Кіріспе

Висконсин штатындағы ірі өзен – Висконсин өзені, Миссисипи өзенінің АҚШ-тың Висконсин штатындағы саласы. Шамамен 692 км (430 миль) ұзындығымен штаттың ең ұзын өзені болып табылады. Өзеннің атауы алғаш рет 1673 жылы Жак Маркетт тарапынан "Мескузинг" деп тіркелген, ол аймақтың жергілікті американдық тайпалары қолданған алгонкин тілдеріне қатысты. Өзеннің бастапқы мағынасы нақты белгісіз, бірақ Маркетттің ізбасарлары болған француз саяхатшылары кейіннен оны "Уисконсин" деп өзгертіп, Гийом де Л’Ильдің (Париж, 1718) картасында осы атаумен көрсеткен. 19-ғасырдың басында "Висконсин" деп қысқартылып, кейін Висконсин территориясына, содан кейін Висконсин штатына қолданылды. Висконсин өзені Висконсин штатының солтүстігіндегі Солтүстік Вудс көлдері аймағының ормандарынан басталады, Мичиганның Жоғарғы түбегінің шекарасына жақын Лак-Вьеж шөлінде орналасқан. Ол Висконсин штатының орталық бөлігіндегі мұздық жазықтықты кесіп өтіп, Уосау, Стивенс-Пойнт және Висконсин-Рапидс қалалары арқылы ағып өтеді. Висконсин штатының оңтүстігінде, соңғы мұз дәуірінде пайда болған соңғы моренамен кездеседі, нәтижесінде Висконсин өзенінің шатқалы (Dells) қалыптасады. Мэдисонның солтүстігіндегі Портж қаласында өзен батысқа бұрылып, Висконсиннің таулы Батыс жоталық аймағы арқылы ағып, Миссисипи өзеніне Прайри-дю-Шиеннен оңтүстікке қарай шамамен 4,8 км (3 миль) қашықтықта қосылады. Өзендегі ең биік сарқымасы – Линкольн округіндегі Грандфазер Фолс. Ол Адамс, Джуно, Колумбия, Саук, Дэн, Айова, Ричленд, Грант және Кроуфорд округтерінің шекарасын құрайды.

Геология

Қазіргі Висконсин өзені бірнеше кезеңде қалыптасқан. Өзеннің төменгі, батысқа қарай ағатын бөлігі мұз баспаған Дрифтісіз аймақта орналасқан, және өзеннің осы бөлігі қалған бөліктерінен бірнеше миллион жыл бұрын пайда болған болуы мүмкін. Өзеннің төменгі ағысы, өзеннің жоғарғы ағысындағы аңғардан тар, бұл өзеннің ата-тегінің жоғарғы бөліктері плейстоценге дейін шығысқа қарай ағын деген болжамға негізделген. Өзеннің қалған ұзындығы мұздықтар Висконсин арқылы жылжып, шегінуімен біртіндеп қалыптасты. Стивенс-Пойнттан солтүстікке қарай Мерриллге дейінгі өзен бөлігі Висконсин мұз басу кезінде Висконсиннің солтүстік бөлігін жапқан мұздықтардан ағып шыққан еріген судың дренаж жолы болды. Мұздықтар одан әрі солтүстікке шегінген сайын, өзен де сол бағытта өсті. Стивенс-Пойнттан оңтүстікке қарай еріген су Висконсин мұздық көліне, штаттың орталық бөлігінде болған ежелгі мұздық көліне құйылды. Шамамен 15 000 жыл бұрын температуралар көтерілген кезде, көлді ұстап тұрған мұздық бөгеті жарылып, құрылысқа келтірерлік су тасқыны болды, ол Висконсин өзенінің шатқалдарын ойып, өзеннің жоғарғы бөліктерін қазір Портжден Прери-дю-Шиенге дейін ағатын өзеннің төменгі аңғарымен біріктірді.

Тарих

1673 жылы француз миссионері Жак Маркетт, француз-канад саяхатшысы Луи Жолиет және бес метис Фокс өзенінің бастауына жақын жерге келді. Олар сол жерден екі каноэлерін 2 шақырымдай сазды жерлер мен еменді далалар арқылы көтеріп, Висконсин өзеніне жеткізді. Содан кейін олар 320 шақырым (200 миль) төмен ағып, 17 маусымда Миссисипи өзеніне қосылды. Басқа саяхатшылар мен саудагерлер де осы маршрутты ұстанды, ал келесі 150 жыл бойы Висконсин және Фокс өзендері, жиынтығында Фокс-Висконсин су жолы деп аталатын, Ұлы көлдер мен Миссисипи өзені арасындағы маңызды көлік дәлізі болды. 19 ғасырдың басында Висконсин өзенінде өнеркәсіп дамуын бастады, себебі орманшылар солтүстік орманнан кесілген ағаштарды Уасоу сияқты жаңа қалалардағы ағаш өңдеу заводтарына жеткізу үшін өзенді пайдаланды. 1880 жылдары ағаш өңдеу компаниялары өзенге бөгеттер салып, ағаштардың ағып кетуі үшін жеткілікті сыйымдылықты қамтамасыз етті. Кейін, 20 ғасырдың басында, су тасқынын бақылау және гидроэлектр энергиясын өндіру үшін тағы да көп бөгеттер салынды. Бөгеттер туризмді де дамытып, Висконсин көлі сияқты су қоймаларын құрды, олар демалыс үшін қайықпен жүзуге және балық аулауға танымал болды. Бүгінде Висконсин өзені елдегі ең көп жұмыс істейтін өзен болып есептеледі. Висконсин өзенінде 25 гидроэлектр станциясы жұмыс істеп тұр. Олар өзеннің 645 фут биіктігінен түсетін суын пайдаланып, жылына шамамен бір миллиард киловатт-сағат жаңартылатын электр энергиясын өндіреді – бұл 300 000-нан астам адамның тұрмыстық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жеткілікті, қандай да бір ластану тудырмай. Осыған қарамастан, Висконсин өзенінің аузы мен Прери-ду-Сак бөгеті арасындағы 150 шақырымдық (93 миль) бөлігінде ешқандай бөгет немесе тосқауыл жоқ және өзен салыстырмалы түрде табиғи ағысында ағып жатыр. 1980 жылдардың соңында өзеннің осы бөлігі мемлекеттік өзен жолы деп жарияланды, және өзен бойындағы құрылыс оның табиғи сұлулығын сақтау мақсатында шектелді. 2018 жылы Саук қаласындағы теміржол көпірі бұзылып алынды.

АҚШ-тың кеме жүретін өзені

Висконсин өзені – "АҚШ-тың кеме жүзе алатын өзені". Бұл мәртебе, ең алдымен, федералды үкіметтің өзендегі бөгеттерге қатысты құқығын білдіреді. Гидроэлектр станциялары бар бөгеттерді Федералдық энергияны реттеу комиссиясы реттейді. Соттар өзен толығымен бір штаттың ішінде орналасқанына қарамастан, тарихи тұрғыдан басқа штаттардың нарықтарына тауар жеткізгенін және демек, АҚШ Конституциясының сауда бабына бағынатынын анықтады. Соттар сондай-ақ, тікелей штат ішіндегі ұңғыларға ағызылған жасыл ағаштардың өзі сауда болып саналатынын шешті. Осы шешімдерге сүйене отырып, Висконсин өзені бүкіл ұзындығында кеме жүзе алатын су жолы деп есептеледі. Бұл мәртебе, әдетте, өзенді демалыс мақсатында пайдалануға тікелей әсер етпейді. Мысалы, қайықтарды тіркеу және балық аулауға рұқсат Висконсин Табиғи ресурстар департаменті арқылы алынады.

Төменгі Висконсин өзені штатының өзен жолы

Төменгі Висконсин өзені мемлекеттік өзен жолы – Висконсин өзенінің оңтүстік бөлігін қорғауға бағытталған, мемлекеттік қаржыландырылатын жоба. Ол Саук Ситиден басталып, Висконсин өзенінің Миссисипи өзеніне құятын жеріне дейін 150 шақырымға (93 миль) созылады, бұл Прайри-ду-Шиен қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 5 шақырым жерде орналасқан. Висконсин табиғи ресурстар департаменті өзеннің өзін, аралдарды және өзенге жақын жатқан жерлерді қоса алғанда, 200-ден астам қорғалған аумақты басқарады. 2020 жылы бұл өзен жолы қорғалатын Рамсар нысаны деп жарияланды.