Кіріспе

Түркия провинциясы
Түркияның провинциясы

Этимология

Мұғланың түпнұсқа атауы пікірталас тудырады. Әртүрлі дереккөздер қаланы Могола, Мобелла немесе Моболия деп көрсетеді.

География

Мұғланың жағалауы Түркия провинциялары арасында ең ұзыны және көптеген елдердің жағалауларынан да ұзын (тіпті кішкентай аралдарды есепке алмағанда). Датча түбегі маңызды. Мұғла теңізден басқа, екі ірі көлге ие: Милас ауданындағы Бафа көлі және Кёйчегиз көлі. Ландшафт неогендегі шұңқылардың нәтижесінде пайда болған, таулармен қоршалған аласа жазықтардан тұрады. Оларға Мұғла қаласының өзі, Ешилюрт, Ула, Гюлагзы, Йеркесик, Аккая, Чамкёй, Милас және Йенице жазықтары кіреді. Көлік жолдары салынар алдында осы жазықтардан жағалауға немесе ішкі аймаққа сапар шегу өте қиын болды, сондықтан әрбір елді мекен өз алдына оқшауланған мәдениетке ие болды. Сыртқы әлеммен байланыс үш қиын жолмен жүзеге асырылды: солтүстік-батысқа Миласқа, солтүстікке Гөкбел арқылы Мендерес жазығына немесе солтүстік-шығысқа Тавасқа. Мұғла экономикасы негізінен туризмге (жағалауда), ауыл шаруашылығына, орман шаруашылығына және мәрмәр кен орындарына сүйенген. Мұғладағы ауыл шаруашылығы бай және әртүрлі; провинция Түркиядағы ең ірі бал өндірушілердің бірі, әсіресе қарағайлы орман балы, ал цитрус жемістері Ортача, Фетхие, Даламан және Дальянда өсіріледі. Провинция саны, әртүрлілігі және сапасы тұрғысынан Афионкарахисардан кейін Түркиядағы мәрмәр өнеркәсібінің екінші ірі орталығы болып табылады. Басқа минералдық пайдалануларға Ятағандағы көмір және Фетхиедегі хром кенін өндіру кіреді. Провинцияның басқа өнеркәсіптерінің ішінде Даламандағы SEKA қағаз фабрикасы бар. Дегенмен, Мұғла өнеркәсіптік дамыған провинция емес.

Қоршаған орта

ЕҚҚБ растаған сот шешімдеріне қарамастан, 2020 жылға дейін Ятаған, Еникой және Кемеркой көмірмен жұмыс істейтін электр станциялары ластануын тоқтатпады.

Тарих

Анадолияның ежелгі заманында, оңтүстігінде Мендерес (Меандр) және Даламан (Инд) өзендері арасындағы аймақ Кария деп аталған. Оның тұрғындары – карийлер мен лелегтер. Гомер өзінің «Илиада» дастанында карийлерді Анатолияның түпкі тұрғындары ретінде сипаттайды, олар троялықтармен бірігіп, гректерге қарсы бірлескен жорықтарда өз елін қорғаған. Ежелгі Карияның маңызды қаласы Мұғла, египеттіктер, ассириялықтар және скифтердің шапқыншылықтарына ұшыраған, соңында бұл аймақты ежелгі грек отаршылары мекендеген. Гректер бұл жағалауда ұзақ жылдар бойы тұрды, Книдос (Датча түбегінің ұшында) және Бодрум (Халикарнасс) сияқты көрнекті қалалар салды, сондай-ақ Бодрум түбегінде және ішкі аймақтарда, Фетие ауданындағы Тельмессос, Ксантос, Патара және Тлос сияқты көптеген кішкентай қалалар мен кенттерді құрды. Ақырында, жағалауды парсылар бағындырды, бірақ оларды Ұлы Александр жеңіп, Карияның сатрапиясын жойды. 1261 жылы Меңтеше би, өзінің атын алған бейліктің (княздықтың) негізін қалаушы, астанасы Милас және жақын орналасқан Бечин қалаларымен, Мұғла аймағына да билік орнатты. Меңтеше билері 1390 жылға дейін қаланы басқарды, ал бұл аймақтағы алғашқы түрік мемлекеті жоғары мәдени деңгейге жетіп, оның құрылыстары бүгінгі күнге дейін сақталған. Провинция сонымен қатар Эгей теңізінің аралдарымен, Критпен және тіпті Венеция мен Египетпен сауда жасаған маңызды теңіз күшіне айналды. Меңтеше кезеңінде түріктердің қоныстануы көбінесе Күтахия-Тавас бағыты бойынша көші-қон арқылы жүзеге асты. 1390 жылы Мұғла Осман империясының құрамына қосылды. Алайда, он екі жыл өткен соң, Тамерлан әскерлерімен Анкара шайқасында Осман әскерін жеңіп, аймақты бұрынғы билеушілеріне, Меңтеше билеріне қайтарды, осылайша басқа Анатолиялық бейліктерге де жасады. 1451 жылы Мұғла Сұлтан Мехмед II Фатихтің басшылығымен қайтадан Осман империясының бақылауына көшті. Осман кезеңіндегі аймақтағы ең маңызды оқиғалардың бірі – Мармарис қаласынан бастау алған Сүлейман Шаңқаудың Родосқа жасаған жорығы болды.

Археология

Осы ұзақ тарихы бар Мугла көне қираған жерлерге бай, 100-ден астам қазба орындары бар, соның ішінде Фетхие қаласына жақын Летоун ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. 2018 жылы археологтар Мармарис ауданының Мугла провинциясының Тургут ауылындағы төбеде Диагорас Родос атымен белгілі ежелгі грек боксшысының 2300 жылдық тас қабірін қазып шығарды. Бұл ерекше пирамида пішіндес қабірді жергілікті халық қасиетті кісінің қабірі деп есептеген. 1970 жылға дейін жергілікті жұртшылықтың қасиетті орын ретінде зыярат ететін бұл құрылыс, Түркиядағы жалғыз пирамида пішіндес қабір болуы мүмкін. Қазба тобы сондай-ақ мына сөздер жазылған жазуды тапты: "Мен ең биік нүктеде тұрып, ешқандай батылсызда бұл қабірді бұзуға мүмкіндік бермеймін". 2021 жылдың шілде айында Абузер Кызыл басқаратын археологтар Еврумустағы Зевс Лепсинос ғибадатханасындағы қазба жұмыстары барысында екі 2500 жылдық мәрмәр мүсін және жазуды тапқандарын хабарлады. Абузер Кызылдың сөзіне сүйенсек, бір мүсін жалаңаш болса, екіншісі былғарыдан жасалған қару-жарақ пен қысқа белдік киген. Екі мүсіннің де қолында арыстан бейнесі салынған.

Саясат

Түркияның басты орталық-сол партиясы – Республикалық Халық партиясы (CHP) Мугла провинциясының саяси кеңістігінде дәстүрлі түрде күшті өкілдікке ие, одан кейін Түркия саясатындағы дәстүрлі орталық-оңшыл бағытты ұстанатын Демократиялық партия (ДП) тұр, ал биліктегі Әділет және даму партиясының (АҚП) қолдауы шамалы.