Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдіктер туысы және табиғи инсектицид
Genus of plants and natural insecticide
Пиретрум – бұрынғыда Ескі әлемге тән бірнеше өсімдіктердің туысы, қазір Chrysanthemum немесе Tanacetum тұқымдасына жатқызылады. Олар әдемі гүл бастары үшін сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Пиретрум бұрын пиретрум туысына кіретін өсімдіктерді атау үшін де қолданылады. Пиретрум – Chrysanthemum cinerariifolium және Chrysanthemum coccineum өсімдіктерінің құрғатылған гүлдерінен жасалған табиғи инсектицидтің де атауы. Осы түрлердегі инсектицидтік заттар пиретриндер деп аталады.
Pyrethrum was a genus of several Old World plants now classified in either Chrysanthemum or Tanacetum which are cultivated as ornamentals for their showy flower heads. Pyrethrum continues to be used as a common name for plants formerly included in the genus Pyrethrum. Pyrethrum is also the name of a natural insecticide made from the dried flower heads of Chrysanthemum cinerariifolium and Chrysanthemum coccineum. The insecticidal compounds present in these species are pyrethrins.
Сипаттама
Chrysanthemum тұқымдасының кейбір өкілдері, мысалы келесі екеуі, кейбір ботаниктердің пікірінше Tanacetum тұқымдасына жатқызылады. Екі тұқым да астра тұқымдасына (Asteraceae) кіреді. Олардың барлығы көп жылдық өсімдіктер, сыртқы түрі қызғалдаққа ұқсас және ақ жапырақтары бар. Tanacetum cinerariifolium далматин хризантемасы деп аталады, бұл оның Балқан аймағының (Далматияның) сол бөлігінде өсетіндігін көрсетеді. Ол басқа пиретрум түрлеріне қарағанда қарапайым маргариткаға көбірек ұқсайды. Оның гүлдері әдетте ақ түсті, сары орталық бөлігімен және көптеген берік сабақтардан өседі. Өсімдіктердің көкшіл-жасыл жапырақтары болады және биіктігіне жетеді. Бұл өсімдік пиретрин инсектицидтерінің табиғи көзі ретінде экономикалық маңызға ие. C. coccineum, яғни парсы хризантемасы, Кавказда өсетін көп жылдық өсімдік және маргариткаға ұқсас. Ол ірі ақ, қызғылт немесе қызыл гүлдер шығарады. Жапырақтары папоротниктерге ұқсайды және биіктігі аралығында өседі. Гүлдеу кезеңі қоңыржай климатта (Солтүстік жарты шар) маусымнан шілдеге дейін созылады. C. coccineum да инсектицидтік пиретриндерді қамтиды, бірақ C. cinerariifolium-мен салыстырғанда олардың мөлшері аз. Басқа да түрлер, мысалы C. balsamita және C. marshalli, инсектицидтік заттарға ие, бірақ жоғарыда аталған екі түрге қарағанда тиімділігі төмен.
Some members of the genus Chrysanthemum, such as the following two, are placed in the genus Tanacetum instead by some botanists. Both genera are members of the daisy (or aster) family, Asteraceae. They are all perennial plants with a daisy like appearance and white petals. Tanacetum cinerariifolium is called the Dalmatian chrysanthemum, denoting its origin in that region of the Balkans (Dalmatia). It looks more like the common daisy than other pyrethrums do. Its flowers, typically white with yellow centers, grow from numerous fairly rigid stems. Plants have blue green leaves and grow to in height. The plant is economically important as a natural source of pyrethrin insecticides. C. coccineum, the Persian chrysanthemum, is a perennial plant native to Caucasus and looks somewhat like a daisy. It produces large white, pink or red flowers. The leaves resemble those of ferns, and the plant grows to between in height. The flowering period is June to July in temperate climates (Northern Hemisphere). C. coccineum also contains insecticidal pyrethrins, but it is a poor source compared to C. cinerariifolium. Other species, such as C. balsamita and C. marshalli, also contain insecticidal substances, but are less effective than the two species mentioned above.
Инсектицидтер
Гүлдері ұнтақталғаннан кейін, тұқымдық қапшықтарында болатын пиретрин деп аталатын белсенді компоненттер олеорезин түрінде алынып сатылады. Ол су немесе майдағы ерітінді немесе ұнтақ түрінде қолданылады. Пиретриндер барлық жәндіктердің жүйке жүйесіне әсер етеді және аналық масалардың қан соруына тосқауыл қояды. Жәндіктерге өлімге жеткізбейтін мөлшерде болғанда да, олар жәндіктерді қуып шығаруға көмектеседі. Олар балықтар үшін зиянды, бірақ көптеген синтетикалық инсектицидтерге қарағанда сүтқоректілер мен құстарға әлдеқайда аз улы және ыдырауға ұшырайды, биоразлагаюшы және жарыққа түскенде тез ыдырайды. Олар тағамдық өнімдердің маңында қолдануға болатын ең қауіпсіз инсектицидтердің бірі саналады. 1998 жылы Кения әлемдік пиретрум өндірісінің 90% (6000 тоннадан астам) өндірді. Танзания мен Эквадорда да маңызды өндіріс жүргізіледі. Қазіргі таңда әлемдегі ең ірі өндіруші – Тасмания, Австралия.
The flowers are pulverized and the active components, called pyrethrins, contained in the seed cases, are extracted and sold in the form of an oleoresin. This is applied as a suspension in water or oil, or as a powder. Pyrethrins attack the nervous systems of all insects, and inhibit female mosquitoes from biting. When present in amounts less than those fatal to insects, they still appear to have an insect repellent effect. They are harmful to fish, but are far less toxic to mammals and birds than many synthetic insecticides and are not persistent, being biodegradable and also decompose easily on exposure to light. They are considered to be amongst the safest insecticides for use around food. In 1998 Kenya was producing 90% (over 6,000 tonnes) of the world's pyrethrum, called py for short. Production in Tanzania and Ecuador is also significant. Currently the world's major producer is Tasmania, Australia.
Спрейлер
Пиретрум ғасырлар бойы инсектицид ретінде және Таяу Шығыста бітелерге қарсы ем ретінде қолданылған (парсы ұнтағы, сондай-ақ "парсы пеллитори" деп те аталады). Ол австриялық өнеркәсіпші Ж. Захерлдің Zacherlin тауарлық белгісімен бүкіл әлемде сатылды. Ол сертификатталған органикалық егіншілікте рұқсат етілген ең көп қолданылатын синтетикалық емес инсектицидтердің бірі болып табылады. Гүлдер кептіріліп, содан соң ұнтақталатын болса, сумен араластырылады. Пиретроидтар – табиғи пиретрумға (пиретриндерге) негізделген синтетикалық инсектицидтер; кең таралған мысалы – перметрин. Пиретриндер көбінесе пиперонил бутоксидтен тұратын синтетикалық химиялық қосылыстармен бірге сатылады, ол инсекттерге уыттылығын арттырады және пиретриндерді жалғыз қолданғандағыдан гөрі жылдам әсер етеді. Мұндай құралымдар синергиялық пиретриндер деп аталады.
Pyrethrum has been used for centuries as an insecticide, and as a lice remedy in the Middle East (Persian powder, also known as "Persian pellitory"). It was sold worldwide under the brand Zacherlin by Austrian industrialist J. Zacherl. It is one of the most commonly used non synthetic insecticides allowed in certified organic agriculture. The flowers should be dried and then crushed and mixed with water. Pyrethroids are synthetic insecticides based on natural pyrethrum (pyrethrins); one common example is permethrin. Pyrethrins are often sold in preparations that also contain the synthetic chemical piperonyl butoxide, which enhances the toxicity to insects and is faster acting compared with pyrethrins used alone. These formulations are known as synergized pyrethrins.
Қауымдастықты отырғызу
Бұл өсімдіктер өндіретін феромон көбелек қоңыздарын тартады, сонымен қатар, шырындарға ескерту сигналы ретінде әрекет етеді.
A pheromone produced by these plants attracts ladybug beetles, and at the same time acts as an alarm signal to aphids.
Сүтқоректілер
Жыртқыштар мен қояндар үшін пиретрумның деңгейі жоғары, кейбір жағдайларда жануардың дене салмағының 1% құрайтын дозалар айқын өлімге алып келеді. Бұл синтетикалық пиретроидтардағы өлімге әкелетін деңгейге ұқсас. Дегенмен, пиретрумды синтетикалық инсектицидтер сияқты сақтықпен қолдану керек: қауіпсіздік құралдарын кию қажет, және басқа химиялық заттармен араластырудан аулақ болу керек. Адамдар пиретрумға цинерин, жасмолин және пиретрин қоспасы түрінде жұмыс орнында тыныс арқылы, көзге немесе теріге түсу арқылы, немесе жұту арқылы ұшырауы мүмкін. Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау басқармасы (OSHA) пиретрумға жұмыс орнындағы 8 сағаттық жұмыс күні ішінде 5 мг/м3 шегінде рұқсат етілген максималды мөлшерді (PEL) белгіледі. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау институты (NIOSH) 8 сағаттық жұмыс күніне 5 мг/м3 ұсынылатын шекті мөлшерді (REL) белгіледі. Пиретрумның 5000 мг/м3 деңгейі өмірге және денсаулыққа дереу қауіпті. Пиретрумға ұшыраған адамдарда қышыма, дерматит, папулалар, эритема (терінің қызаруы), ринорея (мұрынның ағуы), ұстама және астма сияқты симптомдар пайда болуы мүмкін.
Rat and rabbit levels for pyrethrum are high, with doses in some cases of about 1% of the animal's body weight required to cause significant mortality. This is similar to fatal levels in synthetic pyrethroids. Nevertheless, pyrethrum should be handled with the same caution as synthetic insecticides: safety equipment should be worn, and mixing with other chemicals should be avoided. People can be exposed to pyrethrum as a mixture of cinerin, jasmolin, and pyrethrin in the workplace by breathing it in, getting it in the eyes or on the skin, or swallowing it. The Occupational Safety and Health Administration (OSHA) has set the legal limit (Permissible exposure limit) for pyrethrum exposure in the workplace as 5 mg/m3 over an 8 hour workday. The National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) has set a Recommended exposure limit (REL) of 5 mg/m3 over an 8 hour workday. At levels of 5000 mg/m3, pyrethrum is immediately dangerous to life and health. People exposed to pyrethrum may experience symptoms including pruritus (itching), dermatitis, papules, erythema (red skin), rhinorrhea (runny nose), sneezing, and asthma.
Басқа жануарлар
Пиретрум, әсіресе оның құрамындағы пиретрин, аралар сияқты пайдалы тозаңдастырушылардың ішіндегі жәндіктерге өте зиянды. Аралар мен басқа да пайдалы жәндіктерді өлтіру қаупі, бұл қосылыстың жылдам ыдырауымен (өсімдіктерде және топырақ бетінде шамамен 12 сағаттық жартылай ыдырау кезеңі, бес күннен кейін шамамен 3% қалдығы сақталады, бірақ суға түскенде немесе топыраққа сіңгенде бірнеше апта немесе одан да ұзақ сақталады) және оның жәндіктерді аз ғана қорқыту қабілетімен ішінара төмендетіледі.
Pyrethrum, specifically the pyrethrin within, is highly toxic to insects including useful pollinators like bees. The risk of killing bees and other beneficial insects is partially reduced by the compound's rapid breakdown (a half life of approximately 12 hours on plants and on the surface of the soil, with about 3% remaining after five days, but persisting several weeks or more if it enters a body of water or is dug into the soil) and its slight insect repellant activity.