Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы, "көбелек бұтасы" деп аталатын басқа өсімдіктер.

Buddleja (['/b//ʌ//d//l//i//ə/]; орфографиялық түрі (орт. var.) Buddleia; тарихи түрде Buddlea деп те аталады) – Азия, Африка және Америкаға ендемик 140-тан астам гүлді өсімдіктерді қамтитын туыс. Линней бұл туысқа берген атауы доктор Уильям Хаустонның ұсынысымен ағылшын ботанигі және пастор преподобный Адам Баддлдің (1662–1715) құрметіне берілді. Хаустон Баддл қайтыс болғаннан кейін 15 жыл өткен соң, Кариб теңізінен Англияға buddleja (B. americana) ретінде ғылымға белгілі болған алғашқы өсімдіктерді жіберді. Buddleja түрлері, әсіресе Buddleja davidii және түрлер аралық гибридтері, көбінесе көбелек бұталары деп белгілі және жиі бақшаларда өсіріледі. Buddleja davidii Еуропа мен Солтүстік Америкада жаулап алушы түрге айналды.

Номенклатура

Ботаникалық атау шатасу тудырды. Қазіргі ботаникалық латын тілінің қағидаларына сәйкес, "Buddle" сөзінен жасалған туыс атау "Buddleia" деп жазылуы керек, бірақ Линней 1753 және 1754 жылдарғы "Species Plantarum" еңбегінде оны "Buddleja" деп жазған, екі дауыстының арасындағы ұзақ "i" әрпі ерте заманғы орфографияда жиі кездесетін еді. "Buddleja" атауындағы ұзақ "i" әрпінің "j" дыбысына айналуы – қазіргі кездегі кең таралған қателік. Халықаралық ботаникалық номенклатура кодексі орфографиялық варианттарға қатысты қатаң ережелерді біртіндеп енгізіп келеді және 2006 жылғы нұсқасына сәйкес (60-бап, әсіресе 60.5-тармақ) осы жағдайда Линнейдің жазуын сақтау қажет.

Сипаттама

Шамамен 140 түрдің ішінде, көбісі бір метрден төмен өсетін бұталар, бірақ кейбіреулері ағашқа жатады, ең ірілеріне дейін жетеді. Әрқашан жасыл және жапырақты түрлер тропикалық және қоңыржай аймақтарда кездеседі. Жапырақтары көптеген түрлерде ланцет пішіндес және сабақтарында қарама-қарсы жұптарда орналасқан (бір түрде, B. alternifolia, кезектесе орналасқан); олардың ұзындығы миллиметрден миллиметрге дейін жетеді. Азия түрлерінің гүлдері көбінесе миллиметрлік гүлшоғырларда, ал американдық түрлер көбінесе кішкентай, шар тәрізді гүлшоғырларын құрайтын сыпырғыштар түрінде болады. Әрбір гүл түтікшелі және төрт жапырақшаға (гүл жапырақтарына) бөлінген, гүлдің ұзындығы шамамен 10 мм-ден 30 мм-ге дейін ауытқиды, себебі кейбір Оңтүстік Америка түрлері жәндіктердің орнына, құсқойларды тарту үшін ұзын қызыл гүлдерді дамытқан. Гүлдердің түсі кең ауқымды, Азияда көбінесе пастельді қызғылт және көк түсті, ал Жаңа әлемде жарқын сары және қызыл түсті, көптеген сорттардың түстері тереңдеу. Гүлдер әдетте нектарға бай және көбінесе бал иісімен ерекшеленеді. Жемісі шамамен миллиметр ұзындығы және миллиметр диаметріндегі кішкентай қапшық, ішінде көптеген ұсақ тұқымдар бар; кейбір түрлерде (бұрын Nicodemia туысына жатқызылған) қапшық жұмсақ және етті, жидекке айналады.

Тарату

Бұл туыс төрт құрлықта кездеседі. 60-тан астам түрі Жаңа әлемде, АҚШ-тың оңтүстігінен Чилидің оңтүстігіне дейін өсіп, ал көптеген басқа түрлері Ескі әлемде, Африкада және Азияның бір бөлігінде таралған, бірақ Еуропа мен Австралияда туған жері ретінде кездеспейді. Түрлер гүлдік типіне сүйене отырып үш топқа бөлінеді: Жаңа әлемдегілер көбінесе екі жынысты (кейде гермафродит немесе үшжынысты), ал Ескі әлемдегілер толығымен гермафродит, гүлдері толық.

Өсіру және пайдалану

Бақша бұталары ретінде буддлеялар негізінен 20 ғасыр өсімдіктері болып табылады, 1774 жылы Чилидің оңтүстігінен Ұлыбританияға әкелінген және Ли мен Кеннедидің Хаммерсмиттегі балабақшасынан таратылған B. globosa-ны қоспағанда. Көптеген түрлері танымал бау-бақша өсімдіктері болып табылады және олар көпшілікке «көбелек бұталары» деп белгілі, себебі олар көбелектерге өте тартымды және қазіргі заманғы көбелек бақшаларының маңызды бөлігіне айналды; сонымен қатар, олар аралар мен молышқаларға да тартымды. Ең көп өсірілетін түрі – Орталық Қытайдан келген Buddleja davidii, француз баск миссионері және табиғатты зерттеуші Пьер Арман Давидтің құрметіне аталған. Басқа да кең таралған бау-бақша түрлеріне жоғарыда аталған B. globosa, оның күшті бал хош иісі бар апельсин түсті шар тәрізді гүлшоғырлары үшін өсіріледі, және жылап тұратын Buddleja alternifolia жатады. Бірнеше түрлер аралық гибридтер жасалды, олардың ішінде B. 'Lochinch' (B. davidii × B. fallowiana) және B. × weyeriana (B. globosa × B. davidii) ерекше аталады, соңғысы Оңтүстік Америка және Азия түрлерінің тоғысы. Кейбір түрлер бақшадан қашып өседі. Әсіресе B. davidii құрғақ, ашық жерлерді кеңінен мекендейді. Ұлыбританияның қалалық аймақтарында ол көбінесе бос жатқан жерлерге немесе ескі мұражайларға өзінен-өзі себіледі, онда тығыз бұта болып өседі. Әлемдегі бірқатар ауыл шаруашылығы ұйымдары мен басқару органдары осы өсімдікті инвазивті түр немесе зиянды арамшөп деп жариялады. Оны Ұлыбританияда теміржол бойында, құлаған заводтар мен басқа да ғимараттардың орнында, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалалық бомбалау орындарында жиі кездестіруге болады. Осының нәтижесінде ол «бомба орнындағы өсімдік» деген лақап атқа ие болды. Жергілікті B. davidii-ден айырмашылығы, осы «инвазивті емес» сорттардың кейбіреулері кішкентай және ықшам, мысалы, 'Blue Chip', оның биіктігі және ені .

Бұрын осы жерде орналастырылған

Cephalanthus glabratus (Spreng.) К. Шум. (B. glabrata Spreng. ретінде)

Азия және Африка түрлері

Лиувенберг, А. Дж. М. (1979) Африканың Логания тұқымдастары XVIII Буддлея Л. II, Африка және Азия түрлерінің толық зерттелуі. H. Veenman & Zonen, Вагенинген, Нидерланды.

Солтүстік және Оңтүстік Америка түрлері

Норман, Э. (2000). Buddlejaceae. Флора Неотропика, 81-том. Нью-Йорк ботаникалық бағы, АҚШ.

Өсірілетін түрлері мен тұқымдары

Стюарт, Д. (2006). Буддлеялар. RHS өсімдіктерді жинаушыларға арналған нұсқаулық. Timber Press, Орегон, АҚШ.