірнеше ереуілдермен қорқытты. Бұл ереуілдер мен қорқытулар шахтерлер одағының басшысы Джон Л. Льюисті көптеген адамдардың жек көруіне себеп болды және кәсіподақтарға қарсы заңнамаға әкелді. Соғыс кезінде барлық ірі кәсіподақтар нығайды. Үкімет 1930 жылдардағы кәсіподақтарды мойындау үшін болған күрес сияқты жағдайларды болдырмау үшін жұмыс берушілерге кәсіподақтарды мойындауға қысым жасады, ал кәсіподақтар төрелік сот арқылы және келіссөздер арқылы мүшелік сақтау шартының, кәсіподақ қауіпсіздігінің бір түрін алуға қол жеткізді. Сондай-ақ, жұмысшылар бұрын тек аз адамдарға ғана қолжетімді болған еңбек демалысы сияқты жеңілдіктерге ие болды, ал жоғары білікті және нашар білікті жұмысшылар арасындағы жалақы айырмашылығы азайды. Көптеген кәсіподақ басшылары әйелдерді қарулы күштердегі еркектердің уақытша ауыстырушылары ретінде қарастырды. Осы әйелдердің жалақысы жоғары болуы маңызды болды, сонда ветерандар да жоғары жалақы алатын болады.
Растық шиеленістер және жапондық-американдық интернаттау
Қалалар салыстырмалы түрде тыныш болды; кең ауқымды нәсілдік қақтығыстар болған жоқ, бірақ 1943 жылы Детройттегі нәсілдік тәртіпсіздіктер және 1943 жылы Лос-Анджелестегі мексикалықтарға қарсы «Зут-суит» тәртіпсіздіктері сияқты ұсақ-түйек дау-дамалар болды. Кейбір неміс және итальян азаматтары АҚШ азаматтығы жоқ және ФБР-ға жаудың қолдаушылары ретінде белгілі болғандықтан, жау шетелдіктер ретінде ұсталды және қамауға алынды. 1942 жылдың 19 ақпанында президент Рузвельт Калифорнияның бас прокуроры Эрл Уоррен мен генерал Джон Л. Девитттің жапон-американдықтар АҚШ үкіметіне қарсы тыңшылық қызметімен айналысқан деген шағымдарынан кейін 9066-шы жарлыққа қол қойды. Осының нәтижесінде, Батыс жағалаудағы 100 000-ға жуық жапон текті адамдар мен олардың балалары АҚШ үкіметімен қамауға алынып, ішкі аймақтардағы лагерьлерге жіберілді. Гавайидегі 100 000-нан астам жапон-американдықтар қамауға алынбады. Американдық лагерьлер 1945 жылдың ақпан айында жабылды.
Бір дәуірдің соңы
1945 жыл бір дәуірдің аяқталуын қабылдады. Сыртқы саясатта Біріккен Ұлттар Ұйымы 1945 жылғы 24 қазанда болашақ әлемдік соғыстардың алдын алуға көмектесетін әлемдік ұйым ретінде құрылды. 1945 жылғы 4 желтоқсанда АҚШ Сенаты 65 дауысқа 7 қарсы дауыспен БҰҰ-дағы толыққанды американдық қатысуды белгілейтін шартты бекітті, соның ішінде маңызды Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығы берілді. Бұл АҚШ-тың стратегиялық жергілікті мәселелерге деген дәстүрлі қызығушылығынан халықаралық қатысуға көшуді білдірді. Соғыстан кейінгі экономикалық депрессия туралы қорқулар расталмады, бұл ішінара, үй-жай, көлік, жаңа киім-кешек және балаларға деген қанағаттандырылмаған сұранысты өтеуге жинақталған үлкен қаржылардың арқасында болды. Ардагерлер оралғанда, олардың көпшілігі жылдам дамитын қала шеттеріне көшіп кеткен кезде балалар туу көрсеткішінің өсуі басталды. Жаңа дәуірдің белгісі – зор үміттер мен оптимизм болды.