Кіріспе

Адамның әлеуметтік қарым-қатынастар желісі

Антропологияда туыстық – барлық қоғамдағы барлық адамдардың өмірінің маңызды бөлігін құрайтын әлеуметтік қарым-қатынастар желісі, бірақ оның нақты мағынасы тіпті осы ғылымның ішінде де жиі талқыланады. Антрополог Робин Фокс туыстық қарым-қатынасты зерттеу – адамдар өмір сүру, жүктілік, ата-ана болу, әлеуметтендіру, бауырластық және т.б. сияқты өмірдің негізгі фактілерімен қалай қарым-қатынас жасайтынын зерттеу екенін айтады. Оның пікірінше, адам баласы «жануарлар әлеміндегі шикізатты пайдаланады, бірақ оны әлеуметтік мақсаттарға жету үшін түсіндіріп, жіктей алады». Бұл әлеуметтік мақсаттарға балаларды әлеуметтендіру және негізгі экономикалық, саяси және діни топтарды құру жатады. Туыстық – әлеуметтік қарым-қатынастардың өзіне қатысты болуы мүмкін, немесе бір немесе бірнеше адам мәдениетіндегі әлеуметтік қарым-қатынастардың үлгілерін зерттеуге қатысты болуы мүмкін (яғни туыстық зерттеулері). Тарихы барысында антропология туыстықты зерттеуде бірқатар байланысты ұғымдар мен терминдерді дамытты, мысалы, тектілік, тектік топ, әулет, туыстық/туысқандық, қандастық/туыстық және ойдағы туыстық. Сонымен қатар, терминнің осы екі кең мағынасында да әртүрлі теориялық тәсілдер бар. Жалпы алғанда, туыстық үлгілері екі жағынан да туысқандарды қамтиды деп санауға болады, яғни даму кезіндегі әлеуметтік қарым-қатынастар және неке. Адамның неке арқылы туыстық қарым-қатынастары көбінесе «туыстық» деп аталады, бұл адамның тегіне байланысты қарым-қатынастармен салыстырғанда, оны адамның тегі деп атауға болады. Кейбір мәдениеттерде туыстық қарым-қатынастар жеке адамның экономикалық немесе саяси қатынастары бар адамдарға немесе әлеуметтік байланыстардың басқа түрлеріне қатысты деп есептелуі мүмкін. Кейбір мәдениеттердегі тектік топтар құдайларға немесе жануарлардың ата-бабаларына (тотемдерге) тегін жеткізеді деп саналады. Бұл сөзді көбінесе тура мағынада түсінуге болады. Туыстық – туыстық терминологиясы арқылы жеке адамдар немесе адамдар тобының әлеуметтік топтарға, рөлдерге, санаттарға және шежіреге ұйымдастырылу принципі. Отбасылық қатынастар нақты (ана, әке, әже) немесе туыстық арақашықтық арқылы абстрактілі түрде көрсетілуі мүмкін. Қарым-қатынас салыстырмалы (мысалы, әке балаға қатысты) немесе абсолютті (мысалы, ана мен баласыз әйел арасындағы айырмашылық) болуы мүмкін. Туыстық дәрежесі мұрагерлік немесе заңды мұрагерлікпен бірдей емес. Көптеген этикалық кодекстер туыстық байланысты туысқандар арасындағы шетелдіктерге қарағанда күштірек міндеттемелер деп санайды, мысалы, конфуцийшілдік ұлттық сезімде. Жалпы алғанда, туыстық – бір немесе бірнеше ерекшеліктері негізінде бір-біріне ұқсас немесе жақын тұлғаларды білдіруі мүмкін. Бұл ортақ онтологиялық шығу тегіне, ортақ тарихи немесе мәдени байланысқа немесе екі тұлғаны байланыстыратын басқа да ортақ сипаттамаларға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, адам тілдерінің онтологиялық тамырларын (этимологиясын) зерттейтін адам ағылшын тіліндегі "seven" және неміс тіліндегі "sieben" сөздерінің арасында туыстық бар ма деп сұрауы мүмкін. Бұл сөзді, мысалы, «Мадонна қорланған Уоллис Симпсонмен туыстық қарым-қатынас сезінеді» деген жаңалық тақырыбында екі немесе одан да көп тұлға арасындағы ұқсастық немесе эмпатияны білдіру үшін кеңінен қолдануға болады. Биологияда «туыстық» – бұл генетикалық туыстық дәрежесі немесе түрдің жеке мүшелері арасындағы қарым-қатынас коэффициенті (мысалы, туыстық таңдау теориясында). Бұл сөзді адам арасындағы қарым-қатынас кезінде де қолдануға болады, бұл жағдайда оның мағынасы қандастық немесе генеалогияға жақын.

Отбасы түрлері

Отбасы – қандық байланыс (ресми түрде танылған туыстық), туыстық (неке арқылы) немесе бірге тұру/ортақ шаруалық (қараңыз, тәрбиелік туыстық) арқылы байланысқан адамдар тобы. Көптеген қоғамдарда балаларды әлеуметтендірудің басты институты болып табылады. Бала тәрбиелеудің негізгі бірлігі ретінде антропологтар отбасы ұйымын көбінесе аналыққа бағытталған (ана және оның балалары); жұбайлық (ер және әйелі, олардың балалары; ядролық отбасы деп те аталады); ерекелік (іні немесе қарындас, оның сіңлісі немесе бауыры және олардың балалары); немесе ата-аналар мен балалары бір ата-ананың туыстарымен бірге тұратын кеңейтілген отбасы деп жіктемелейді. Дегенмен, бала тудыру – отбасының жалғыз қызметі емес; жыныстық еңбек бөлінісі, неке және екі адам арасындағы қарым-қатынас бар қоғамдарда экономикалық тұрғыдан өнімді шаруашылық құру үшін бұл қажеттілік.

Үш қатынасты туыстық терминдер

Жоғарыда талқыланған туыстық атаулар екі тұлға арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді (мысалы, "қарындас" сөзі сөйлеуші немесе басқа тұлға мен ортақ ата-анасы бар басқа әйел тұлға арасындағы қарым-қатынасты білдіреді), ал үшжақты туыстық атаулар – сондай-ақ үшбұрышты, үштік, үштік және ортақ туыстық атаулар – үш бөлек тұлға арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Бұлар Австралия аборигендерінің тілдерінде Австралия аборигендерінің туыстық жүйесімен байланысты жиі кездеседі. Мысалы, Бининж Кунвок тілінде екі жақты туыстық атау накуррнг иелік жалғауы ке-нің орны бойынша үш жақты атаудан ерекшеленеді. Егер ке екінші орында адресатқа қатысты қолданылса, ол жай ғана "бауыр" дегенді білдіреді (ағылшын тіліндегіден кең ауқымды қарым-қатынастарды қамтиды). Алайда, ке сөзі алға шығарылғанда, накуррнг атауы еркек сөйлеушіні пропозитус (P, яғни туыстық қатынасқа анықтамалық нүкте) ретінде қосады және қарым-қатынастың барлық мәнін келесідей қамтиды: Сіздің (адресат) анаңыздың інісі және сіз менің (сөйлеуші) немерем болғандықтан, мен үшін (сөйлеуші) сіңілі бала.

Туғандық топтық терминдер мен алмастырушылар

Австралия тілдерінің көптегені адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасына негізделген (тек сөйлеушімен немесе "әже-бабай" сияқты сыртқы тұлғамен емес) анықтамалық терминдердің күрделі жүйелеріне ие. Мысалы, Кук Таайорре тілінде анасының әкесі мен оның әпкесі "паант нган негете" деп аталады және "нгетин" деп сөз сөйлейді. Барди тілінде әкесі мен оның әпкесі – "irrmoorrgooloo"; ер адамның әйелі мен балалары – "aalamalarr". Мурринх патха тілінде есімдіктер топтың жыныстық құрамымен ғана емес, сонымен қатар мүшелерінің бір-бірімен байланысымен де ажыратылады. Егер мүшелер бауырластық қарым-қатынаста болса, үшінші есімдік (SIB) еркек (MASC) және әйел/бейтарап (FEM) есімдіктерінен бөлек таңдалады.

Төмен түсу ережесі

Көптеген қоғамдарда туыстық байланыстар маңызды, және олар айқын түрде немесе жай ғана қабылданатын белгілі бір ережелерге бағынады. Антропологтар ұрпақ ережелерін жіктеу үшін төрт негізгі санатты қолданады: екі жақты, біржолалы, екіжолалы және қос ұрпақ. Екі жақты ұрпақ немесе екі тарапты ұрпақ адамды әкесі мен анасы тарапынан туысқандарымен шамамен тең дәрежеде байланыстырады. Мысалы, Нигерияның Кросривер штатындағы Якурр халқы. Біржолалы ұрпақ ережесі бойынша адам тек бір жыныс арқылы, яғни әке немесе ана арқылы ұрпақтандырылады. Олар екіге бөлінеді: әкелік (еркек) және аналық (әйел). Көптеген қоғамдар әкелік болып табылады. Аналық ұрпақ жүйесінің мысалдары – Танзанияның Ньякуса және Үндістанның Наир халықтары. Аналық жүйеде тұратын көптеген қоғамдарда әдетте аналық тұрғын үй кездеседі, бірақ ерлер әлі де маңызды билікке ие. Екіжолалы (немесе когнативті) ұрпақ ережесі адамды әкесі немесе анасының туысқандары арқылы туысқандарымен байланыстырады. Осы жүйені қолданатын қоғамдардағы кейбір адамдар әкелері арқылы, ал басқалары аналары арқылы туысқандар тобымен байланысады. Адам өзіне қосылғысы келген тарапты таңдай алады. Оңтүстік Тынық мұхитындағы Самоандықтар – екіжолалы қоғамның керемет мысалы. Самоандық ұрпақ тобының негізгі мүшелері бір аулада бірге тұруы мүмкін. Қос ұрпақ (немесе қос біржолалы ұрпақ) – әкелік және аналық ұрпақ топтары екеуі де мойындалатын қоғамдарды білдіреді. Мұндай қоғамдарда адам кейбір мақсаттар үшін әкелік туысқандар тобымен, ал басқа мақсаттар үшін аналық туысқандар тобымен байланысады. Осыны тәжірибелейтін қоғамдардағы адамдар әдетте кем дегенде екі ұрпақ тобының құрамында танылады. Қос ұрпақтың ең белгілі мысалы – Нигерияның Имо штатындағы Афикпо халқы. Әкелік туыстық маңызды ұйымдастыру әдісі саналса да, Афикпо аналық туыстық байланыстарды маңыздырақ деп санайды.

Ұрпақ топтары

Ұрпақ тобы – мүшелері ортақ тегі туралы әңгімелейтін әлеуметтік топ. Бір тектік қоғам – адамның тегі анасының немесе әкесінің тегі арқылы есептелетін қоғам. Аналық тектілік – отбасылық тектің әйелдермен байланысына негізделген. Мұндай қоғамдарда бала әкесінің отбасында мойындалмайды, бірақ анасының отбасының мүшесі ретінде қарастырылады. Қысқасы, адамдар анасының ұрпақ тобына жатады. Аналық тектілікке ананың інісі кіреді, ол кейбір қоғамдарда мұраны немесе мансапты әпкесінің балаларына немесе ұлына беруі мүмкін. Керісінше, әкелік тектілікте адамдар әкесінің ұрпақ тобына жатады. Балалар әкесінің отбасының мүшелері ретінде танылады, ал тегі отбасылық тектің еркектерімен байланысты. Кейбір қоғамдар кейбір мақсаттар үшін әкелік, ал басқалары үшін аналық тектілікті қолданады. Бұл тәсіл кейде қос тектілік деп аталады. Мысалы, кейбір мүліктер мен лауазымдар әкелік желі арқылы, ал басқалары аналық желі арқылы мұрагерлікпен берілуі мүмкін. Қоғамдар тектілікті амбилинеалды деп санауы мүмкін (мысалы, Гавай туыстығы), онда ұрпақ өз тегін аналық немесе әкелік желі арқылы анықтайды.

Ұрпақтар, кландар, фратриялар, моаитиялар және некелік жақтары

Ұрпақ – белгілі бір ата-бабадан тараған ортақ ұрпақты көрсетуге болатын бір тұқымдық топ. Бір тұқымдық ұрпақтар аналық немесе әкелік болуы мүмкін, бұл олардың ана немесе әке арқылы қалай анықталатынына байланысты. Аналық немесе әкелік жолмен таралудың маңыздылығы мәдениеттен мәдениетке өзгереді. Клан – ортақ ата-бабадан шыққан деп саналатын ұрпақ тобы. Көбінесе, клан дәстүрінде ата-аналық байланыстардың егжей-тегжейі маңызды рөл атқармайды. Адам емес ата-бабалар тотем деп аталады. Кланға мысалдар чечен, қытай, ирланд, жапон, поляк, шотланд, тлингит және сомали қоғамдарында кездеседі. Фратрия – үш немесе одан көп кландардан құралған ұрпақ тобы, олардың әрқайсысының ата-тегі ортақ атадан тараған. Егер қоғам дәл екі ұрпақ тобына бөлінген болса, олардың әрқайсысы француз тілінен алынған «жарты» сөзіне сәйкес бөлім деп аталады. Егер екі бөлімнің әрқайсысы бір-бірімен некелесуге міндетті болса, онда олар некелік бөлімдер деп аталады. Хаусман мен Уайт (1998b, библиография) туыстық желілерді талдаудың нәтижесінде екі бөлімнің бір-бірімен некелесетінін көрсеткен көптеген қоғамдарды анықтады, бұл некелік бөлімдерге ұқсас, бірақ олар «некелік тараптар» деп атаған екі бөлімнің аты да, тегі де жоқ. Дегенмен, эгоцентрлік туыстық терминдер екі тараптылық үлгісімен сәйкес келуі мүмкін, ал екі тараптылық мәдени тұрғыдан байқалады, бірақ толық емес. Осылайша, деме – кландарға ішкі бөлінісі жоқ, жергілікті эндогамдық қауымдастық.

Үйлер қауымдастықтары

Кейбір қоғамдарда туыстық және саяси қатынастар "Уиндзор үйі" сияқты ұрпақтар немесе тектік желілер емес, корпоративтік тұрғын үйлерге мүшелік бойынша ұйымдастырылады. Үй қоғамы тұжырымын алғаш рет Клод Леви-Стросс ұсынды, ол оларды "үй қоғамдары" деп атады. Бұл тұжырым Мезоамерикадан Молукка аралдарына, Солтүстік Африкаға және ортағасырлық Еуропаға дейінгі қоғамдардың құрылымын түсіну үшін қолданылды. Леви-Стросс бұл тұжырымды Тынық мұхиты аймағындағы екі жақты туыстық байланыс топтары арасындағы "корпоративтік туыстық тобына" балама ретінде енгізді. Осы қоғамдардағы әлеуметтік маңызы бар топтардың құрамы өзгеріп отырады, себебі туыстық байланыс екі тараптан (әкесі мен анасының туыстары арқылы) есептеледі және тек қысқа мерзімге ғана бірігеді. Мүлік, шежіре және тұру орны топтың өмір сүруіне негіз болмайды.

Неке (афинаттылық)

Неке – жұбайлар арасындағы әлеуметтік немесе рәсімдік тұрғыдан мойындалған одақ немесе заңды келісімшарт, ол олардың арасындағы, балаларымен және туыстарымен арасындағы құқықтар мен міндеттерді белгілейді. Неке туралы түсінік әртүрлі мәдениеттерде әртүрлі болады, бірақ ол негізінен жеке адамдар арасындағы, әдетте жақын және жыныстық қарым-қатынастарды мойындайтын институт. Көлемді анықтама бойынша, неке – мәдениеттерде кездесетін жалпы құбылыс. Некеге моногамдық, полигамдық, бір жынысты және уақытша некелер кіреді. Неке жасау әдетте қатысушы тұлғалар мен олардың болашақ ұрпақтары арасында нормативтік немесе заңдық міндеттемелерді тудырады. Мысалы, неке «ер және әйел арасындағы одақ, онда әйелден туған балалар екі жұбайдың да заңды ұрпағы деп танылады» ретінде қарастырылуы мүмкін. Эдмунд Лич барлық мәдениеттерге қолданылатын жалғыз неке анықтамасы жоқ екенін айтты, бірақ некемен байланысты жиі кездесетін он құқықтың тізімін ұсынды, оларға жыныстық монополия және балаларға қатысты құқықтар (мәдениеттерге қарай ерекшеленетін құқықтар) кіреді. Некеге тұру үшін серіктес таңдаудың әлеуметтік ережелері мәдениеттер арасында кеңінен өзгереді. Көптеген қоғамдарда серіктес таңдау белгілі бір әлеуметтік топтардың ішіндегі лайықты тұлғалармен шектеледі. Кейбір қоғамдарда серіктес жеке адамның өзінің әлеуметтік тобынан таңдалады – эндогамия, мұндай жағдай көптеген таптық және касталық қоғамдарда кездеседі. Ал басқа қоғамдарда серіктес өзінің тобынан емес, басқа топтан таңдалуы керек – экзогамия, мұндай жағдай тотемдік дінді ұстанатын көптеген қоғамдарда, мысалы, көптеген Австралия аборигендерінің қоғамдарында байқалады, онда қоғам бірнеше экзогамиялық тотемдік руларға бөлінеді. Ата-ана мен бала арасындағы, немесе туысқандар арасындағы некелер, көбінесе ерекше жағдайларды қоспағанда, инцест деп есептеліп, тыйым салынған. Дегенмен, алыс туыстар арасындағы некелер жиірек кездеседі, бір бағалау бойынша, тарихтағы барлық некелердің 80% екінші туыстар немесе одан да жақын туыстар арасында жасалған.

Альянс (ерлі-зайыптылар арасындағы алмасу жүйелері)

Жүйелі артықшылықты некелер экономикалық және саяси ұйымдастыру тұрғысынан кең ауқымды әлеуметтік салдарларға алып келуі мүмкін. Туыстық қатынастарға негізделген көптеген қоғамдарда, жіктеуші туыстық жүйеде болашақ жұбайлар белгілі бір туыстар тобынан, міндетті неке ережесімен анықталғандай ізделеді. Егер міндетті ережелерге сәйкес келетін тұрақты некелер жасалса, әулеттер бекітілген қарым-қатынастармен байланысады; әулеттер арасындағы осы байланыстар туыстыққа бағынған қоғамдарда саяси одақтар құруы мүмкін. Француздық құрылымдық антропологі Клод Леви-Стросс, мүмкін болатын шектеулі міндетті неке ережелерінің санымен құрылған "элементар" туыстық құрылымдарды түсіндіру үшін альянс теориясын жасады. Клод Леви-Стросс "Туыстықтың негізгі құрылымдары" (1949) еңбегінде инцест табуы туыстық топтар арасында әйелдерді алмасу қажеттілігін тудыратынын айтты. Осылайша Леви-Стросс назарды ұрпақтар тобынан, артықшылықты және міндетті неке ережелері құрған топтар арасындағы тұрақты құрылымдарға немесе қарым-қатынастарға ауыстырды.

Тарих

Адамгершілікке негізделген антропологиялық зерттеулердің бірі – Морганның «Адамзат отбасының қандастық және туыстық жүйелері» (1871) еңбегі. Басқа әлеуметтік ғылымдардағыдай, антропология және туыстық зерттеулер адамзаттың әлемдегі салыстырмалы орнының қазіргі түсініктен біршама өзгеше болған кезеңде пайда болды. Тұрақты әлеуметтік топтардағы өмірдің тек адамдарға ғана тән емес, көптеген басқа да приматтарға тән екенін көрсететін дәлелдер әлі шығару жолында болды, ал қоғам адамзатқа тән ерекшелік деп есептелді. Осының салдарынан, ертедегі туыстық теориясының өкілдері адам әлеуметтік топтарының құрылу жолдарын, олардың үлгілерін, мағыналарын және міндеттерін ғана емес, сонымен қатар олардың не үшін құрылатынын түсіндіру қажеттігін сезді. Сондықтан, «не үшін» деген сұрақтарға берілген жауаптар әдетте әлеуметтік топтардағы өмірді (ол адамдарға тән ерекшелік ретінде көрінген) адамның идеялары мен құндылықтарының нәтижесі ретінде қарастырды.

Морганның ертедегі ықпалы

Морганның адамдардың топта өмір сүру себебін түсіндіруі негізінен барлық адамдарда генеалогиялық байланыстарға деген ішкі, табиғи құндылық бар деген ойға негізделген (бұл бір ғасыр бойы туыстық зерттеулерінің ортасында қалатын тексерілмеген ұғым, төменде қараңыз), демек, осы байланыстардың негізінде әлеуметтік топтар құруға деген ішкі ынта. Соған қарамастан, Морган қоғам мүшелерінің, тікелей туыс емес болса да, оның «туыстық терминдер» деп атаған сөздерін қолданатынын анықтады (ол оларды бастапқыда генеалогиялық байланыстарға негізделген деп есептеген). Бұл факт оның туыстық жүйе тұжырымында «туыстық» терминін қолдануында көрінді. Морганның ең маңызды жаңалықтарының бірі – «сипаттамалық» және «жіктемелік» туыстық терминдер арасындағы айырмашылықты ашу болды, ол туыстық топтарды генетикалық жақындықпен тікелей немесе аз байланысы бар, бірақ туыстық туралы түсініктерге, туыстық терминологиядағы тілдік ерекшеліктерге әсер ететін әлеуметтік айырмашылықтарға және неке салтына, тіпті шамамен болса да, байланысты ететін болды.

Туыстық желілер мен әлеуметтік процесс

Британдық әлеуметтік антропологияда туыстық қатынастар туралы неғұрлым икемді көзқарас қалыптасты. Туыстық туралы жалпыға ортақ болжамдар мен теорияларды бұзуға тырысқандардың ішінде Радклиф-Браун (1922, Андаман аралдары; 1930, Австралия тайпаларының әлеуметтік ұйымы) алғаш рет туыстық қатынастарды жеке адамдар арасындағы нақты қарым-қатынастар желісі ретінде қарастыру қажет деп мәлімдеді. Ол кейін бұл қарым-қатынастарды тұлғааралық рөлдердің өзара байланысы арқылы сипаттады. Малиновский (1922, Батыс Тынық мұхитының аргонавттары) нақты адамдардың қатысуымен оқиғалардың үлгілерін сипаттады, институттар мен қауымдастықтардың салыстырмалы тұрақтылығын баса көрсетті, бірақ туыстыққа қатысты абстрактілі жүйелер немесе модельдер талабын қоймады. Глюкман (1955, Солтүстік Родезияның Бароце халқы арасындағы сот процесі) институттардың тұрақтылығына қарсы өзгеріс пен қақтығыс процестерін теңдестірді, осылайша әлеуметтік өзара әрекеттесу мысалдарының егжей-тегжейлі талдауы арқылы ережелер мен болжамдарды анықтады. Джон Барнс, Виктор Тернер және Глюкманның Манчестер антропология мектебімен байланысты басқалар қалалық немесе көші-қон ортасындағы қауымдастықтар мен өте өзгермелі жағдайлардағы нақты желілік қатынастардың үлгілерін сипаттады, мысалы, Дж. Клайд Митчеллдің (1965, Қалалық жағдайлардағы әлеуметтік желілер) еңбектерінде. Бірақ, бұл тәсілдердің бәрі туыстықты орталық тұрақты институттардың бірі ретінде қарастыратын тұрақты функционализмге ұстанып қалды. Соңғы кезде "жаңа туыстық зерттеулерінің" ықпалымен туыстыққа қатысты назар "болудан" "жасауға" ауысты. Антропологтардың жаңа буыны көшіп-қон қауымдастықтары мен квир отбасылары сияқты жаңа контексттерде туыстық қатынастар жасау процестерін зерттейді.

"Туғандық жүйесі" жүйелік үлгі ретінде

"Туыстық жүйе" ұғымы 20-ғасырдың басында туыстық қатынастарды зерттеуде антропологтардың назарында басым орын алды. Антропологиялық мәтіндер мен этнографияларда анықталған туыстық жүйелер, жоғарыда аталған терминологиядағы айырмашылықтарға байланысты мінез-құлық пен көзқарастардың белгілі бір үлгілері арқылы құрылған деп есептелді, олар қарым-қатынастарды атау және басқаларға жүгіну тәсілдерін анықтады. Көптеген антропологтар осы туыстық үлгілерінде туыстық категориялар мен неке салты арасындағы тығыз байланысты, соның ішінде неке формаларын, некеге қойылатын шектеулерді және инцест шекарасы туралы мәдени ұғымдарды көруге дейін барды. Мұндай тұжырымдамалар туыстық қатынастардың "жүйелері" туралы көптеген қорытындылар жасауға әкеп соқты, ал осы негізде жүйелі үлгілерді құру және туыстық қатынастардың эволюциялық тарихын қайта құруға жасалған әрекеттер кейінгі зерттеулерде көбінесе жарамсыз деп танылды. Бірақ антрополог Дуайт Рид кейіннен туыстық категорияларды анықтаудағы жеке зерттеушілердің әдістері айтарлықтай сәйкессіз екенін дәлелдеді. Бұл тек далалық зерттеулерде анықталатын жүйелі мәдени үлгілер шеңберінде жұмыс істегенде ғана емес, сонымен қатар олардың мәліметтері салыстырмалы түрде жиналған кезде, егжей-тегжейлі өзгерістерге де мүмкіндік береді.

ХХ ғасырдың ортасындағы қарама-қайшы теориялар

Туыстық "жүйелер" туралы күмәнді пікірлерді шешуге тырысқан Джордж П. Мердок (1949, Әлеуметтік құрылым) адам туыстығындағы универсалиялар туралы теорияны тексеру үшін туыстық деректерді жинады. Бұл деректер туыстық терминологиялардың туысқандар жұптары арасындағы мінез-құлық ұқсастықтарымен немесе әлеуметтік айырмашылықтармен қалай байланысты екенін анықтауға бағытталды. Мердок туыстық жүйелердің психологиялық ретінің "меннен" және ядролық отбасыдан бастап, кеңейтілген отбасының әртүрлі формаларына қарай таралатынын ескерді. Леви-Стросс (1949, Элементар құрылымдар) да туыстықтағы жаһандық үлгілерді іздеді, бірақ туыстықтың "элементар" формаларын неке арқылы отбасылардың байланысу әртүрлі негізгі түрлерінде қарастырды: симметриялық және тікелей, өзара кешіктірілген немесе жалпы алмасу.

Шнайдердің генеалогиялық тұжырымдамаларды сынға алуы

Антропологияда «туыстық» туралы сұрақтар туындағанға дейін Дэвид М. Шнайдер америкалық мәдениеттегі туыстық идеяларын қоршаған символикалық мағыналарды зерттеу арқылы американдықтардың «қан байланыстарына» ерекше мән беретінін, сондай-ақ осы мәдениетте неке және бала тәрбиелеудің табиғилығы сияқты байланысты символдарды анықтады. Кейінгі еңбектерінде (1972 және 1984) Шнайдер Морганның ерте жұмыстарынан бері антропологияға тексерілмеген генеалогиялық туыстық ұғымдары енгенін айтты, себебі американдық (және Батыс Еуропалық) антропологтар «қан судан қалың» деген өз қоғамдарында кең таралған мәдени құндылықтарды «табиғи» және барлық адам мәдениеттері үшін әмбебап деп қате түсінді (яғни этноцентризм). Ол осы тексерілмеген болжамдардың нәтижесінде антропологиядағы «туыстық» зерттеуінің бүкіл саласы қате негізде салынған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. 1984 жылғы «Туыстықты зерттеуге сын» атты кітабында бұл сын туралы толық мәлімет берілген. Шнайдер әлеуметтік қатынастың туғаннан берілген, ажыратылмастығы мен, өзара әрекеттесу немесе іс-қимыл процесінде құрылатын, қалыптасатын және сақталанатын әлеуметтік қатынас арасындағы айырмашылықты ерекше атап көрсетті (Шнайдер 1984, 165). Шнайдер бұл мәселені түсіндіру үшін Яп қоғамындағы цитамэнген / фак қарым-қатынасын мысалға келтірді, оның бұрынғы зерттеулерінде бұл қарым-қатынас әке мен ұл ретінде қарастырылған; Шнайдер туыстықтың ең маңызды құрамдас бөлігі ретінде «іс-қимыл, іс-әрекет формалары, мінез-құлық кодекстері, түрлі рөлдер» (72-бет) сияқты көбінесе назардан тыс қалған процестерге баса назар аударуды ұсынды. Оның сыны антропологтардың жаңа буынына өздері зерттеген мәдениеттердегі әлеуметтік қатынастарды («туыстық») қалай түсіндіріп, байқап, сипаттайтынын қайта қарауға түрткі болды.

Биология, психология және туыстық қатынас

Шнайдер сияқты, туыстық антропологтары адамның әлеуметтік үлгілерінің әлеуметтік-биологиялық түсіндірмелерін редукционистік және адам туыстығы туралы этнографиялық деректермен эмпирикалық тұрғыдан үйлесімсіз деп қарастырды. Маршалл Салинс 1976 жылғы «Биологияны қолдану және зәрулік» еңбегінде этнографиялық шолулар арқылы әлеуметтік-биологиялық тәсілді қатаң сынады, адамдар үшін «жақын» және «алыс» [туыс] санаттары қандастық қашықтықтан тәуелсіз өзгереді және осы санаттар нақты әлеуметтік тәжірибені ұйымдастырады (112-бет) деп атап өтті. Антропологиядан тәуелсіз, организмдердің әлеуметтік мінез-құлқы мен қарым-қатынастарын зерттейтін биологтар, маңызды әлеуметтік мінез-құлқының түрдің ерекшелігіне айналуының қандай шарттарын түсінуге қызығушылық танытады (инклюзивті сәйкестік теориясын қараңыз). Кешенді әлеуметтік қарым-қатынастар мен біртұтас әлеуметтік топтар ғана емес, көптеген приматтарға да тән болғандықтан, биологтар әлеуметтікліктің осы биологиялық теориялары принципі бойынша жалпыға қолданылуы керек деп санайды. Адамның туыстық қатынас үлгілерін зерттеуден алынған этнографиялық деректерді толық ескере отырып, осы идеяларды адам түріне қалай қолдануға болады деген қиын мәселе туындайды. Биологиялық инклюзивті сәйкестік теориясының және социобиологияның туынды саласының алғашқы дамуы кейбір социобиологтар мен эволюциялық психологтарды инклюзивті сәйкестік теориясы адамдардағы туыстық қатынастар генетикалық туыстыққа байланысты болады деген болжаммен адам туыстығына қарауға итермеледі, олар Морган сияқты алғашқы антропологтардың генеалогиялық тәсілімен оңай байланыстырды (жоғарыдағы бөлімдерді қараңыз). Дегенмен, бұл Шнайдер, Салинс және басқа да антропологтар ашық түрде қабылдамайтын ұстаным.

Редуктивті емес биология және туыстық қатынасты дамыту

Шнайдермен келісіп, Голланд биологиялық теория мен дәлелдердің нақты баяны әлеуметтік байланыстардың (және туыстықтың) шын мәнінде генеалогиялық қатынастармен емес, ортақ әлеуметтік ортамен және жиі өзара әрекеттесу, күтім мен тәрбиелеу процестері арқылы жүзеге асырылатынын қолдайды. 2012 жылы жарық көрген «Әлеуметтік байланыс және тәрбие туыстығы» атты кітабында Голланд социобиологтар мен кейін эволюциялық психологтар биологиялық теорияны дұрыс түсінбегенін, инклюзивті жарамдылық теориясы генетикалық туыстықтың өзі әлеуметтік байланыс пен әлеуметтік ынтымақтастықтың шарты деп болжайды деген қате пікірге келгенін айтады. Голланд биологиялық теорияның (инклюзивті жарамдылыққа қараңыз) әлеуметтік мінез-құлық пен генеалогиялық туыстық арасындағы статистикалық байланысты әлеуметтік мінез-құлықтың эволюциясының критерийі ретінде ғана анықтайтынын атап көрсетеді. Теорияның авторы У.Д. Гамильтон организмдердің әлеуметтік мінез-құлықтарының генетикалық туыстықпен әдетте байланысты болатын жалпы жағдайлармен жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ генетикалық туыстықтың өзімен жүзеге асырылуы емес деп есептеген (Адамның инклюзивті жарамдылығы және Туыстықты тануға қараңыз). Голланд әлеуметтік сүтқоректілер мен приматтардың далалық зерттеулерін қарастырып, осы түрлердегі әлеуметтік байланыс пен ынтымақтастықтың генетикалық туыстықпен емес, ортақ өмір сүру ортасы, таныстық және байланыстар процестері арқылы жүзеге асырылатынын көрсетеді. Осылайша, Голланд биологиялық теория мен биологиялық дәлелдердің де детерминистік емес және редуктивті емес екенін, ал биологияның теориялық және эмпирикалық саладағы (Шнайдердің 1968 жылғы кітабындағы «биология» сияқты мәдени-символикалық контексттен өзгеше) мәдени антропологтардың тәрбие туыстығына қатысты көзқарасын қолдайтынын көрсетеді (жоғарыдағы бөлімдерге қараңыз). Голланд антропология, биология және психология арасында адам туыстығына қатысты редуктивті емес үйлесімділік бар екенін айтса да, кез келген нақты адам мәдениетіндегі туыстықты толыққанды түсіну үшін этнографиялық әдістер, соның ішінде адамдардың өздерінің баяндамалары, тарихи жағдайлардың талдауы, символдық жүйелер, экономикалық және басқа да мәдени факторлар маңызды болып қала береді. Голландтың ұстанымын мәдени антропологтар мен биологтар да қолдайды, Робин Фокс айтқандай, бұл «туыстық категориялары, генетикалық туыстық және мінез-құлықты болжау арасындағы күрделі қарым-қатынастың мәніне жетеді».

Эволюциялық психология

Екінші көзқарас, эволюциялық психология, генетикалық туыстық (немесе генеалогия) адамның туыстық үлгілерін түсінудің кілті болып табылады деген пікірді жалғастыруда. Сахлиннің (жоғарыда) ұстанымына қайшы, Дейли мен Уилсон "жақын" және "қашық" санаттары жер бетіндегі ешбір қоғамда қандас қашықтығына тәуелсіз емес" деп мәлімдейді. (Дейли және басқалар, 1997, 282-бет). Қазіргі көзқарас бойынша, адамдарда генетикалық туыстықтың белгілі бір түрлерін анықтауға арналған, туа біткен, бірақ мәдениеттің әсеріне ұшырайтын жүйе бар. Бауырларды анықтаудың маңызды факторы, әсіресе үлкен бауырлар үшін, егер нәресте мен анасы нәрестеге күтім көрсетсе, онда нәресте мен өзіңіздің туыс екеніңізді есептеу болып табылады. Бірінші әдісті қолдана алмайтын кіші бауырлар үшін тағы бір маңызды фактор – бірге өскен адамдар бір-бірін туыс деп санайды. Тағы бір мүмкіндік – ірі гистоқұқылылық кешеніне негізделген генетикалық анықтау (Масқар гистоқұқылылық кешені мен Жыныстық таңдауды қараңыз). Бұл туыстық анықтау жүйесі инцест табуы және туыстарға деген қайырымдылыққа бейімділік сияқты басқа генетикалық бейімділіктерге де әсер етеді. Бұл тәсілдегі бір мәселе – көптеген қоғамдар неге тек туыстық қатынас бойынша емес, тектестік бойынша ұйымдастырылатыны (төменде қараңыз). Мұның бір түсіндірмесі – туыстық қарым-қатынас нақты шекаралар жасамайды және әр адам үшін әртүрлі болады. Керісінше, тектес топтар әдетте нақты шекаралар жасайды және әртүрлі көлемдегі ынтымақтастық топтарын құрудың оңай жолын ұсынады. Эволюциялық психология гипотезасына сәйкес, тектес жүйелер ұрпақ мүшелері арасындағы туыстықтың жоғары генетикалық ықтималдығын қамтамасыз ету үшін оңтайландырылған, егер әкелікке сенімділік жоғары болса, ерлер патрилинейлі жүйеге басымдық беруі керек; егер әкелікке сенімділік төмен болса, ерлер матрилинейлі жүйеге басымдық беруі керек. Кейбір зерттеулер бұл байланысты қолдайды, бір зерттеу төмен әкелік сенімділігі бар патрилинейлі қоғамды және жоғары әкелік сенімділігі бар матрилинейлі қоғамды таба алмады. Тағы бір байланыс – мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдар бау-бақша шаруашылығымен айналысатын қоғамдарға қарағанда көбінесе патрилинейлі болып келеді. Бұл мал шаруашылығындағы жылжымалы мал түріндегі байлықтың кәләш төлеуге оңай қолданылуы мүмкін, бұл ресурстарды ұлдарға шоғырландыруға мүмкіндік береді, осылайша олар үйлене алады. Бұл айырмашылық баланың заңды ата-анасы деп саналатын адам баланың биологиялық ата-анасы деп саналатын адамнан өзгеше болған кезде пайдалы. Мысалы, Эванс-Притчард нуер этнографиясында күйеуі қайтыс болғаннан кейін жесір әйел күйеуінің туыстарынан тыс жердегі сүйіктісімен өмір сүрсе, онда бұл сүйікті жесір әйелдің кейінгі балаларының әкесі болып саналады және оның қайтыс болған күйеуі әке болып саналады деп атап өтті. Нәтижесінде, сүйікті балалардың үстінен заңды түрде бақылауға ие емес, оларды әке туыстары өздері қалаған кезде одан ала алады. "Әке" және "генетор" терминдері Ұлыбританияда ажырасу кезінде балалар мен олардың ата-аналары арасындағы қарым-қатынасты сипаттауға көмектеседі. Ата-анасы ажырасқаннан және қайтадан үйленгеннен кейін балалар бірнеше адамға қатысты "ана" немесе "әке" терминін қолданады, ал баланың күтіміне заңды түрде жауапты және баланың тегін пайдаланатын әке немесе ана баланың биологиялық әкесі немесе анасы бола бермейді, олармен жеке ата-аналар арасындағы қарым-қатынас кездесу құқығы немесе бірлескен қамқорлық сияқты келісімдер арқылы сақталуы мүмкін. "Генетор" немесе "генетрикс" терминдері қандастыққа негізделген нақты биологиялық қатынастарды білдірмейді, керісінше, жеке адамның баламен физикалық байланысты екендігі туралы әлеуметтік сенімге сілтеме жасайды, бұл биологияның қалай жұмыс істейтіндігі туралы мәдени идеялардан алынған. Мысалы, Ифугаолар некеден тыс баланың бірден көп әкесі болуы мүмкін деп санайды, сондықтан олар бірден көп генеторды тағайындайды. Дж. А. Барнс генетор мен генетрикс (баланың биологиялық анасы мен әкесі) және баланың нақты генетикалық әкесі мен анасы арасындағы айырмашылықты одан әрі ажырату қажет деп мәлімдеді.

Қарым-қатынастардың құрамы

Туғандықтарды зерттеу адамдар арасындағы екілік қатынастар арқылы қарастырылуы мүмкін. Мысалы, егер x – y-ның ата-анасы болса, онда бұл қатынас xPy деп белгіленеді. Кері қатынас, яғни y – x-тің баласы, yPTx деп жазылады. z-ның да x-тің баласы екенін болжайық: zPTx. Онда y мен z бауыр-қарындас, себебі олардың ортақ ата-анасы x: zPTxPy → zPTPy. Мұнда бауыр-қарындастық қатынасы ата-ана қатынасының керісімен (PTP) құрамы арқылы көрсетіледі. Әже-шеше қатынасы – ата-ана қатынасының өзімен-өзінің құрамы: G = PP. Көргенше қарындас немесе іні – ата-ананың бауыры, (PTP)P, бұл сондай-ақ әже-шешенің баласы ретінде де түсіндірілуі мүмкін, PT(PP). Егер x – y-ның әжесі/шешесі болса: xGy. Онда y мен z туыс, егер yGTxGz болса. Туыстықты білдіретін осы символдар жалпы алгебралық логикада адамдардан өзге жиындармен қатынастарды зерттеу үшін қолданылады.

Степендері

Туыстық дәрежесі Гендік үлестік Іштен өрбіген штамм қолданылмайды 99% Егіздер бірінші дәреже 100% Толық бауыр бірінші дәреже 50% (2−1) Әке-шеше бірінші дәреже 50% (2−1) Бала бірінші дәреже 50% (2−1) Жартылай бауыр екінші дәреже 25% (2−2)3/4 бауыр немесе туысқан бауыр екінші дәреже 37.5% (3⋅2−3) Әже-ата екінші дәреже 25% (2−2) Немере екінші дәреже 25% (2−2) Аға/іні екінші дәреже 25% (2−2) Қыздары/ұлы екінші дәреже 25% (2−2) Жартылай аға/іні үшінші дәреже 12.5% (2−3) Жартылай қыздары/ұлы үшінші дәреже 12.5% (2−3) Шөп ата-ана үшінші дәреже 12.5% (2−3) Шөп немере үшінші дәреже 12.5% (2−3) Шөп аға/іні үшінші дәреже 12.5% (2−3) Шөп қыздары/ұлы үшінші дәреже 12.5% (2−3) Бірінші туысқан үшінші дәреже 12.5% (2−3) Екі рет бірінші туысқан екінші дәреже 25% (2−2) Жартылай бірінші туысқан төртінші дәреже 6.25% (2−4) Бірінші туысқан бір рет алысқан төртінші дәреже 6.25% (2−4) Екінші туысқан бесінші дәреже 3.125% (2−5) Екі рет екінші туысқан төртінші дәреже 6.25% (2−4) Үш рет екінші туысқан төртінші дәреже 9.375% (3⋅2−5) Төрт рет екінші туысқан үшінші дәреже 12.5% (2−3) Үшінші туысқан жетінші дәреже 0.781% (2−7) Төртінші туысқан тоғызыншы дәреже 0.20% (2−9)