Кіріспе

Шатта заңдық қимылдың болмауы

Тұйықталу – шахматтағы бір жағдай, онда қимыл жасау кезегі келген ойыншы шахта астында болмайды және заңды қимылы жоқ. Тұйықталу тең нәтижемен аяқталады. Ойын соңында тұйықталу – нашар позициядағы ойыншыға жеңіліске ұшырамай, тең түсуге мүмкіндік беретін құрал. Күрделі жағдайларда тұйықталу сирек кездеседі, көбінесе қарсыласының назары болмаса ғана сәтті болатын алдау түрінде болады. Тұйықталу – ойын соңындағы этюдтер мен басқа шахматтық есептерде жиі кездесетін тақырып. Тұйықталудың нәтижесі 19 ғасырда тең түсу ретінде бекітілді. Бұл бекітілуге дейін оған қатысты көзқарас әртүрлі болды, тұйықталуға ұшыраған ойыншының жеңісі, жартылай жеңісі немесе жеңілісі деп есептелді; рұқсат етілмеді; және тұйықталуға ұшыраған ойыншының кезегін жоғалтуына әкелді. Тұйықталу ережелері шахматтың түрлерінде және басқа ұқсас ойындарда өзгеріп отырады.

Этимологиясы мен қолданылуы

Тұйық жағдайдың алғаш рет тіркелген қолданылуы 1765 жылға дейін жетеді. Бұл орта ағылшын тіліндегі stale және mate (шахматтағы "мат" деген мағынаны білдіреді) сөздерінің қосылуынан пайда болған. Stale сөзі, шамасы, ағылшын-француз тіліндегі estale сөзінен туындаған, ол "қозғалмау" немесе "тоқтау" мағынасын білдіреді. Бұл сөз "тұру" және "тоқтату" сөздерімен туыс, олардың екеуі де түпкі индоевропалық *sta түбірінен шыққан. Тұйық жағдай алғаш рет 1885 жылы метафоралық мағынада қолданылған. Қазір тұйық жағдай – екі тарап арасындағы соғыс немесе саяси келіссөздер сияқты қақтығыстарда ешбір тарап жеңіске жете алмайтын жағдайды білдіретін кең таралған метафораға айналды. Мұндай жағдай тұйыққа тірелу, немесе "мексикалық тұрақсыздық" деп те аталады. Шахмат жазушылары бұл терминді қате қолдануды атап көрсетеді, себебі шахматтан өзгеше, мұндай жағдай көбінесе уақытша болып, тіпті қазір шешілмейтіндей көрінсе де, соңында шешіледі. "Тұйық жағдай" термині кейде шахматтағы тең ойынды білдіретін жалпылама атау ретінде дұрыс емес қолданылады. Тең ойындар жиі кездеседі, бірақ олар сирек тұйық жағдайдың тікелей нәтижесі болады.

Мысалдар

Қаралар жүргізіп жатқанда, 1-ден 5-ке дейінгі диаграммаларда қаралар тұйықталады. Тұйықталу – ойын соңында маңызды фактор. Мысалы, 1-диаграммадағы ойын соңының орналасуы жиі кездеседі (Патша мен пішкеге қарсы патшаның ойын соңына қараңыз). 1-диаграммадағы позиция 1898 жылы Амос Берн мен Гарри Пиллсбери арасындағы ойында, сондай-ақ 1925 жылы Савиелли Тартаковер мен Ричард Ретти арасындағы ойында орын алды. Сол позицияның өзі, бірақ e-ге жылғалыңқы болғанда, 2009 жылы Гата Камский мен Владимир Крамник арасындағы ойында пайда болды. 3-диаграммадағы позиция – ханшаға қарсы пішкенің тең ойнау мысалы. Мұндай тұйықталулар ойыншыны көрінетін үмітсіз жағдайдан құтқаруы мүмкін (Ханша пішкеге қарсы ойын соңына қараңыз). 5-диаграммадағы позиция – тұйықталудың ерекше түрі, онда өзін-өзі тексеру қажеттілігін ескермеген жағдайда да ешқандай жүргізу мүмкін емес. Джордж П. Джеллис осы тұйықталу түрін «тұйықталу» деп атады. F2-ге ақ ат қосылса, «шектұйықталу» пайда болады: ешқандай жүргізу мүмкін емес, тіпті өзін-өзі тексеруден сақтану қажеттілігін ескермеген жағдайда да шек-мат позициясы. Жалпы, ешқандай жүргізуі жоқ позициялар (өзін-өзі тексеруден сақтану қажеттілігін ескермейтін болса да) «тұйықтамалар» деп аталады.

Ананд Крамникке қарсы

Бұл позицияда 2007 жылғы әлем чемпионатындағы Висванатан Ананд – Владимир Крамник ойынынан қаралар 65...Kxf5 ойнап, ақтарды патқа тігіп қойды. (Қаралардың басқа кез келген ходы жеңіліске әкеледі.)

Корчной Карповқа қарсы

1978 жылғы әлем чемпионатының бесінші ойынындағы 124-ші жүрісте Виктор Корчной мен Анатолий Карпов арасында уәжіксіз теңдік орын алды. Ойын көп жүрістер бойы теориялық теңдікке ұласты. Ақ патшайымның пілі күшсіз; ол а8-дегі патшайымдық алаңды қорғай да, ашық а4 алаңдағы қара қарынына шабуылдай да алмайды. Егер ақ патша қара қарына қарай жылса, қара патша a8 бағытына жылжып, бекініс құра алады. Алайда, ойыншылар тілдеспегендіктен, ешқайсысы да келісіммен теңдік ұсынбады. 124-ші жүрісінде ақ түсті 124. Bg7 жүрісін жасап, уәжіксіз теңдікке жеткізді. Корчной Карповты уәжіксіз теңдікке қоюға қуанғанын және бұл оған сәл қорлық болғанын айтты. 2021 жылға дейін бұл әлем чемпионаты финалындағы ең ұзақ ойын болды, сондай-ақ 2007 жылға дейін уәжіксіз теңдікпен аяқталған жалғыз әлем чемпионаты ойыны еді.

Бернштейн Смысловке қарсы

Бернштейн мен Смыслов, 1946

Кейде күтпеген теңдік ойынды сақтап қалады. Оссип Бернштейн – Василий Смыслов ойынында (бірінші диаграмма) қаралар f пешкасын құрбан етіп, b пешкасын қолдау үшін патшасын пайдаланып жеңе алады. Алайда, Смыслов ақ мұнараны қақпақтап ұстаса, b пешкасын жылдырудың тиімді деп ойлады. Ойын былай жүрді:

59. b2 60. Rxb2
Енді 60. Rh2+ 61. Kf3! Rxb2 болса, теңдік болар еді (екінші диаграмма). Смыслов 60. Kg4 ойнады, ал 61. Kf1 соңынан ойын тең аяқталды (мұнара және пешкаға қарсы мұнараның соңғы ойынына қараңыз).

Матулович Миневке қарсы

+ Матулович vs. Минев, 1956

Бернштейн–Смыслов ойынында қателік болғандықтан ғана емес, бұл ойындағы (Милан Матулович–Николай Минев, бірінші диаграмма) сияқты, қателік болмаса да, теңдік мүмкіндігі туындауы мүмкін. Ойын былай жалғасты:

1. Rc6 Kg5 2. Kh3 Kh5 3. f4
Қолайлы жағдайға жетуге бағытталған жалғыз мағыналы әрекет. Енді қаралардың барлық мүмкіндіктері (мысалы, 3 Ra3+) бір ерекшелікті қоспағанда, жеңіліске алып келеді. 3 Rxa6! Енді 4. Rxa6 оқиғасы теңдікке әкелер еді. Ақ түстің орнына 4. Rc5+ ойнауына себеп болды, ал ойын бірнеше жүрлістен кейін тең түсті.

Уильямс Харвицке қарсы

+ Уильямс пен Харвиц, 1846

Элайджа Уильямс – Даниел Харвиц ойынында (бірінші диаграмма) қаралар бір ат пен бір піядамен алда болды. Бұл әдетте шешуші артықшылық болар еді, бірақ ақтардың қолда бар түрлі тұйықтар тудыратын мүмкіндіктерінің арқасында қаралар алға жылжудың жолын таба алмады. Ойын жалғасты:

72 Ra8 73. Rc1
Қауіпті 73 Nc2+ шабуылынан қашуға тырысуда. 73 Ke3 74. Rc4 Ra4 75. Rc1 Kd2 76. Rc4 Kd3
76 Nc2+ 77. Rxc2+! Kxc2 – тұйықтар. 77. Rc3+! Kd4
77 Kxc3 – тұйықтар. 78. Rc1 Ra3 79. Rd1+ Kc5
79 Rd3 80. Rxd3+! қараларды 80 Nxd3 81 Kxa2 кейін жеңіске жету үшін жеткіліксіз материалмен немесе 80 Kxd3 кейін бұрыштағы стандартты бекініспен қалдырады. 80. Rc1+ Kb5 81. Rc7 Nd5 82. Rc2 Nc3?? 83. Rb2+ Kc4 84. Rb3! (екінші диаграмманы қараңыз)
Осы кезде ойыншылар тең ойнасуға келісті, себебі 84 Kxb3 немесе 84 Rxb3 тұйықтар, сондай-ақ 84 Ra8 85. Rxc3+! Kxc3 да тұйықтар. Қаралар 82-ші жүрістегі қателігіне дейін ойынды жеңіп алуға мүмкіндігі болды. 82 Nc3 орнына 82 Nb4 жеңіске жеткізер еді; мысалы, 83-тен кейін Rc8 Re3 84. Rb8+ Kc5 85. Rc8+ Kd5 86. Rd8+ Kc6 87. Ra8 Re1+ 88. Kb2 Kc5 89. Kc3 a1=Q+ – қаралар жеңіске жетеді.

Карлсен Ван Велиге қарсы

2007 жылғы Магнус Карлсен – Люк ван Вели ойыны тең түсті. Ақ түстілер 46 қадам бойы мүшелік пен пілге қарсы мүшелік соңында екінші қатар қорғанысын қолданды. 50 қадамдық ереже күшке енуге жақын болды, оған сәйкес Ақ түстілер теңдік талап ете алатын еді. Ойын былай аяқталды:

109. Rd2+ Bxd2
Ақ түстілерге шак болды, ойын тең түсті.

Күрделі мысалдар

Тұйықталу көбінесе ойын соңында кездеседі, бірақ тақтада көптеген фигуралар болған кезде де болуы мүмкін. Жоғарыда көрсетілгендей қарапайым ойын соңы позицияларынан басқа, тұйықталу сирек кездеседі, әдетте, артықшылыққа ие жақ тұйықталу мүмкіндігін байқамайды. Мұндай жағдайда әдетте нашар жақ бір немесе бірнеше фигурасын құрбан етеді, осылайша тұйықталуға мәжбүр етеді. Тұйықталуға жеткізу үшін құрбандыққа берілген фигура кейде "десперадо" деп аталады.

Эванс Решевскийге қарсы

+ Эванс пен Решевский, 1963

Десперадоның ең белгілі мысалы – Ларри Эванс пен Сэмюэл Решевскийдің «Ғасырдың алаясы» деп аталған ойыны. Эванс 49-шы жүрісте патшайымын құрбан етіп, 50-ші жүрісте мұнарасын берді. Ақ мұнараны «мәңгілік мұнара» деп атайды. Оны қабылдау оқшаулануға (пат) әкеледі, ал әйтпесе ол жетінші қатарда қалып, қара патшаны шексіз тексереді (яғни, мәңгілік тексеру). Ойын міндетті түрде келісіммен, үш рет қайталау арқылы немесе елу жүріс ережесі бойынша талап ету арқылы тең аяқталады. 47. h4! Re2+ 48. Kh1 Qxg3?? 48... Qg6! болғанда еді! 49. Rf8 Qe6! 50. Rh8+ Kg6, қара 51. Qxe6 Nxe6 немесе 51. gxf4 Re1+ және 52. Qa2+ кейін бір фигурамен алда болар еді. 49. Qg8+! Kxg8 50. Rxg7+!

Гельфанд Крамникке қарсы

+ Гельфанд vs. Крамник, 1994
Оң жақтағы позиция Борис Гельфанд – Владимир Крамник, 1994 жылғы FIDE кандидаттар матчының 6-шы партиясында, Үндістанның Санги Нагар қаласында туындады. Екі піядадан кем болған және қорғанысқа түскен Крамник тең нәтижеге риза болар еді. Гельфанд енді 67. Re4–e7 (бірінші диаграмма) қозғалысын жасады, бұл 68. Qxf6 арқылы үшінші піяданы ұтып алуға немесе 68. Rc7 арқылы қараның мүмкіндіктерін шектеуге қауіп төндіретін күшті көрінетін қозғалыс. Қара 67. Qc1 деп жауап берді. Егер ақ 68. Qxd8 арқылы қараның қорғалмаған ладьясын алса, қараның «desperado» патшайымы 68. Qh1+ 69. Kg3 Qh2+! арқылы теңдікке мәжбүрлейді, бұл 70. Kxh2 тұйықталуға әкеледі (екінші диаграмма). Егер ақ тұсы 68. Rxg7+ Kxg7 69. Qxd8 арқылы тұйықталудан жалтарса, қара 69. Qh1+ 70. Kg3 Qg1+ 71. Kf4 Qc1+! 72. Ke4 Qc6+! 73. Kd3 (73. d5 Qc4+; 73. Qd5 Qc2+) Qxf3+! 74. Kd2 Qg2+! 75. Kc3 Qc6+ 76. Kb4 Qb5+ 77. Ka3 Qd3+ арқылы мәңгілік шабуылмен теңдікке қол жеткізеді. Гельфанд орнына 68. d5 ойнады, бірақ бәрібір тең нәтижеге жетті.

Троицкийдің Вогтке қарсы ісі

+ Троицкий мен Вогт, 1896

1896 жылы Троицкийде атақты ойын қорытындысын зерттеуші композитор Алексей Троицкий нағыз ойын кезінде әдемі алдау жасады. Троицкийдің 1. Rd1! соққысынан кейін, қара 1...Bh3? деген қателікке ұшырап, 2. Qg2# қауіпті жағдай жасады. Ойын 2. Rxd8+ Kxd8 3. Qd1+! реміспен аяқталды. Ақтардың пілі, жылқысы және f пішіні тікелей байланыста болып, қозғала алмайды.

Батыс шахмат түрлері

Батыс шахматының көптеген нұсқалары тұйықталу ережесіне ешқандай өзгеріс енгізбейді. Дегенмен, кейбір нұсқаларда бұл ереже стандартты шахматтан өзгеше болып келеді: Шахматты жеңілу нұсқасында тұйықталу ережесі ойналып жатқан нұсқасына байланысты өзгеріп отырады. "Халықаралық" ережелер бойынша тұйықталу – тұйықталып қалған ойыншының жеңісі. Алайда, Free Internet Chess Server тақтада аз ғана фигурасы қалған ойыншыға жеңіс сыйлайды (тұйықталуды кім жасағанына қарамастан); егер екі ойыншының да фигуралары тең болса, бұл теңдік болып есептеледі. Сонымен қатар, "бірлескен" FICS/халықаралық ереже де бар, оған сәйкес егер екі тарап та жеңіске жетуге келіссе, тұйықталу жеңіс болып саналады (яғни, егер тұйықталып қалған ойыншының да фигуралары аз болса, ол жеңіске ие болады); қалған жағдайларда теңдік орын алады. Глинскийдің алтыбұрышты шахматында тұйықталу теңдікке де, толық жеңіске де жатпайды. Оның орнына, турнирлік ойындарда тұйықталу жасаған ойыншы 3/4 ұпай алады, ал тұйықталып қалған ойыншы 1/4 ұпайға ие болады. Тұйықталу теңдік саналып, әлде жеңіс есебінде қарастырылуы тиіс пе, әзірге белгісіз.