Кіріспе
Шахматтың ойын соңындағы құрастырылған позиция
In the game of chess, an endgame study, or just study, is a composed position—that is, one that has been made up rather than played in an actual game—presented as a sort of puzzle, in which the aim of the solver is to find the essentially unique way for one side (usually White) to win or draw, as stipulated, against any moves the other side plays. If the study does not end in the end of the game, then the game's eventual outcome should be obvious, and White can have a selection of many different moves. There is no limit to the number of moves which are allowed to achieve the win; this distinguishes studies from the genre of direct mate problems (e. g. "mate in 2"). Such problems also differ qualitatively from the very common genre of tactical puzzles based around the middlegame, often based on an actual game, where a decisive tactic must be found.
Шахмат ойынында, ойын соңы зерттеуі немесе жай ғана зерттеу – бұл құрастырылған позиция, яғни нақты ойында ойналмаған, арнайы жасалған позиция. Ол бір түралы (әдетте Ақ) жеңу немесе терегей ойнау үшін, екінші тарап қандай қимылдар жасаса да, бірегей жолды табуды талап ететін жұмбақ сияқты ұсынылады. Егер зерттеу ойын соңында аяқталмаса, онда ойынның соңғы нәтижесі анық болуы керек, ал Ақ түс көптеген әртүрлі қимылдарды таңдауға мүмкіндік алады. Жеңіске жету үшін жасалатын қимылдар санына шектеу жоқ; бұл зерттеулерді тікелей мат мәселелері жанрынан (мысалы, "2 қимылда мат") ерекшелейді. Мұндай мәселелер ойын ортасының тактикалық жұмбақтарынан да сапалық тұрғыдан өзгеше, көбінесе нақты ойын негізінде құрылады, онда шешуші тактика табу қажет.
In the game of chess, an endgame study, or just study, is a composed position—that is, one that has been made up rather than played in an actual game—presented as a sort of puzzle, in which the aim of the solver is to find the essentially unique way for one side (usually White) to win or draw, as stipulated, against any moves the other side plays. If the study does not end in the end of the game, then the game's eventual outcome should be obvious, and White can have a selection of many different moves. There is no limit to the number of moves which are allowed to achieve the win; this distinguishes studies from the genre of direct mate problems (e. g. "mate in 2"). Such problems also differ qualitatively from the very common genre of tactical puzzles based around the middlegame, often based on an actual game, where a decisive tactic must be found.
Құрастырылған зерттеулер
Құрама зерттеулер шахматтың қазіргі түріне дейін пайда болған. Шатрандж зерттеулері 9-ғасырдан бастап қолжазбаларда кездеседі, ал Луис Рамирес Лусена мен Педро Дамиано сияқты қазіргі шахмат туралы алғашқы трактаттарда (15-ғасырдың соңы мен 16-ғасырдың басында) да зерттеулер бар. Дегенмен, мұндай зерттеулерде көбінесе артық фигуралар кездеседі, олар позицияны "ойынға ұқсас" ету үшін қосылады, бірақ нақты шешімге қатыспайды (мұндай нәрсе қазіргі зерттеулерде жасалмайды). Осы позицияларға түрлі атаулар берілген (мысалы, Дамиано оларды "сырлы жағдайлар" деп атаған); ал "зерттеулер" деп атаған алғашқы кітап – Джозеф Клинг пен Бернхард Хорвицтің 1851 жылғы "Шахмат зерттеулері" басылымы, ол кейде қазіргі заманғы эндшпиль зерттеуінің бастауы ретінде қарастырылады. Бұл форма 19-ғасырдың соңында өнер деңгейіне көтерілген деп есептеледі, осы тұрғыда А. А. Троицкий мен Анри Ринк ерекше маңызға ие. Көптеген композиторлар, соның ішінде Троицкий, Ринк және Генрих Каспарян сияқты басқа да танымал тұлғалар, негізінен зерттеулерімен белгілі, ал ойыншы ретінде олар көпке таныс емес. Алайда, кейбір танымал ойыншылар да эндшпиль зерттеулерін жасаған, олардың ішінде Эммануэль Ласкер, Ричард Рети, Василий Смыслов және Ян Тимман ең белгілілері.
Ертедегі үлгісі
Көбінесе ескі шатрандж зерттеулері қазіргі шахмат ережелері өзгергендіктен қолданылмайды. Дегенмен, патша, мұнара және жылқының қимылдары өзгеріссіз қалды. Осы араб зерттеуінде ақ жеңіске жетеді, себебі қара жылқы дұрыс емес орналасқан. Ақтың жүру кезегі болса, ең жақсы қадам 1. Rd1, бірақ жеңіске жеткізетін жалғыз қадам емес. Егер қара жүрсе, 1...Kb8! 2. Kc6! Na5+! 3. Kb6! Nc4+ 4. Kb5! Ne5 5. Re1! Nd7 6. Kc6! жеңіске шығады.
Зерттеулер мен арнайы қозғалыстар
Шахматтағы ерекше әрекеттер немесе қағидалар, мысалы, рокировка, пешканы ең төменгі қырға дейін көтеру, екі шаршыға пешка жылжыту және «өткізу» (en passant), сондай-ақ құрбандықтар, көбінесе этюдтардың маңызды бөлігі болып табылады.
Қосқыш
Ойынның соңында рокировка сирек кездеседі және көбінесе зерттемелерде кездеседі. Міне, ақ түстілер рокировка құқығы арқасында жеңіске жететін мысал: 1. 0-0-0? Ра2! 2. d7 Ra1+ 3. Kc2 Rxd1 4. Kxd1 Kc7 тең. Аққа керек: 1. d7! Kc7 2. d8=Q+! Kxd8 3. 0-0-0+ бірден патша мен торға шабуыл жасап, келесі жүрісте оны ұстау.
Зерттеу инженериясы
Шахмат ойнайтын компьютерлік бағдарламалардың жасалуы және танымал болуымен қатар, олардың көптегені үздік адам ойыншыларынан әлдеқайда жоғары Elo рейтингісіне жетті, көптеген композиторлар олармен бірлесіп композиция құрастыруда және шешуде ынтымақтасады. Көмектесетіні дәлелденгенімен, тіпті ең күшті компьютерлердің де нәтижені дұрыс бағалай алмайтын жағдайлар табылды. Фредерик Лазардтың 1946 жылғы композициясында Ақ ойнайды және тең ойнайды. Шешімі: 1. Ne4+ Kh4 (1 dxe4 2. Be1#) 2. Ng3! Qf8 (2 fxg3 3. Bb6) 3. Be1 fxg3 4. Bf2! d4 (4 Qxf2 – тұйықталу, 4 gxf2 5. g3+ Kh3 – тұйықталу) 5. Bxd4 c5 6. Bxc5 Qf1+ 7. Bg1 Qf2 8. Bxf2 gxf2 9. g3+ Kxg3 – тең.