Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы. Күндізгі қызғалдақ, күндізгі лилия немесе арықтық қызғалдақ – Hemerocallis туысына жататын, Азияға тән, Asphodelaceae тұқымдасының Hemerocallidoideae кіші тұқымдасының гүлді өсімдігі. Атауына қарамастан, бұл нағыз лилия емес, және ол әдейілеп арықтарда өспейді. Бау-бақша өсімдіктерін жақсы көретін адамдар мен егіншілер Hemerocallis түрлерін әдемі гүлдері үшін ұзақ жылдар бойы селекциялап өсіріп келеді; туыстың таңдалған бірнеше түрлерінің гүлдерін жеуге болады, ал кейбіреулері өте улы. Американдық күндізгі қызғалдақ қоғамы мыңдаған сорттарды тіркеген, ол Халықаралық егістік өсімдіктерінің номенклатура кодексіне (ICNCP) сәйкес, халықаралық деңгейде мойындалған жалғыз тіркеуші болып табылады. Бұл өсімдіктер көп жылдық, жуаздақ түйірлі өсімдіктер, олардың атауы гүлдерінің әдетте бір күнге ғана ашылуымен байланысты.

Сипаттама

Гемерокаллистер – тамырсаптан өсетін, шөптесін көп жылдық өсімдіктер, кейбіреулері жер бетімен таралатын столондар түзеді. Олардың тамыр жүйесі талшықты немесе түйіршікті талшықты, сондай-ақ жиырылғыш тамырлармен жабдықталған. Түйіршікті тамырлар қоректік заттар мен суды сақтауға арналған. Өсімдіктің тамыр түбінен (базальды) қанатты жапырақтары өседі және оларда жапырақ сабағы жоқ.

Көбінесе гемерокаллистердің гүлдерінде үш бірдей төлқын және үш тостаған жапырақша болады, олардың жиынтығы тепалдар деп аталады, әрқайсысының орталық қабырғасы бар. Гүлдің орталық бөлігі, яғни жұты, тепалдардың шеткі бөлігінен өзгеше түспен боялуы мүмкін. Әр гүлде алты аталық бар, олардың әрқайсысы екі бөлікті анадан тұрады және гүлдің түтікшесіне бекітілген. Аталық жіпшелері тең емес, жоғары қарай иілген, ал сопақша аталықтары дорсальды бекітілген. Жоғарғы жарықшасы жасыл, үш бөлімді және аналық стигмасы үш бөлікті немесе қап тәрізді. Жемісі – қапшық (кейде дұрыс емес түрде қабықша деп аталады, себебі ботаникалық қабықшалар Fabaceae отбасында кездеседі). Жемістерде тұқым болмауы мүмкін (бессіз), немесе көптеген салыстырмалы түрде ірі, жылтыр, қара, дөңгелек тұқымдар болуы мүмкін. Hemerocallis × exilis Satake = H. fulva var. angustifolia × H. thunbergii Hemerocallis × fallaxlittoralis Konta & S. Matsumoto = H. littorea × H. thunbergii

Бау-бақша әдебиетінде көптеген гибридтік атаулар кездеседі, бірақ олардың ешқайсысы Таңдалған Өсімдіктер Отбасыларының Әлемдік Тізімінде жарамды деп танылмайды. Бұл туыс гүлдерінің әдемілігі мен көптеген түрлерінің төзімділігіне байланысты бүкіл әлемде кең таралған. 80 000-нан астам тіркелген сорттары бар. Жүздеген сорттарының гүлдері хош иісті, ал одан да хош иісті сорттары солтүстік гибридтеу бағдарламаларында жиі пайда болады. Кейбір ерте гүлдейтін сорттары маусым соңында қайта гүлдейді, әсіресе тұқымдары жетіліп дамыған қапшықтары алынса. Күнбағыстар мыңдаған жылдар бойы Қытай, Моңғолия, Солтүстік Үндістан, Корея және Жапонияда өсіп келеді. Мың жылдық қытайлық суреттерде қазіргі заманғы бақтарды әшекейлейтін гүлдерге ұқсас қызғылт сары күнкөріс бейнеленген. Күнбағыстарды Еуропаға Азиядан жібек жолымен саудагерлер әкелген болуы мүмкін. Алайда, 1753 жылға дейін швед натуралисі Карл Линней оларға Hemerocallis деген ботаникалық атау берген жоқ. Күнбағыстарды Солтүстік Америкаға алғаш рет Еуропадан көшіп келген иммигранттар әкелді, олар тамырларын басқа да құнды мүліктерімен бірге Жаңа Әлемге сапарға жинады. 1800 жылдардың басына қарай бұл өсімдік табиғи түрде таралып, көптеген шаруалардың бақшаларында жарқыраған қызғылт сары гүлдердің жиынтығын көруге болыпты. Солтүстік Американың көп бөлігінде жол жиегінде өсетін қызғылт сары немесе қызғылт сары күнкөріс (Hemerocallis fulva) Азияда өседі. Лимон лилиясымен (Hemerocallis flava) бірге ол қазіргі заманғы сорттардың негізін құрайтын түр болып табылады.

Өсіру

Күндізгі қызғалдақ жүздеген жылдар бойы танымал болғанымен, ботаниктер мен бағбандар осы өсімдіктерді будандастырумен тәжірибе жүргізе бастаған 19 ғасырдың соңына дейін күткен. Келесі жүз жыл ішінде, небәрі бірнеше жабайы түрінен мыңдаған түрлі гибридтер шығарылды. Шындығында, қазіргі гибридтердің көпшілігі күнбағыстың екі түрінен текті. Бірі – сары лимон қызғалдағы (Hemerocallis flava). Екіншісі – Хемерокаллис фулва, кең таралған қызғылт сары күнкөріс, сонымен қатар «қазандық қызғалдағы» деп те аталады. Бағбандар күндізгі қызғалдақты оның жарқын түстері, құрғақшылық пен аязға төзімділігі, көптеген климат аймақтарында өсуге қабілеттілігі және күтімге талап етудің қарапайымдығы үшін «үлгілі көпжылдық» деп атап кеткен. Бұл бақта көп жылдар бойы аз күтіммен, түрлі топырақ және жарық жағдайларына бейімделетін, өте күшті көпжылдық өсімдік. Күндізгі қызғалдақ гүлдерін әдетте ресми гүл шоқтарына кесіп алмайды, бірақ олар кесілген сабақтарында бірнеше күн бойы жаңа гүлдер ашылатындықтан, әдетте жақсы кесілген гүлдер болып табылады.

Өсімдіктер

Күндізгі гүлдің 100 мыңнан астам сорты бар, бұл жетістік 2024 жылы тіркелді. Hemerocallis fulva 'Europa', H. fulva 'Kwanso', H. fulva 'Kwanso Variegata', H. fulva 'Kwanso Kaempfer', H. fulva var. maculata, H. fulva var. angustifolia және H. fulva 'Flore Pleno' – барлығы триплоидтар, олар дерлік ешқашан тұқым өндірмейді және негізінен жер астындағы тамырлар (столон) арқылы және бағбандардың бөліп отырған топтары арқылы көбейеді. Полимерлі күндізгі гүл – сепалдары мен жапырақтары үштен артық болатын гүл. Кейбір адамдар "полимерлі" терминін "қос" терминімен теңестірсе де, кейбір полимерлі гүлдерде сепалдар мен жапырақтардың саны қалыптыдан екі есе көп болуы мүмкін. Бұрын күндізгі гүлдер тек сары, қызғылт, қола түсті және күлгін-қызғылт түстерде ғана қол жетімді болған, бірақ қазір қарқынды будандастырудың арқасында көптеген түстердің әртүрлі реңктері мен тоннарында кездеседі. Қазір оларды таза көк және таза ақ түстерден басқа барлық түстерде табуға болады. Сары, қызғылт және басқа пастельді гүлдері бар сорттардың барлық түсін ашып көрсету үшін толық күн сәулесі қажет болуы мүмкін; ал қызыл және күлгін гүлдері бар көптеген қоңыр сорттар ашық күнде түсін ұзақ сақтамайды.

Зиянкестер мен аурулар

Contarinia quinquenotata, көбінесе күнбағыс гүл сары кекірегі деп аталатын, Hemerocallis түрінің гүл бүршіктерін қоныстандырып, гүлдің жабық күйде қалуына және шіруіне себеп болатын кішкентай сұр жәндік. Ол Оңтүстік және Шығыс Еуропа, Ұлыбритания, Канада және АҚШ сияқты әлемнің бірнеше аймақтарындағы бау-бақша шаруашылығында зиянкес болып саналады.

Уыттылық

Кейбір түрлердің пісірілмеген гүлдерін тым көп жеу диареяға себеп болуы мүмкін. Hemerocallis түрлері мысықтар үшін уытты, оларды жеу өлімге әкелуі мүмкін. Егер бүйрек жетіспеушілігі басталар алдында емдеу қолға алынса, көбінесе сәтті нәтиже беріледі.

Қолданылуы

Күнжапырақтар – дәрілік, тағамдық және сәндік өсімдік ретінде қолданылатын экономикалық маңызды өсімдіктер тобы. Олар мыңдаған жылдар бойы Қытайдан бастап Шығыс Азияда өсіріліп келеді. Азия нарықтарында олар жаңа немесе кептірілген күйінде "желім-жұм" (金针, пиньинь: jīn zhēn) немесе "сары гүлді көкөніс" (黃花菜, пиньинь: huáng huā cài) деп сатылады. Олардан ащы-қышқыл сорпа, күнжапырақ сорпасы (金針花湯), "Будданың қуанышы" және "му шу" шошқа еті дайындалады. H. fulva түбірлері мен жас жапырақтарын шикі немесе пісіріп жеуге болады. Гүлдер пісіргеннен кейін дәмдірек болады.