Көне Грек, Рим және Византияда аттармен жүгіру спорты
Chariot racing
Көне Грек, Рим және Византияда көліктің жарысы – аристократтардың мәртебесін көрсететін ең танымал спорт түрі. Жарты жол жүргізу, фестивальдер мен жарыстар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көне грек, рим және Византия спорттары
Ancient Greek, Roman, and Byzantine sport
Араба жарысы (harmatodromía; ludi circenses) – ежелгі грек, рим және Византияның ең танымал спорт түрлерінің бірі. Грекияда арбалы жарыстар ерте заманнан-ақ аристократиялық жерлеу рәсімдерінде маңызды рөл атқарды. Формалды жарыстар мен тұрақты жарыс жолдары құрылғаннан кейін, арба жарысын көптеген грек мемлекеттері мен олардың діни мерекелері қабылдады. Аттар мен арбалар өте қымбатқа бағаланды. Олардың иелері ең бай аристократтар болды, олардың беделі мен мәртебесі осындай әсем әрі қызықты көріністер ұйымдастыру арқылы арта түсетін. Олардың жетістіктері арнайы жазылған одалар мен өлеңдер арқылы кеңінен танымал болатын. Гректердің дәстүрлі жарыстарында әр арбада бір жүргізуші болып, оны төрт, кейде екі ат тартатын. Жүргізушілер мен аттар соқтығысып, ауыр жарақат алған немесе қаза тапқан жағдайлар жиі болатын. Бұл жарысқа қызығушылықты арттырып, көрермендерге қосымша эмоция сыйлады. Көбінесе арбаларды құлдар немесе келісімшарт бойынша жұмыс істейтін маман жүргізетін. Жеңіске жеткен иелері мен аттары жиі аталып көрсетілсе, жүргізушілер туралы ақпарат көбінесе ұмытылып кететін. Ежелгі Олимпиада ойындары мен басқа да Пангеллендік ойындарда арба жарысы ең маңызды ат спортының бірі саналды және оны үйленбеген әйелдер де тамашалай алатын. Үйленген әйелдерге Олимпиада ойындарын көруге тыйым салынған, бірақ Спарталық ақсүйек әйелдің Олимпиадаға аттарды дайындап, екі жарыста жеңіске жеткені, оның бірінде жүргізуші ретінде қатысқаны мәлім. Ежелгі Римде арба жарысы көптеген мемлекеттік қаржыландырылатын ойын-сауықтардың ең танымал түрі болды және бірнеше діни мерекелердің маңызды бөлігін құрады. Римдік арба жүргізушілерінің әлеуметтік статусы төмен болғанмен, жарысқа қатысқаны үшін ақы алатын. Жеңімпаздар мәртебесіне қарамастан, жеңістері үшін жомарт сыйлықтар мен ақшалай марапаттар алатын, ал ең жақсылары ең бай заңгерлер мен сенаторлардан да көп табыс таба алатын. Жарыс командаларының басшылары ерекше дағдылы жүргізушілер мен олардың аттарын іздеуге тырысқан болуы мүмкін. Жүргізушілер жеке немесе команда түсімен жарыса алатын: көк, жасыл, қызыл немесе ақ. Көрермендер көбінесе бір команданы жақтап, оның табысымен өзін байланыстыратын. Жарыстарға жасалған жеке ставкалар командаларға, жүргізушілерге және бай демеушілерге үлкен сома жинауға көмектесетін. "Нан мен ойын-сауық" түріндегі императорлық үлкен қаржылық көмек римдік халықты тойдырып, көңіл көтеріп, алаңдатудан сақтап тұрды. Жарысқан топтар арасындағы ұйымдасқан зорлық-зомбылық жиі кездесетін, бірақ көбінесе бақылауда ұсталатын. Римдік және кейінірек Византия императорлары жеке ұйымдарға сенімсіздікпен қарап, оларды ықтимал бүлікшіл деп санады, сондықтан командаларды, әсіресе көк және жасыл командаларды бақылауға алып, оларды басқаруға лауазымды адамдарды тағайындады. Римнің құлауынан кейін Батыс Рим империясында арба жарысының маңызы азайды; соңғы белгілі жарыс 549 жылы Цирк Максимуста остготтар патшасы Тотила ұйымдастырды. Шығыс Рим (Византия) империясында дәстүрлі римдік арба жарысы топтары бірнеше ғасыр бойы бұқаралық ойын-сауық, дін және саясатта маңызды рөл атқарды. Көк команданың жақтастары жасыл команданың жақтастарымен сыртқы, ішкі және діни саясатты бақылау және императорлық қаржыландыру үшін бәсекелесті. Олардың азаматтық наразылықтары мен мойынсұнбаушылықтары Ника көтерілісінде византиялық азаматтардың әскерилер тарапынан қасақана қырғынына әкеп соқты. Содан кейін өсетін шығындар мен экономиканың құлдырауы Византиядағы арба жарысының біртіндеп тоқтауына себеп болды.
Chariot racing (, harmatodromía; ludi circenses) was one of the most popular ancient Greek, Roman, and Byzantine sports. In Greece, chariot racing played an essential role in aristocratic funeral games from a very early time. With the institution of formal races and permanent racetracks, chariot racing was adopted by many Greek states and their religious festivals. Horses and chariots were very costly. Their ownership was a preserve of the wealthiest aristocrats, whose reputations and status benefitted from offering such extravagant, exciting displays. Their successes could be further broadcast and celebrated through commissioned odes and other poetry. In standard Greek racing practise, each chariot held a single driver and was pulled by four horses, or sometimes two. Drivers and horses risked serious injury or death through collisions and crashes; this added to the excitement and interest for spectators. Most charioteers were slaves or contracted professionals. While records almost invariably credit victorious owners and their horses for winning, their drivers are often not mentioned at all. In the ancient Olympic Games, and other Panhellenic Games, chariot racing was one of the most important equestrian events, and could be watched by unmarried women. Married women were banned from watching any Olympic events but a Spartan noblewoman is known to have trained horse teams for the Olympics and won two races, one of them as driver. In ancient Rome, chariot racing was the most popular of many subsidised public entertainments, and was an essential component in several religious festivals. Roman chariot drivers had very low social status, but were paid a fee simply for taking part. Winners were celebrated and well paid for their victories, regardless of status, and the best could earn more than the wealthiest lawyers and senators. Racing team managers may have competed for the services of particularly skilled drivers and their horses. The drivers could race as individuals, or under team colours: Blue, Green, Red or White. Spectators generally chose to support a single team, and identify themselves with its fortunes. Private betting on the races raised large sums for the teams, drivers and wealthy backers. Generous imperial subsidies of "bread and circuses" kept the Roman masses fed, entertained and distracted. Organised violence between rival racing factions was not uncommon, but it was generally contained. Roman and later Byzantine emperors, mistrustful of private organisations as potentially subversive, took control of the teams, especially the Blues and Greens, and appointed officials to manage them. Chariot racing faded in importance in the Western Roman Empire after the fall of Rome; the last known race there was staged in the Circus Maximus in 549, by the Ostrogothic king, Totila. In the Eastern Roman (Byzantine) Empire, the traditional Roman chariot racing factions continued to play a prominent role in mass entertainment, religion and politics for several centuries. Supporters of the Blue teams vied with supporters of the Greens for control of foreign, domestic and religious policies, and Imperial subsidies for themselves. Their displays of civil discontent and disobedience culminated in an indiscriminate slaughter of Byzantine citizenry by the military in the Nika riots. Thereafter, rising costs and a failing economy saw the gradual decline of Byzantine chariot racing.
Ертедегі Грекия
Керамикадағы суреттер арба жарыстарының б.з.д. XIII ғасырында Микендік Грекияда болғанын көрсетеді. Арба жарысына қатысты алғашқы әдеби сілтеме Гомердің "Илиада" дастанында Патроклдың қорымдық ойындары туралы поэтикалық әңгімесінде кездеседі, ол автордың өзінің шамамен 8 ғасырлық дәуірінен алынған әдет-ғұрыптарды аңызға толы өткен шаққа негізделген әңгімелермен үйлестіреді. Бұл жарысқа гректердің жетекші тұлғалары қатысты: Аргостың Диомеді, ақын Эумел, ахейлік князь Антилох, Спарта патшасы Менелай және батыр Мерион. Бір айналымды ағаш түбінен жасалған жарысты Диомед жеңіп, жүлде ретінде құл қыз бен қазан алды. Олимпиада ойындарының негізін арба жарысы қалаған деген де әңгіме бар. Пиндардың айтуынша, король Эномаус қызы Ипподамияға талапкерлерді жарысқа шақырған, бірақ Пелоп жеңіске жетіп, өз жеңісінің құрметіне Ойындарды құрған.
Images on pottery show that chariot racing existed in thirteenth century BC Mycenaean Greece. The first literary reference to a chariot race is in Homer's poetic account of the funeral games for Patroclus, in the Iliad, combining practices from the author's own time (c. 8th century) with accounts based on a legendary past. The participants in this race were drawn from leading figures among the Greeks; Diomedes of Argos, the poet Eumelus, the Achaean prince Antilochus, King Menelaus of Sparta, and the hero Meriones. The race, which was one lap around the stump of a tree, was won by Diomedes, who received a slave woman and a cauldron as his prize. A chariot race also was said to be the event that founded the Olympic Games; according to one legend, mentioned by Pindar, King Oenomaus challenged suitors for his daughter Hippodamia to a race, but was defeated by Pelops, who founded the Games in honour of his victory.
Олимпиада ойындары
Олимпиада ойындары дәстүрлі түрде б.з.д. 776 жылы бай, беделді ат иелері аристократиясы – Элеандар тарапынан құрылған. Олимпиада ойындары туралы ең алғашқы дереккөз – Пиндар, ол соғыс арбалары жарысын бес негізгі жарыстың бірі деп атаған. Кейін Паузанияс соғыс арбалары жарыстары 680 жылдан бастап қосылғанын және ойындар бір күннен екі күнге дейін ұзартылғанын мәлімдейді. Осы дәстүр бойынша, стадиондағы (шамамен 600 фут) жаяу жүгіру ең жоғары мәртебеге ие болды. Олимпиадалық жеңіске байланысты құрбандықтарға аттар мен арбалар кірді. Бір атты жарыс (келес) ойындарға кешігіп келді және тарихының басында тоқтатылды. Олимпиадалық және басқа да пангеллендік ойындардағы басты арба жарыстары төрт атты (тетриппон, τέθριππον) және екі атты (синорис, συνωρὶς) жарыстар болды. Паузанияс Рим империясының құрамында болған Грекиядағы II ғасырдағы Олимпиадалық ипподромды сипаттайды. Қасиетті орынның оңтүстік-шығысындағы периметрдің жоспары шамамен 780 метр ұзындықта және 320 метр енде болды. Жарысқа қатысушылар бастау орнынан сағат тіліне қарсы бағытта ең жақын (батыс) бұрылысқа дейін жүгіріп, шығыс бұрылысында бұрылып, батысқа қайтатын. Айналымдардың саны жарысқа байланысты өзгерді. Көрермендер солтүстік жағындағы табиғи төбелерден, ал оңтүстік және шығыс жағындағы жасанды төбелерден тамашалай алды. Солтүстік жағалаудың батыс жағында төрешілерге арналған орын болды. Паузания Олимпиядағы орталық бөлігін сипаттамайды, бірақ археолог Викату оның бар екенін болжайды. Паузанияс Тараксип ("Атты алаңдататын") деп аталатын нысанның пайда болуына қатысты бірнеше теория ұсынады – бұл ежегіргі дөңгелек алтарь, мазар немесе қабір, жарыс жолының кіреберісінің біріне орналасқан. Ол жаман ниетті деп есептелді, себебі аттарды еш себепсіз қорқытып, жарыс барысында апаттарға себеп болды. Паузанияс соның салдарынан "арбаға мінгендер құрбандық шалып, Тараксип оларға жақсылық көрсетсін деп дұға етеді" деп хабарлайды. Бұл, мүмкін, жартылай дөңгелек жолдың ең қауіпті және қиын бөлігін көрсеткен болуы мүмкін. Паузанияс басқа грек ипподромдарында да осыған ұқсас, бірдей аталатын жерлерді сипаттайды. Олардың аты жылқылар мен ат жарыстарының құдайы Посейдонның есімі болуы мүмкін. Жарыстар жарыс алаңына шерумен басталады, ал хабаршы жүргізушілер мен иелерінің есімдерін жариялайды. Тетриппон он екі айналымнан тұрады. Жарыстың ең маңызды және қиын міндеті жүргізушілер, төрешілер және стюардтар үшін әділ стартты қамтамасыз ету және жалған старттар мен соқтығыстарды азайту болды. Сол кезде де, қазір де, жарысқа дайындық кезінде шабысқан жылқыларды басқару қиындық туғызуы мүмкін. Адам қателіктерін азайту үшін әртүрлі механикалық құрылғылар қолданылды. Портативті старт қақпалары (hyspleges, жекеше: hysplex) ағаш қаңқадағы тығыз арқанды пайдаланып, босатылып, жарысты бастау үшін алға түсірілді. Паузанияс жазғандай, старт сызығынан ең алыста орналасқан арба қозғала бастады, содан кейін қалғандары кезекпен жүрді, сондықтан соңғы қақпа ашылған кезде барлық арбалар старт сызығында қозғалады. Жарыс басталғанда қола бүркіт (Олимпиада ойындарының қамқоршысы Зевстің белгісі) көтеріліп, әр айналымда қола дельфин (Посейдонның белгісі) түсірілетін. Ортадағы екі ат жүкті тартудың көп бөлігін өз мойнына алатын. Қанаттағы жұптар іздерін пайдаланып, тартты және бағыттап, жылқы тобы жақсы жаттығудан өткен және басқарылатын болды. Гректер ең жақсы арба жарыс жылқысы – бие деп есептеді.
The Olympic Games were traditionally founded in 776 BC, by the Eleans, a wealthy, prestigious horse owning aristocracy. Pindar, the earliest source for the Olympics, includes chariot racing among their five foundation events. Much later, Pausanias claims that chariot races were added only from 680 BC, and that the games were extended from one day to two days to accommodate them. In this tradition, the foot race of a stadion (approximately 600 feet) offered the greater prestige. Votive offerings associated with Olympic victories include horses and chariots. The single horse race (the keles) was a late arrival at the games, dropped early in their history. The major chariot races of the Olympic and other Panhellenic Games, were four horse (tethrippon, τέθριππον) and two horse (synoris, συνωρὶς) events. Pausanias describes the Olympic hippodrome of the second century AD, when Greece was part of the Roman Empire. The perimeter groundplan, southeast of the sanctuary itself, was approximately 780 meters long and 320 meters wide. Competitors raced from the starting place counter clockwise around the nearest (western) turning post, then turned at the eastern turning post and headed back west. The number of circuits varied according to the event. Spectators could watch from natural embankments to the north, and artificial embankments to the south and east. A place on the western side of the north bank was reserved for the judges. Pausanias does not describe a central dividing barrier at Olympia, but archaeologist Vikatou presumes one. Pausanias offers several theories regarding the origins of an object named Taraxippus ("Horse disturber"), an ancient round altar, tomb or Heroon embedded within one of the entrance ways to the track. It was thought to be malevolent, as it terrified horses for no apparent reason when they raced past it, and was a major cause of crashes. Pausanias reports that consequently "the charioteers offer sacrifice, and pray that Taraxippus may show himself propitious". It might simply have marked the most dangerous and difficult section of track, at the semi circular end. Pausanias describes very similar, identically named places in other Greek hippodromes. Their name may have been an epithet of Poseidon, patron deity of horses and horse racing. Races began with a procession into the hippodrome, while a herald announced the names of the drivers and owners. The tethrippon consisted of twelve laps. The most immediate and challenging aspect of the races for drivers, judges and stewards was ensuring a fair start, and keeping false starts and crushes to a minimum. Then as now, the marshalling of over excited racehorses could prove a major difficulty. Various mechanical devices were used to reduce the likelihood of human error. Portable starting gates (hyspleges, singular: hysplex), employed a tight cord in a wooden frame, loosened to drop forwards and start the race. According to Pausanias, the chariot furthest from the start line began to move, followed by the rest in sequence, so that when the final gate was opened, all the chariots would be in motion at the starting line. A bronze eagle (a sign of Zeus, who was patron of the Olympic games) was raised to start the race, and at each lap, a bronze dolphin (a sign of Poseidon) was lowered. The central pair of horses did most of the heavy pulling, via the yoke. The flanking pair pulled and guided, using their traces. Horse teams were highly trained, and tractable. Greek aficionadoes thought mares the best horses for chariot racing.
Иесі мен арба жүргізушісі
Көбінесе грек жарыс арбасының иесі мен жүргізушісі әртүрлі адамдар болған. 416 ж.б.д., афиналық генерал Алкивиад жарыста жеті арбамен қатысып, бірінші, екінші және төртінші орындарды иеленді. Осылайша, ол жеті арбаның барлығын өзі жүргізе алмағаны анық. Арба командаларын ұстау және жаттықтыру қымбатқа түсетін, ал Алкивиадтың мысалы бай адамдар үшін бұл өзін-өзі таныстырудың тиімді және құрметті тәсілі екенін көрсетеді; олар өз өмірін қауқастыруға міндетті емес еді. Дегенмен, олар мұны істеген жағдайда ар-ұяттан қалмайтын. Ақын Пиндар Геродотты "басқа біреудің емес, өз қолымен" арбаны жүргізгені үшін мақтаған. Жарысқа қатысушылар тек грек немесе грек екенін мәлімдеген. Македониялық Филипп II, көптеген грек мемлекеттерін жаулап алып, өзін құдай ретінде жариялағаннан кейін, аттары мен арбаларын бірнеше ірі пангеллендік жарыстарға тіркеп, бірнешеуін жеңіп алды. Ол бұл жетістігін монеталарында бейнелеп, грек үстемдігінің заңдылығын құдай растағанын көрсетті. Әйелдер меншік арқылы жарыстарда жеңіске жете алатын, бірақ Олимпиада ойындарында үйленген әйелдердің қатысуына тыйым салынған, тіпті олардың өлім жазасына кесілетіні айтылған; бұл грек фестивальдеріне тән емес, сондай-ақ бұл тыйымның немесе жазаның орындалуы туралы тұрақты жазбалар жоқ. Архидам II-нің қызы Спарталық Киниска Олимпиададағы арба жарысына екі рет иесі және жаттықтырушысы ретінде, ал кем дегенде бір рет жүргізуші ретінде қатысып, жеңіске жеткен. Көбінесе арбаларды құлдар немесе жалданып алынған кәсіби жүргізушілер айдаған. Жүргізушілер мен олардың жылқыларына күш, шеберлік, батылдық, төзімділік және ұзақ, қарқынды жаттығулар қажет болды. Жокейлер сияқты, арба жүргізушілері де дене бітімі жұқа болуы тиіс, сондықтан көбінесе жас болған, бірақ жокейлерден айырмашылығы, олардың бойы да биік болған. Грек жарыс жолдарынан өте аз арба жүргізушілерінің есімдері белгілі, жеңіс әндері, эпиграммалар және басқа да ескерткіштерде жеңімпаз жүргізушілердің есімдері көбінесе жазылмаған. Арбалар соғыс арбаларына ұқсас, негізінен ашық артқы жағы бар екі дөңгелекті ағаш көліктер болған, бірақ сол кезде арбалар енді соғыста қолданылмаған. Арба жүргізушілері жарыс бойы тұрып жүрген. Олар дәстүрлі түрде тек ұзын қолды киім – ксистис киген, ол соқтығыстар мен шаңнан қорғаған. Киім білезікке дейін түсіп, жоғары белбеумен бекітілген. Ксистистің жарыс барысында "қабарыспауы" үшін арқасының жоғарғы бөлігінен өтетін екі бау бекітілген. Арбаның денесі осьтің үстінде орналасқандықтан, сапар дөңгеленген. Көрермендер үшін ең қызықты бөліктері – гипподромның соңғы бөлігіндегі бұрылыстар болған. Бұл бұрылыстар қауіпті және кейде өлімге әкелетін. Толыққанды жарыс стадионында арбалар тік жолдарда жоғары жылдамдыққа жете алатын, содан кейін бұрылыс кезінде жылқыларымен және жүргізушісімен бірге аударылып, келе жатқан арбалардың астында қалуы мүмкін. Қарсыласына соғып, құлатуға тырысу техникалық тұрғыдан заңсыз болған, бірақ көптеген соқтығысулар кездейсоқ және көбінесе болдырмау мүмкін емес. Гомердің Патроклдың қоштасу ойындары туралы баяндамасында Антилох Менелайға осындай соқтығысуды жасаған.
In most cases, the owner and the driver of the Greek racing chariot were different persons. In 416 BC, the Athenian general Alcibiades had seven chariots in the race, and came in first, second, and fourth; evidently, he could not have been racing all seven chariots himself. Chariot teams were costly to own and train, and the case of Alcibiades shows that for the wealthy, this was an effective and honourable form of self publicity; they were not expected to risk their own lives. On the other hand, they were not necessarily dishonoured when they did. The poet Pindar praised Herodotes for driving his own chariot, "using his own hands rather than another's". Entries were exclusively Greek, or claimed to be so. Philip II of Macedon, pre eminent through his conquest of most Greek states and self promotion as a divinity, entered his horse and chariot teams in several major pan Hellenic events, and won several. He celebrated the fact on his coinage, claiming it as divine confirmation of his legitimacy as Greek overlord. Women could win races through ownership, though there was a ban on the participation of married women as competitors or even spectators at the Olympics, supposedly on pain of death; this was not typical of Greek festivals in general, and there is no consistent record of this ban, or the penalty's enforcement. The Spartan Cynisca, daughter of Archidamus II, entered and won the Olympic chariot race, twice as owner and trainer, and at least once as driver. Most charioteers were slaves or hired professionals. Drivers and their horses needed strength, skill, courage, endurance and prolonged, intensive training. Like jockeys, charioteers were ideally slight of build, and therefore often young, but unlike jockeys, they were also tall. The names of very few charioteers are known from the Greek racing circuits, Victory songs, epigrams and other monuments routinely omit the names of winning drivers. The chariots themselves resembled war chariots, essentially wooden two wheeled carts with an open back, though by this time chariots were no longer used in battle. Charioteers stood throughout the race. They traditionally wore only a sleeved garment called a xystis, which would have offered at least some protection from crashes and dust. It fell to the ankles and was fastened high at the waist with a plain belt. Two straps that crossed high at the upper back prevented the xystis from "ballooning" during the race The body of the chariot rested on the axle, so the ride was bumpy. The most exciting parts of the chariot race, at least for the spectators, were the turns at the ends of the hippodrome. These turns were dangerous and sometimes deadly. In a full sized racing stadium, the chariots could reach high speeds along the straights, then overturn or be crushed along with their horses and driver by the following chariots as they wheeled around the post. Driving into an opponent to make him crash was technically illegal, but most crashes were accidental and often unavoidable. In Homer's account of Patroclus' funeral games, Antilochus inflicts such a crash on Menelaus.
Бүкіл грек мерекелері
Жарыс жеңімпаздары грек фестивальдарының барлық аймақтарында өздері үшін де, қалалары үшін де тойланды. Классикалық дәуірде Кіші Азияда, Магна Грецияда және материкте басқа да маңызды фестивальдар пайда болды, бұл қалаларға құрмет пен даңқ үшін бәсекелесуге, ал спортшыларына атақ пен байлыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Олимпиададан басқа, ең танымалдары Коринфтегі Истмия ойындары, Немея ойындары, Дельфидегі Пифия ойындары және Афинадағы Панафинея ойындары болды, онда төрт атты күйме жарысының жеңімпазына 140 амфора зәйтүн майы сыйға берілді, ол өте құнды тауар еді. Басқа жерлерде жүлделерге Элеусисте бидай, Аргоста қола қалқандар, ал Марафонда күміс ыдыстар кірді. Жеңімпаз грек спортшылары, әлеуметтік статусына қарамастан, өз қауымдарынан зор құрмет көрді. Панафинея ойындарындағы күйме жарыстарына екі адамнан тұратын "апобата" жарысы кіретін, онда команданың біреуі қаруланған болатын және қозғалыстағы күймеден уақыт-уақытпен секіріп түсіп, оның қасында жүгіріп, содан кейін қайтадан секіріп мінетін. Екінші күймеші апобат секірген кезде бауды өз қолына алды; жеңімпаздар тізімінде осы екі спортшының есімдері көрсетілген. Бұл жарыстың суреттерінде қаруланған жауынгерлер, қалқан мен дулыға киіп, күйме күймелерінің артына отырғандарын көруге болады. Кейбір ғалымдар бұл жарыс Гомердің соғыс дәстүрлерін сақтағанын айтады.
Race winners were celebrated throughout the Greek festival circuit, both on their own account and on behalf of their cities. In the classical era, other great festivals emerged in Asia Minor, Magna Graecia, and the mainland, providing the opportunity for cities to compete for honour and renown, and for their athletes to gain fame and riches. Apart from the Olympics, the most notable were the Isthmian Games in Corinth, the Nemean Games, the Pythian Games in Delphi, and the Panathenaic Games in Athens, where the winner of the four horse chariot race was awarded 140 amphorae of olive oil, a highly valued commodity. Prizes elsewhere included corn in Eleusis, bronze shields in Argos, and silver vessels in Marathon. Winning Greek athletes, no matter their social status, were greatly honoured by their own communities. Chariot racing at the Panathenaic Games included a two man event, the apobatai, in which one of the team was armoured, and periodically leapt off the moving chariot, ran alongside it, then leapt back on again. The second charioteer took the reins when the apobates jumped out; in the catalogues of winners, the names of both these athletes are given. Images of this contest show warriors, armed with helmets and shields, perched on the back of their racing chariots. Some scholars believe that the event preserved traditions of Homeric warfare.
Римдік соғыс күймелері жарысы
Римдіктер соғыс арбалары мен жарыс жолдарының құрылысын этрускілерден, ал этрускілер оларды гректерден алған болуы мүмкін. Римнің қоғамдық ойын-сауықтарына грек үлгілері де тікелей әсер етті. Күйме жарысы, римдік ойындардың (ludi) бір бөлігі ретінде, Римнің негізін қалау туралы аңыздарда және 354 жылғы римдік күнтізбеде жоспарланған 177 діни мереке күнінің 66-сында кездеседі. Жарыстар жеңіс шерулерінің, қала құрылған күнді мерекелеу рәсімдерінің және патшалық және республикалық дәуірлерде байлардың, ал императорлық дәуірде императорлардың қаржыландырған жерлеу ойындарының аясында өткізілді. Римдік аңыз бойынша, Римнің алғашқы күндерінде үйленуге жарамды әйелдер жетіспеді. Қаланың негізін қалаушы Ромул сабин халқын Консуалия мерекесіне шақырды, онда астық құдайы Консусты ат және соғыс арбалары жарыстары арқылы мақтанды. Сабиндер тамашаға бауырсап отырғанда, Ромул мен оның серіктері сабин әйелдерін тартып алды. Кейін әйелдер тұтқынға алғандарына үйленді және сабиндер мен римдіктерді бір халыққа біріктіруге ықпал етті. Осылайша, соғыс арбалары жарысы Римнің негізін қалау туралы аңызда және жергілікті саясатта маңызды рөл атқарды. Консулдар жылдық өкілеттік мерзімінің басында және соңында жарыстарды қаржыландыруға міндетті болды, бұл олардың лауазымына салық ретінде және рим халқына жасалған сыйлық ретінде қарастырылды. 1 қаңтардағы жарыстар адалдық сертін жаңарумен бірге өтті, ал императорлар өздерінің билікке келу жылдық мерейтойында және өздерінің және басқа императорлардың туған күндерінде жыл сайынғы ойындар ұйымдастырды. Жарысқа дейін шеру (pompa circensis) өтті, онда жарысқа қатысушылар, музыка, әшекейленген бишілер және жеңіс құдайы Виктория бастаған құдайлардың алтынмен әшекейленген бейнелері болды. Бұл бейнелер жарыстар олардың құрметіне өткізілетін көру платформасында (pulvinar) орналасқан тамақ дастарқандарына қойылды. Жарыстың демеушісі немесе редакторы осы құдайлық бейнелермен бірге pulvinar-да отырды. Императорлық дәуірде Максимус циркіндегі pulvinar Палатин төбесіндегі император сарайымен тікелей байланысты болды. Цирктің бөлу қабырғасында (spina немесе euripus) бірнеше құдайларға арналған тұрақты храмдар, киелі орындар немесе бейнелер орналастырылған. Арба жарысының көңіл көтеру құндылығы кез келген қасиетті мақсаттан басым болғанымен, кейінгі антик дәуірде шіркеу әкелері оны дәстүрлі "мәжүси" амал деп қарастырып, христиандарға қатыспауға кеңес берді. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, ықпалды христиан ғалымы, әкімшісі және тарихшысы Кассиодор соғыс арбалары жарысын Ібілістің құралы деп сипаттады.
The Romans probably borrowed chariot technology and racing track design from the Etruscans, who in turn had borrowed them from the Greeks. Rome's public entertainments were also influenced directly by Greek examples. Chariot racing as a feature of Roman ludi is attested in Rome's foundation myths, and on 66 of the 177 days of religious festival games scheduled in a late Roman Calendar of 354. Races were held as part of triumphal processions, foundation anniversary rites and funeral games subsidised by magnates during the Regal and Republican eras, and by the emperors during the Imperial era. According to Roman legend, Rome in its earliest days was faced with a lack of marriagable women. Romulus, the city's founder, invited the Sabine people to celebrate the Consualia, honouring the grain god Consus with horse races and chariot races at the Circus Maximus. While the Sabines were enjoying the spectacle, Romulus and his men seized the Sabine women. The women eventually married their captors, and were instrumental in persuading Sabines and Romans to unite as one people. Chariot racing thus played a part in Rome's foundation myth and local politics. Consuls were obliged to subsidise races at the beginning and end of their annual terms, as a sort of tax on their office and a gift to the people of Rome. Races on January 1 accompanied the renewal of loyalty vows; emperors gave annual games on the anniversary of their succession, and on their own and other Imperial birthdays. Chariot races were preceded by a parade (pompa circensis) that featured the charioteers, music, costumed dancers, and gilded images of the gods, headed by Victoria, goddess of victory. These images were placed on dining couches, which were arranged on a viewing platform (pulvinar) to observe the races, which were nominally held in their honour. The sponsor or editor of the races shared the pulvinar with these divine images. In the Imperial era, the pulvinar in the Circus Maximus was directly connected to the imperial palace, on the Palatine Hill. Several deities had permanent temples, shrines or images on the dividing barrier (spina or euripus) of the circus. While the entertainment value of chariot races tended to overshadow any sacred purpose, in late antiquity the Church Fathers still saw them as a traditional "pagan" practice and advised Christians not to participate. Soon after the end of the Roman Empire in the West, the influential Christian scholar, administrator and historian Cassiodorus describes chariot racing as an instrument of the Devil.
Рим цирктері
Көптеген қалаларда кем дегенде бір арба жарысы үшін арналған трасса болды. Рим қаласында бірнеше трасса болды; оның негізгі орталығы – Цирк Максимус, ол Палатин және Авентин төбелері арасындағы табиғи еңістер мен аңғарда (Валле де ла Мурсия) қалыптасты. Оның сыйымдылығы өте зор болды; Боатрайт Юлий Цезарь тұсында қайта жаңартудан бұрын 150 000, ал Траян тұсында 250 000 адамға дейін сыйып алатынын есептейді. Хамфридің сөзіне қарағанда, жоғары сыйымдылық көрсеткіші дәстүрлі, бірақ артық, тіпті ең жоғары сыйымдылығында да цирк шамамен 150 000 адамнан аспаған. Бұл Римдегі ең көне және ең үлкен цирк болды. Оның негізгі пішіні мен көлемі қаланың негізі қалаған кезбен немесе Римнің алғашқы этрус патшаларымен бірдей мерзімде болды деп есептелді. Юлий Цезарь б.з.д. 50 жыл шамасында оны қайта жаңартып, ұзындығы шамамен және ені шамамен етіп жасады. Оның бір жағы жартылай дөңгелек, екінші жағы жартылай ашық, сәл бұрышты болды, онда арбалар жарысты бастау үшін трасса бойы тізіліп тұратын, әрқайсысы «карцера» («түрме») деп аталатын камераға жабылып, серіппелі қақпаның артында орналасқан. Бұл гректердің «гисплексімен» функционалдық жағынан тең келетін, бірақ бастапқыда «эврипус» (канал) деп аталған, кейін «спина» (омыртқа) деп аталған орталық тосқауылға орналасу үшін одан да ығыстырылған. Арбалар дайын болғаннан кейін, әдетте жоғары мәртебелі судья, редактор ақ мата тастады; барлық қақпалар бірден ашылып, барлық қатысушыларға тең мүмкіндік берді. Жарыстар сағат тіліне қарсы бағытта өткізілді; бастау орындары лотерея арқылы анықталды. Спинада жұмыртқа немесе дельфин пішіндес есептегіштер орналастырылған; жұмыртқалар мифтік диоскурлар – Кастор мен Поллукс, бірі адам, бірі құдайды білдірді. Олар бір жұмыртқадан туған, аттылар мен атты әскердің құдайлық қамқорлары. Дельфиндер барлық жаратылыстардың ең жылдамдары деп есептелді; олар теңіз, жер сілкінісі және жылқы құдайы Нептунның символы болды. Спинада су элементтері, сәндік және архитектуралық элементтер үйлесім тапқан. Ақырында ол ғибадатханалар, мүсіндер, обелискілер және басқа да өнер нысандарымен өте әсем болып келді, бірақ осы көптеген әшекейлер трассаға жақын төменгі орындықтарда отырған көрермендердің көруіне кедергі келтірді. Спинаның әр шетінде үш үлкен алтын қақпаны бар «мета», яғни бұрылыс нүктесі орналасқан.
Most cities had at least one dedicated chariot racing circuit. The city of Rome had several; its main centre was the Circus Maximus which developed on the natural slopes and valley (the Vallée de la Murcia) between the Palatine Hill and Aventine Hill. It had a vast seating capacity; Boatwright estimates this as 150,000 before its rebuilding under Julius Caesar, and 250,000 under Trajan. According to Humphrey, the higher seating estimate is traditional but excessive, and even at its greatest capacity, the circus probably accommodated no more than about 150,000. It was Rome's earliest and greatest circus. Its basic form and footprint were thought more or less coeval with the city's foundation, or with Rome's earliest Etruscan kings. Julius Caesar rebuilt it around 50 BC to a length of about and width of It had a semi circular end, and a semi open, slightly angled end where the chariots lined up across the track to begin the race, each enclosed within a cell known as a carcere ("prison") behind a spring loaded gate. These were functionally equivalent to the Greek hysplex but were further staggered to accommodate a median barrier, known originally as a euripus (canal) but much later as the spina (spine). When the chariots were ready the editor, usually a high status magistrate, dropped a white cloth; all the gates sprang open at the same time, allowing a fair start for all participants. Races were run counter clockwise; starting positions were allocated by lottery. The spina carried lap counters, in the form of eggs or dolphins; the eggs were suggestive of Castor and Pollux, the mythic dioscuri, one human and one divine. They were born from an egg, divine patrons of horsemen and the Equestrian order. Dolphins were thought to be the swiftest of all creatures; they symbolised Neptune, god of the sea, earthquakes and horses. The spina bore water feature elements, blended with decorative and architectural features. It eventually became very elaborate, with temples, statues and obelisks and other forms of art, though the addition of these multiple adornments obstructed the view of spectators on the trackside's lower seats, which were close to the action. At each end of the spina was a meta, or turning point, consisting of three large gilded columns.
Көрермендер
Циркте кедейлерге орын тегін берілді, ал көпшілік халыққа (плебс) тегін немесе субсидияланды. Олардың Республика мен Империя саясатына қатыспауы Ювенал үшін, мол мөлшердегі сыйлықтар мен ойын-сауықтармен (panem et circenses – «нан мен цирктер») өтелді. Жолға ең жақын орын сенаторларға, олардың артындағы қатарлар эквестрлерге, ал қалғаны баршаға арналды. Әл-жайлырақ жағдайдағылар көлеңкелі, жақсы көрінісі бар орындықтарға ақы төлейтін. Весталь дін қыздары өздеріне арналған ерекше орындарда, жолға жақын отырды. Ерлер мен әйелдер бөлек отыруы тиіс болған, бірақ «жергілікті заң» көптеген адамдарға бірге отыруға рұқсат берді, бұл Август заманының ақыны Овидий үшін ұсыныс жасады. Цирк – халықтың көптеп жиналатын, театрлық топтар мен жақтастармен байланысты сөз бостандығын пайдаланатын, билеушілерін және бір-бірін қолдайтын немесе сынаған сирек орындардың бірі болды.
Seats in the Circus were free for the poor, and either free or subsidised for the mass of citizens (plebs), whose lack of involvement in late Republican and Imperial politics was compensated, as far as Juvenal was concerned, by an endless supply of handouts and entertainments, or panem et circenses ("bread and circuses"). The seating nearest the track was reserved for senators, the rows behind them for equites and the remainder for everyone else. The better off could pay for shaded seats with a better view. The Vestal virgins occupied their own privileged seating, close to the track. Men and women were supposed to occupy segregated seating but the "law of the place" allowed most to sit together, which for the Augustan poet Ovid presented opportunities for seduction. The circus was one of few places where the populace could assemble in vast numbers, and exercise the freedom of speech associated with theatre factions and claques, voicing support or criticism of their rulers and each other.
Жарыс
Алғашқы екі айналымда арба жүргізушілері өз жолақтарында жүруі керек болды. Содан кейін олар позиция үшін еркін күресіп, бәсекелестерінің жолын кесіп, омыртқаға мүмкіндігінше жақын қозғалып, мүмкін болған кезде қарсыластарын басқа, әлдеқайда ұзақ жолды іздеуге мәжбүр ететін. Әр командаға ат үстінде жүретін және өздерінің фракциясының күймешілеріне жолдың қауіпті жерлерін анықтауға көмектесетін сигнал беретін хортатор кіретін. Римдік жүргізушілер тізгінді белдеріне орап, дене салмағын пайдалана отырып, дөңгелектерді басқаратын. Тізгінге денесін иіп, қолдарын бос ұстап, жылқыны бағыттайтын, сонымен қатар қамшы мен басқа да құралдарды қолданатын. Жол апатына ұшыраған жүргізуші өз аттарымен тапталып немесе сүйреліп кетуі мүмкін еді; арба жүргізушілері тізгіндерін кесу үшін иілген пышақ (фалькс) алып жүретін, сондай-ақ бас киім және басқа да қорғаныш құралдары киетін. Арбаның қирауы, арба жүргізушісі мен жылқылардың әрекетке қабілетсіздігі болған көрнекті апаттар науфрагия ("кеме апаты") деп аталды. Ең жақсы күймешілер келісімшарт бойынша алған жалақысынан басқа да көп сыйлық ақша табуға болатын. Төртінші орынға дейін ақшалай сыйлық алдын ала жарияланды, ал бірінші орынға 60 000 сестерция берілетін. Жүргізушілердің өнері, аттардың есімдері, тұқымдары мен атақты жылқылардың тегі туралы егжей-тегжейлі жазбалар сақталды. Нәтижелерге ставка жасау барлық топтарда кең таралған. Жарыстар көбінесе төрт атты арабамен (квадрига) немесе, сирек кездесетін болса, екі атты арабамен (бига) өткізілетін. Жүргізушінің және жылқының шеберлігін көрсету үшін, бір арабаға онға дейін жылқы жегілуі мүмкін еді. Квадрига жарыстары ең маңызды және жиі өткізілетін жарыстар болып табылды.
The charioteers had to keep to their own lanes for the first two laps. Then they were free to jockey for position, cutting across the paths of their competitors, moving as close to the spina as they could, and whenever possible forcing their opponents to find another, much longer route forwards. Every team included a hortator, who rode horseback and signalled their faction's charioteers to help them navigate the dangers of the track. Roman drivers wrapped the reins round their waist, and steered using their body weight; with the reins looped around their torsos, they could lean from one side to the other to direct the horses' movement while keeping the hands free "for the whip and such". A driver who became entangled in a crash risked being trampled or dragged along the track by his own horses; charioteers carried a curved knife (falx) to cut their reins, and wore helmets and other protective gear. Spectacular crashes in which the chariot was destroyed and the charioteer and horses were incapacitated were called naufragia, (a "shipwreck"). The best charioteers could earn a great deal of prize money, in addition to their contracted subsistence pay. The prize money for up to fourth place was advertised beforehand, with first place winning up to 60,000 sesterces. Detailed records were kept of drivers' performances, and the names, breeds and pedigrees of famous horses. Betting on results was widespread, among all classes. Most races involved four horse chariots (quadrigae), or less often, two horse chariots (bigae). Just to display the skill of the driver and his horses, up to ten horses could be yoked to a single chariot. The quadriga races were the most important and frequent.
Жиілігі мен айналымдары
Магнаттар мен императорлар танымалдылықтарын арттыру үшін мүмкіндігінше көп жарыстар ұйымдастырып, оларды қаржыландырды. Римде жарыстар көбінесе грек жарысының әдеттегі 12 айналымынан гөрі 7, тіпті 5 айналымнан тұратын. Кейбір императорлар ысырапшыл болды: Калигула күніне 10–12 жарысқа, Нерон күніне 20–24 жарысқа демеушілік етті. Комод бір күні 2 сағаттың ішінде 30 жарыс өткізіп, қаржылады; Дио Кассий мұндай шамадан тыс жұмсау Империяның банкротқа ұшырауына әкелуі мүмкін деп болжады. Бұрынғы ғасырда император Домициан бір түстен кейін 100 жарыс өткізді, бұл үшін стандартты 7 айналымды қысқартуға тура келді. Бір күнде жиырма төрт жарыс өткізу қалыпты жағдайға айналды, дейін Рим экономикасы Батыста баяу құлдырағанда, шығындар өсіп, демеушілер жоғалып, жарыс жолдары тастап кетілді. 4-ші ғасырда жыл сайын 66 күн бойы күніне 24 жарыс өткізілді. Сол ғасырдың соңына қарай Италиядағы көптеген қалаларда халыққа арналған ойын-сауықтар тоқтады. Circus Maximus әлі де қолдануға жарамды болды, бірақ қандай мақсатта екені белгісіз. Соңғы рет аң аулау 523 жылы өткізілді. Соңғы тіркелген жарыс 549 жылы өткізілді, оны остготтар патшасы Тотила ұйымдастырды; бұл ат спорты ма, әлде көліктермен жарыс па – белгісіз.
Magnates and emperors courted popularity by staging and subsidising as many races as they could, as often as possible. In Rome, races usually lasted 7 laps, or even 5, rather than the typical 12 laps of the Greek race. Some emperors were spendthrift enthusiasts; Caligula sponsored 10–12 races a day, Nero sponsored 20–24 a day. Commodus once held and subsidised 30 races in just 2 hours of a single afternoon; Dio Cassius predicted that such extravagance could only lead to Imperial bankruptcy. In a previous century, the emperor Domitian had managed to squeeze an extraordinary 100 races into a single afternoon, presumably by drastically lowering the number of laps from the standard 7. Twenty four races in a single day became the norm, until the slow collapse of Rome's economy in the West, when costs rose, sponsors were lost and racetracks were abandoned. In the 4th century AD, 24 races were held every day on 66 days each year. By the end of that century, public entertainments in Italy had come to an end in all but a few towns. The Circus Maximus was still adequately maintained for use, though for what purposes is uncertain. The last known beast hunt there was in 523. The last recorded race there was in 549 AD, staged by the Ostrogothic king, Totila; whether this was a display of horsemanship or a chariot race is not known
Фракциялар
Римдік арба жүргізушілерінің көпшілігі және олардың көптеген жақтастары жарыстарды қаржыландыратын төрт фракцияның – әлеуметтік және іскерлік ұйымдардың біріне жатты. Фракциялар мүшелеріне адалдығы мен үлесі үшін қауіпсіздік ұсынды және оларды қамқоршы немесе қамқоршылар басқарды. Әр фракция өз арба жүргізушілеріне қызмет ету және қолдау көрсету үшін үлкен штатты жұмысқа алды. Әрбір цирк тәуелсіз түрде ұйымдастырудың бірдей моделін ұстанған сияқты, соның ішінде төрт түсті атау жүйесі: Қызыл, Ақ, Көк және Жасыл. Жоғары деңгейдегі басқарушылар (domini factionum) көбінесе атты жандар тобынан шықты. Инвесторлар көбінесе бай болды, бірақ әлеуметтік жағдайы төмен болды; арба жүргізуші болу – кез келген азаматтың қадір-қасиетіне келмейтін өте төмен дәрежелі мамандық саналды, ал одан ақша табу тіпті артық еді. Сондықтан жоғары әлеуметтік статусы бар инвесторлар көбінесе өздерінің беделін, мәртебесін және артықшылықтарын жоғалту қаупін болдырмау үшін агенттер арқылы жасырын келіссөздер жүргізді. Ешбір заманауи дереккөз бұл фракцияларды ресми деп сипаттамайды, бірақ Римдегі көптеген ресми емес ұйымдардан айырмашылығы, олар жасырын және ықтимал бүлікшіл деп қорқудың орнына пайдалы және тиімді деп саналды. Тертуллиан бастапқыда бар болғаны екі фракция – қысқа және жазға арналған Ақ және Қызыл фракциялары болғанын айтады. Оның заманында төрт фракция болды: Қызылдар Марсқа, Ақтар Зефирге, Жасылдар Жер-Анаға немесе көктемге, ал Көктер аспан мен теңізге немесе күзге арналды. Римдік арба жүргізушілердің көпшілігі құл ретінде мансаптарын бастады, олардың жоғалтатын беделі мен абыройы болмады. Horsmann тізімдеген 200-ден астам арба жүргізушілердің аты-жөнінің арасында, жартысынан астамының әлеуметтік жағдайы белгісіз. Қалғандарының 66-сы құл, 14-і босатылған құл, 13-і құл немесе босатылған құл, ал тек біреуі еркін азамат. Барлық жарысқа қатысушылар, олардың әлеуметтік жағдайына және жарысты аяқтаған-аяқтамағанына қарамастан, жүргізуші ақысын алды. Құл арба жүргізушілері заңды түрде мүлікке, соның ішінде ақшаға ие бола алмады, бірақ олардың қожайындары оларға ақы төлеуге немесе жинаған жүргізуші ақысын және ұтыстарын олардың атынан сақтап, босату құны ретінде пайдалануға құқылы болды. Көптеген босатылған құл арба жүргізушілері бұрынғы қожайындарының клиенттеріне айналса, кейбіреулері тірі қалған жағдайда бостандықтарын сатып алуға жеткілікті ақша табуға үміттенді. Скорпус 27 жасында метадағы соқтығысу салдарынан қаза тапқанға дейін 2000-нан астам жарыста жеңіске жетті. Флордың қабір тасында ол жетілмеген бала ретінде сипатталған. Гай Аппулей Диоклес өте ұзақ және сәтті мансабында әртүрлі командалар үшін 4257 жарыстың 1462-сінде жеңіске жетті. 42 жасында зейнеткерлікке шыққанда, оның өмір бойы алған табысы жүргізуші ақысын есептемегенде, 35 863 120 сестерция (HS) құрады. Оның жеке үлесі белгісіз, бірақ Вэмплв Диоклестің жеке ұтыстары жарияланған сыйлық ақшасының оннан бір бөлігін құраса, оның орташа жылдық табысы 150 000 HS-қа жетер еді деп есептейді. Көптеген жарыстар мен жеңістер командалық жұмыс, бір фракцияның арба жүргізушілерінің ынтымақтастығының нәтижесі болды, бірақ жеке жарыстарда жеңіске жеткендер жүргізушілер мен олардың жанкүйерлері үшін ең жоғары бағаланды. Арба жүргізушілер қатал бәсекелестікке толы, харизматикалық мамандықпен айналысты, олар олардың өміріне қауіп төндіріп, жанкүйерлерінің арасында құрметті, тіпті аурушаң құштарлықты тудырды. Қызыл фракцияның жақтасы сүйікті арба жүргізушісінің қабіріне өзін тастап бергені айтылады. Көбінесе арба жүргізушілер мен жанкүйерлер жолдың жанында немесе жанында қарғыс тақталарын жасырын түрде көміп, сүйіктілерінің табысы немесе қарсыластарының апаттары үшін жер асты әлемінің рухтары мен құдайларына дұға жасау арқылы үстімізден келуге тырысты; бұл барлық таптағы римдіктер арасында кең таралған тәжірибе болған, бірақ барлық сиқыр сияқты, қатаң түрде заңсыз және өлім жазасымен қудаланды.
Most Roman chariot drivers, and many of their supporters, belonged to one or another of four factions, social and business organisations that raised money to sponsor the races. The factions offered security to members in return for their loyalty and contribution and were headed by a patron or patrons. Each faction employed a large staff to serve and support their charioteers. Every circus seems to have independently followed the same model of organisation, including the four colour naming system: Red, White, Blue, and Green. Senior managers (domini factionum) were usually of equestrian class. Investors were often as wealthy, but of lower social status; driving a racing chariot was thought a very low class occupation, beneath the dignity of any citizen, but making money from it was truly disgraceful, so investors of high social status usually resorted to negotiations discreetly, through agents, rather than risk loss of reputation, status and privilege through infamia. No contemporary source describes these factions as official, but unlike many unofficial organisations in Rome, they were evidently tolerated as useful and effective rather than feared as secretive and potentially subversive. Tertullian claims that there were originally just two factions, White and Red, sacred to winter and summer respectively. By his time, there were four factions; the Reds were dedicated to Mars, the Whites to the Zephyrus, the Greens to Mother Earth or spring, and the Blues to the sky and sea or autumn. Most Roman charioteers started their careers as slaves, who had neither reputation nor honour to lose. Of more than 200 dedications to named charioteers catalogued by lt=Horsmann, more than half are of unknown social status. Of the remainder, 66 are slaves, 14 are freedmen, 13 either slaves or freedmen and only one a freeborn citizen. All race competitors, regardless of their social status or whether they completed the race, were paid a driver's fee. Slave charioteers could not lawfully own property, including money, but their masters could pay them regardless, or retain all or some accumulated driving fees and winnings on their behalf, as the price of their eventual manumission. While most freed slave charioteers would have become clients of their former master, some would have earned more than enough to buy their freedom outright, assuming they survived that long. Scorpus won over 2,000 races before being killed in a collision at the meta when he was about 27 years old. The charioteer Florus' tomb inscription describes him as infans (not adult). Gaius Appuleius Diocles won 1,462 out of 4,257 races for various teams during his exceptionally long and lucky career. When he retired at the age of 42, his lifetime winnings reportedly totalled 35,863,120 sesterces (HS), not counting driver's fees. His personal share of this is unknown but Vamplew calculates that even if Diocles' personal winnings were only a tenth part of the declared prize money, this would have yielded him an average annual income of 150,000 HS. Most races and wins were team efforts, results of co operation between charioteers of the same faction, but victories won in single races were the most highly esteemed by drivers and their public. Charioteers followed a ferociously competitive, charismatic profession, routinely risked violent death, and aroused a compulsive, even morbid reverence among their followers. A supporter of the Red faction is said to have thrown himself on the funeral pyre of his favourite charioteer. More usually, some charioteers and supporters tried to enlist supernatural help by covertly burying curse tablets at or near the track, appealing to spirits and deities of the underworld for the success of their favourites or disaster for their opponents; a common practise among Romans of all classes though like all magic, strictly illegal, and punishable by death.
Жылқылар
Жылқылар да атақты бола алатын; олар белгілі бір мақсатта өсіріліп, салыстырмалы түрде кеш, 5 жастан бастап жаттықтырылды. Римдіктер Испания және Солтүстік Африкадан шыққан нақты жергілікті тұқымдарды ұнатты. Диоклестің Котинус атты жылқысы, оныңмен бірге түрлі командаларда 445 рет жарысқа қатысты, сондай-ақ бағалы "із ат" - Абигей. Арабаның "із аттары" оны жартылай тартып, жартылай бағыттап, орта жұпқа қанаттандырып, жылдамдық пен күш берді. Сол жақ із аттың тұрақты өнері жеңіс пен сәтсіздіктің аражігін анықтауы мүмкін; биелер ең тұрақты деп есептелді. Сол жақ із аттары спинаға ең жақын болды және жарыс тізімінде ең көп кездеседі. Стандартты квадрига жарысындағы тағы бір маңызды ат – оң қол жегу аттары. Диоклдің 445 жарыста және бір жылда 100-ден астам жеңіске жеткен керемет рекордында Помпеян, Луцид және Галата сияқты атақты жылқылардың есімдері бар.
The horses, too, could become celebrities; they were purpose bred and were trained relatively late, from 5 years old. The Romans favoured particular native breeds from Hispania and north Africa. One of Diocles' horses, named Cotynus, raced with him in various teams 445 times, alongside Abigeius, a treasured "trace" horse. A chariot's "trace" horses partly pulled the chariot and partly guided it, as flankers to the central pair, who were yoked to the chariot and provided both speed and power. A left side trace horse's steady performance could mean the difference between victory and disaster; mares were thought the steadiest. Left side trace horses were the closest to the spina, and are most likely to be named in the race record. Another key performer in a standard quadriga race was the right hand yoke horse. Celebrity horses named in Diocles' extraordinary record of 445 races and more than 100 wins in a year include Pompeianus, Lucidus and Galata.
Византиялық контекст
Константин I (306–337 жж.) шығыс грек қаласы Византияны "Жаңа Рим" ретінде империяның шығыс жартысының әкімшілік орталығы ретінде қайта құрды және оны Константинополь деп атады. Ол Септимий Север берген қаланың күйме жарысы трассасын (ипподромды) жаңартты немесе қалпына келтірді. Христиан императоры болғандықтан, немесе кем дегенде христиандыққа бейімділігі болғандықтан, Константин Константинополдың күйме жарыстары инфрақұрылымын қаржылады және гладиаторлық жекпе-жектерге қарағанда, ол пұтқа табынушылықтың қалдығы деп есептеген шығындарды қолдады. Христиан жақтастары, кем дегенде Тертуллиан заманынан бері, дәстүрлі қоғамдық көріністерге куә болудың рухани зиян келтіруі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Олимпиада ойындары император Феодосий I (379–395 жж.) тарапынан 393 жылы тоқтатылды, мүмкін пұтқа табынушылықты басу және христиандықты қолдау мақсатында. Гладиаторлардың жекпе-жектері ақырында тоқтатылды, бірақ күйме жарыстары мен театрлық ойын-сауықтар танымал болып қала берді. Шіркеу оларға кедергі келтірмеді немесе келтіре алмады, бірақ көрнекті христиан жазушылары оларды сынады. Юстиниан I-нің жаңа заң кодексінде күймешілерге қарсыластарына қарғыс айтуға тыйым салынады және оларды қылмыскерлер сияқты әрекет етудің орнына, құқық қорғау органдарына жеткізуге шақырады. Бұл империядағы колдовствоға қарсы ұзақ жылдар бойы қолданылып келген тыйымды қайталайды және күймешілердің заң шегінде өмір сүру, зорлық-зомбылықпен ұрлық жасау, қожайындарының атынан қарыз жинаушылар ретінде шантаж жасау және қорқыту, тіпті қарсыластары мен жауларын өлтіруге дейін баратын қылмыстық әрекеттерге бейім екенін көрсетеді, бұл олардың қатал, бірақ заңмен қорғалған әділеттілігі ретінде көрінетін. Бірнеше ерте Византиялық күймешілердің есімдері немесе жарыстар туралы мәліметтері белгілі, алтысы мақтау өлеңдері арқылы танымал: Анастасий, Тирдің Юлиан, Фаустин және оның ұлы Константин, Уран және Порфирий. Олардың ішінде Анастасийге арналған жалғыз эпиграмма жеке ақпаратты аз қамтиды, ал Порфирий туралы отыз төрт өлең бар. Ол өз заманының ең үздік күймешісі және бір күні екі рет диверсиумды жеңіп алған жалғыз күймеші ретінде сипатталады. Диверсиум – Византия күйме жарысына тән ерекшелік, жеңімпаз бен жеңілген арасындағы ресми реванш, онда бәсекелестік күймешілер бір-бірінің командасын және күйме арбасын айдайды. Осылайша, жеңімпаз күймеші екі рет жеңіске жетеді, бұрын жеңген аттар тобын басқарады, екі жеңістің де нәтижесін анықтайтын жай ғана кездейсоқтық немесе жақсы аттарды жояды. Византия күйме жарыстарында кәсіби спортшылардың стандарттары өте жоғары болды. Жарысқа қатысушылар кейде жас санаттарына бөлінді, бірақ бұл бөлу шартты болды: шамамен 17 жасқа дейінгі жастар ("сақалсыз" деп сипатталды), 17-20 жастағы жас жігіттер және 20 жастан асқан ересек ерлер. Бірақ жасқа қарағанда шеберлік маңыздырақ болды. Кейбір жағдайларда күймешілер өздері ресми, ырымдық мималарды немесе билерді орындады, бұл оларға атақ пен құрмет әкелді. Жарысқа дайындық күймешілер, императорлық шенеуніктер мен императорлар арасындағы ырымдық диалогтарды, сұрақтар мен жауаптарды және процессиялық реттілікті қамтыды. Әр жарысқа императордың келісімі қажет болды.
Constantine I (r. 306–337) refounded the eastern Greek city of Byzantium as a "New Rome", to serve as the administrative center of the eastern half of the Empire, and renamed it Constantinople. He replaced or restored the city's chariot racing circuit (hippodrome), which had been provided by Septimius Severus. As a Christian emperor, or at least one with Christian leanings, Constantine supported and financed Constantinople's chariot racing infrastructure and overheads in preference to gladiatorial combat, which he considered a vestige of paganism. A possibility of spiritual damage through the witnessing of traditional public spectacles had concerned Christian apologists since at least Tertullian's time. The Olympic Games were eventually ended by Emperor Theodosius I (r. 379–395) in 393, perhaps in a move to suppress paganism and promote Christianity. Gladiator contests were eventually abandoned, but chariot racing and theatrical entertainments remained popular. The Church did not, or perhaps could not, prevent them, although prominent Christian writers attacked them. Justinian I's reformed legal code specifically prohibits drivers from placing curses on their opponents, and invites their co operation in bringing offenders before the authorities, rather than acting like assassins or vigilantes. This not only reiterates a very longstanding prohibition of witchcraft throughout the Empire but confirms a reputation that charioteers had for living at the very edge of the law, for violent thefts, blackmail and bullying as debt collectors on their masters' behalf, and an easy going criminality that could extend to the murder of opponents and enemies, disguised as rough but rightful justice. Several earlier Byzantine charioteers are known by name or race records, six of them through short, laudatory verse epigrams; namely, Anastasius; Julianus of Tyre; Faustinus and his son Constantinus; Uranius; and Porphyrius. Among these, the single epigram to Anastasius offers very little personal information, but Porphyrius is the subject of thirty four. He is described as the best charioteer of his time; and as the only charioteer known to have won the diversium twice in one day. The diversium was unique to Byzantine chariot racing, a formal rematch between the winner and a loser, in which the competing charioteers drove each other's team and chariot. A winning charioteer could thus win twice over, driving the same horse team that he had defeated earlier, virtually eliminating mere chance or better horses as the deciding factors in both victories. In Byzantine chariot racing, the expected standards of professional athleticsm were very high. Competitors were sometimes assigned to age categories, though very loosely; youths under approximately 17 (described as "beardless"), young men (17 20), and adult men over 20; but skill counted more than age, or stamina. In some circumstances, the charioteers themselves performed formal, ritualised mimes, or dances, which won them fame and adulation Preparation for races could involve ritualised public dialogues between charioteers, imperial officials and emperors, a prescribed liturgy of questions, answers, and processional orders of precedence. Each race required the emperor's consent.
Византиялық жарыстар фракциялары
Шығыс провинцияларда және Константинопольдің өзінде түсті фракцияларға қатысты ең алғашқы мәліметтер 315 жылға дейін жетеді, бұл императорлық биліктің жергілікті басқару мен қоғамдық өмірге кеңейтілуімен бірге болды. Жарыстарды қаржыландыру шығындары фракциялар, мемлекет, императорлар және жоғары лауазымды шенеуніктер арасында бөлісті. Жыл сайын тағайындалатын консулдар өздерінің бастапқы ойындарын жеке қаржыландыруға міндетті болды. Жарыс фракцияларының мүшелері (демес деп аталды) жалпы арба жарысын ұнататындардың ішінде азшылық құрады. Византияда да, басқа жерлерде де жарыс жанкүйерлері сүйікті күймелерін қолдап, бірдей ойлы жанкүйерлердің арасында болды. Күймелер фракциялық адалдығын өзгерте алды, бірақ олардың жанкүйерлері міндетті түрде оларға еріп кетпеді. Көк (Βένετοι, Vénetoi) және Жасыл (Πράσινοι, Prásinoi) фракцияларының жартылай тұрақты одағы Ақ (Λευκοὶ, Leukoí) және Қызыл (Ῥούσιοι, Rhoúsioi) фракцияларын басып озды. 5 ғасырда көрнекті византиялық арба жарысшысы Порфирий әр түрлі уақытта «көк» немесе «жасыл» болып жарысты және оны әр фракция, биліктегі император және гипподромдағы бірнеше императорлық қаржымен салынған ескерткіштердің нысаны ретінде құрметтеді. Жарыс фракциялары, олардың жақтастары және халықтың көп бөлігі көбінесе қарапайым халықтан құралған болса да, Римдегідей, Камерон (1976) византиялық жарыс фракциясын, жарыс демеушісін немесе фракциялық идеологияны «популистік» деп сипаттауға негіз жоқ деп санайды, сондай-ақ фракциялар мен билік арасындағы қақтығыстарды «сыныптық қақтығыс» немесе діни даудың кең ауқымды көрінісі деп қарастырмайды. Византияның ерте тарихының көп бөлігін сипаттайтын қалалық бұқаралық тәртіпсіздіктер 5 ғасырға дейін жарыс фракцияларымен байланысты болған жоқ, сол кезде императорлық үкімет цирк жарыстарын және театрларды басқарушыларды тағайындады, олар ән-күйлерді, театрлық қойылымдарды және императорлық сарай рәсімдері мен арба жарыстарын сүйемелдеген сәнді діни рәсімдерді ұйымдастыруға жауапты болды. Императорлар мен жеңімпаз күймелердің құттықтаулары бір-біріне ұқсас жеңіске толы тілде, символизмде, құрметте және адалдық сертінде айтылды. 5 ғасырдың ортасынан бастап императорлардың заңдылығын растау үшін фракциялардың қолдауы мен мақұлдауы ресми талапқа айналды. Фракциялар адал қарапайым халық ретінде бейнеленді. Константинопольдегі әлеуметтік наразылық пен тәртіпсіздіктер көбінесе ипподромға шоғырланды, ол жарыс үшін ғана емес, сонымен қатар бұқаралық жиналыстар мен оларды бақылау үшін ең үлкен және ыңғайлы кеңістік болды. 498 жылы халық император Анастасийге наразылығын білдіріп, катизмаға тас лақтырды; 512 жылы ипподромда болған төңкеріске ұқсас көтеріліс кезінде сол император өмірі үшін қорқып, орнынан бас тартуды ұсынды; халық бұл ұсынысты кішіпейіл және жомарт деп бағалап, «халықтың дауысы» сияқты бір нәрсені тапты және олардың ұжымдық ұстанымын қарсылықтан қолдауға ауыстырды. Византияның театрлық топтары, жақсы ұйымдастырылған зорлық-зомбылыққа байланысты абыройға ие болды, енді жарыс фракцияларымен байланысты болды және көк және жасыл фракциялардың ең шулы, бақыланбайтын элементтерін білдіреді деп саналды. Көк-жасыл бәсекелестігі қарулы және өлімге әкелетін бандит соғысына айналды. Юстин I (518-527 жылдары билеген) Ая-София шіркеуінде азаматты өлтіргеннен кейін қалалық зорлық-зомбылыққа қарсы қатаң, бірақ көбінесе кемсітушілікпен, дұрыс бағытталмаған және ақырында тиімсіз шаралар қабылдады. Ұзаққа созылған фракциялық тәртіпсіздік 532 жылы Ника көтерілісімен аяқталды. Көк және жасыл фракциялары бірігіп, императорды құлатуға тырысты, бірақ сәтсіз болды; византиялық әскерлер тарапынан мыңдаған адам жазаланды, оның ішінде көптеген қарапайым азаматтар қаза тапты. Византиялық тарихшы Прокопий бүкіл оқиғаны император мен оның билігінің императорлық әскерлерін басқару және өз халқына басшылық етудегі сәтсіздігі және арнайы полиция күшінің жоқтығы деп бағалады. 541 жылы Юстиниан I жүргізген азаматтық құқық реформалары тек императорлар немесе олардың өкілдері ғана жарыстарды қаржыландыруға құқылы екенін қамтамасыз етті; көп ұзамай император Тиберий II Константин фракцияларға императорлық қаржыны азайтып, олардың күші мен ықпалын одан әрі төмендетті. Жетінші ғасырда арба жарысының маңызы империяның экономикасының құлдырауымен және аумақтардың жоғалуымен бірге азайды. Ника көтерілісінен кейін фракциялар императорлық рәсімдердегі олардың маңыздылығы мен рөлі артып, императорлық билікке азырақ қарсылық көрсетті. Иконаға қарсылық танытқан император Константин V (741-775 жылдары билеген) өздерінің монахқа қарсы кампанияларында жасыл және көк фракцияларының «бұзақыларын» пайдаланды, монахтар мен қарындастардың қоғамдық қорлауға, зорлық-зомбылыққа және мәжбүрлі үйленуге ұшырауына арналған театрлық қойылымдар ұйымдастырды. 10 ғасырда жарыс күніне арналған жарыстардың саны күрт азайды, сегізге дейін жетті. Византиядағы жарыс фракциялары өз қызметтерін жалғастырды, бірақ олардың маңызы айтарлықтай төмендеді, 12 ғасырда императорлық сарай Блакернаға көшірілгенге дейін.
In the eastern provinces, and Constantinople itself, the earliest evidence for colour factions is from AD 315, coincident with the extension of Imperial authority into local government and public life. The cost of financing the races was split between the factions, the state, the Emperors, and senior officials. The annually appointed consuls were obliged to personally fund their own inaugural games. Members of racing factions (known as demes), were a minority among chariot racing enthusiasts as a whole. In Byzantium as elsewhere, racing fans cheered on their favorite charioteers, and sought out the company of like minded supporters. Charioteers could change their factional allegiance but their fans did not necessarily follow them. Semi permanent alliances of Blues (Βένετοι, Vénetoi) and Greens (Πράσινοι, Prásinoi) overshadowed the Whites (Λευκοὶ, Leukoí) and Reds (Ῥούσιοι, Rhoúsioi). In the 5th century, the outstanding Byzantine charioteer Porphyrius raced as a "Blue" or a "Green" at various times and was celebrated by each faction, by the reigning Emperor, and as the subject of several imperially subsidised monuments on a grand scale in the Hippodrome. While the racing factions, their supporters and the populace at large were overwhelmingly composed of commoners, as in Rome, Cameron (1976) sees no justification for the description of any Byzantine racing faction, racing sponsor or factional ideology as "populist", nor the conflicts between factions and authorities as expressions of "class conflict" or religious squabling on a grand scale. The urban mass disturbances that characterise much of Byzantium's early history were not associated with racing factions until the 5th century, when the Imperial government appointed managers of both the Circus races and the Theatres, responsible for the production and performance of the chants, theatrical displays and lavish religious ceremonies that accompanied Imperial court rituals and chariot races. The acclamations of emperors and of winning charioteers employed much the same triumphalist language, symbolism, honours and pledges of allegiance. From around the mid fifth century, the support and approval of the factions in confirming the legitimacy of emperors became a formal requirement. The factions were represented as loyal commoners, or "the people". Social discontent and disturbances in Constantinople tended to focus on the Hippodrome, which was not only ideal for racing but by far the largest and most conveniently designed space for mass meetings and their containment. In 498, the crowd showed its dissatisfaction with the emperor Anastasius by launching a hail of stones at the kathisma; during a near revolutionary riot of 512 at the Hippodrome, the same emperor feared for his life, and offered to abdicate; the crowd, apparently seeing this offer as both humble and magnanimous, found something like a "popular voice" and shifted their collective posture from opposition to support. Byzantium's theatre claques, which already had a reputation for well organised violence, were now identified with the racing factions, and were thought to represent the rowdiest, most uncontrollable elements among the Blues and Greens. Blue–Green rivalry increasingly erupted into armed and lethal gang warfare. Justin I (r. 518–527) took severe, but apparently indiscriminate, misdirected and ultimately ineffective measures against urban violence after a citizen was murdered in the church of Hagia Sophia. Long running factional disorder culminated in the Nika riots of 532 AD, against the backdrop of scheduled chariot races on the Ides of January, and factional "discontent" at political corruption and mismanagement. The Blues and Greens united and attempted but failed to overthrow the emperor; thousands were killed by the Byzantine military in retribution, including many ordinary citizens. The Byzantine historian Procopius saw the entire affair as a failure of the Emperor and his authorities to manage their Imperial troops and govern their people, and the almost complete lack of a dedicated police force. Civil law reforms enacted by Justinian I in 541 ensured that only emperors or their representatives could subsidise the races; soon after, the emperor Tiberius II Constantine curbed imperial spending on the factions, which further reduced their power and influence. Chariot racing declined further in the course of the seventh century, in line with the Empire's dwindling economy and loss of territory. After the Nika riots, the factions had become less antagonistic to imperial authority as their importance and roles in imperial ceremony were increased. The iconoclast emperor Constantine V (r. 741–775) deployed both Green and Blue "rowdies" in his anti monastic campaigns, staging theatrical shows in which monks and nuns were exposed to public ridicule, abuse and forced marriages. The number of races per race day declined sharply to eight in the 10th century. The racing factions in Byzantium continued their activity, though much reduced, until the imperial court was moved to Blachernae during the 12th century.
Негізгі дереккөздер
Паузанияс. Грекия сипаттамасы, 6-шы кітап: Элис II. Ағылшын тіліндегі аударма – Персей бағдарламасы. Пиндар. Истмиялық ырлар – Истмиялық 1. Персей бағдарламасындағы түпнұсқа мәтінді қараңыз. Пиндар. Олимпиадалық ырлар – Олимпиадалық 1. Персей бағдарламасындағы түпнұсқа мәтінді қараңыз. Пиндар. Пифиялық ырлар – Пифиялық 5. Персей бағдарламасындағы түпнұсқа мәтінді қараңыз. Тертуллиан. Де Спектакулис. Латын кітапханасындағы түпнұсқа мәтінге қараңыз.
Pausanias. Description of Greece, Book 6: Elis II. English translation Perseus program. Pindar. Isthmian Odes – Isthmian 1. See original text in Perseus program. Pindar. Olympian Odes – Olympian 1. See original text in Perseus program. Pindar. Pythian Odes – Pythian 5. See original text in Perseus program. Tertullian. De Spectaculis. See original text in the Latin library.