Кіріспе
Үшінші Пуникалық соғыстың басты ұрысы – Карфаген қоршауы. Бұл Карфаген мен Рим арасындағы Үшінші Пуникалық соғыстың басты ұрысы болды. Ол Карфагеннің астанасы Карфагенді (Тунистен солтүстік-шығысқа қарай) үш жылға жуық қоршаудан тұрды. 149 ж.б.д. үлкен рим әскері Солтүстік Африкадағы Утикаға қонды. Карфагендіктер римдіктерді ынаюға үміттенді, бірақ карфагендіктер барлық қаруларын тапсырғандарына қарамастан, римдіктер Карфаген қаласын қоршауға түсті. 149 ж.б.д. римдік жорығы қайта-қайта сәтсіздіктерге ұшырады, тек Сципион Эмилиан, орта буын офицері, бірнеше рет өзін ерекше көзге түсірді. 148 ж.б.д. жаңа римдік қолбасшы басқаруды қолға алды, бірақ ол да жақсы нәтиже көрсетпеді. 147 ж.б.д. жылдық рим магистраттарының сайлауында Сципионға халықтың қолдауы соншалықты күшті болды, оған Африкада қолбасшы болуға рұқсат беру үшін қалыпты жас шектеулері алынып тасталды. Сципионның өкілеттігі Карфагеннің екі жеңісімен басталды, бірақ ол қоршауды күшейтіп, блокаданы бұзу арқылы Карфагенге жабдықтау жеткізілмеуі үшін үлкен кесір салуға кірісті. Карфагендіктер өз флоттарын ішінара қайта жаңартты және римдіктерді таң қалдырды; шешілмейтін шайқастан кейін карфагендіктер кері шегінуді дұрыс жоспарламады және көптеген кемелерді жоғалтты. Содан кейін римдіктер порт аймағында қала қабырғасын басып тұратын үлкен кірпіш құрылыс салған. 146 ж.б.д. көктемінде римдіктер соңғы шабуылға көшті және жеті күн бойы қаланы жүйелі түрде қиратты және тұрғындарын өлтірді; соңғы күні ғана олар 50 мың адамды тұтқынға алды, оларды құлдыққа сатты. Бұрынғы Карфаген жері Римнің Африка провинциясына айналды, астанасы Утика болды. Карфагеннің рим қаласы ретінде қайта құрылуына бір ғасыр уақыт кетті.
The siege of Carthage was the main engagement of the Third Punic War fought between Carthage and Rome. It consisted of the nearly three year siege of the Carthaginian capital, Carthage (a little north east of Tunis). In 149 BC, a large Roman army landed at Utica in North Africa. The Carthaginians hoped to appease the Romans, but despite the Carthaginians surrendering all of their weapons, the Romans pressed on to besiege the city of Carthage. The Roman campaign suffered repeated setbacks through 149 BC, only alleviated by Scipio Aemilianus, a middle ranking officer, distinguishing himself several times. A new Roman commander took over in 148 BC, and fared equally badly. At the annual election of Roman magistrates in early 147 BC, the public support for Scipio was so great that the usual age restrictions were lifted to allow him to be appointed commander in Africa. Scipio's term commenced with two Carthaginian successes, but he tightened the siege and commenced a construction of a large mole to prevent supplies from getting into Carthage via blockade runners. The Carthaginians had partially rebuilt their fleet and it sortied, to the Romans' surprise; after an indecisive engagement the Carthaginians mismanaged their withdrawal and lost many ships. The Romans then built a large brick structure in the harbour area, which dominated the city wall. In the spring of 146 BC, the Romans launched their final assault and over seven days systematically destroyed the city and killed its inhabitants; only on the last day did they take prisoners50,000, who were sold into slavery. The formerly Carthaginian territories became the Roman province of Africa, with Utica as its capital. It was a century before the site of Carthage was rebuilt as a Roman city.
Негізгі дереккөздер
Үшінші Пуникалық соғыс туралы негізгі дереккөз – грек тарихшысы Полибий (б.з.д. 200 – б.з.д. 118 ж. шамасында), 167 ж.б.з.да кепіл ретінде Римге жіберілген. Оның еңбектерінің ішінде қазір жоғалған әскери тактика туралы нұсқаулық бар, бірақ ол б.з.д. 146 жылдан кейін жазылған "Тарихтар" еңбегімен танымал. Полибийдің еңбегі Карфаген мен Римнің пікірлері арасында кеңінен объективті және бейтарап деп саналады. Полибий талдамалы тарихшы болған және мүмкіндігінше екі тараптан да оқиғаға қатысушылармен жеке сұхбаттасқан. Ол Солтүстік Африкадағы римдік генерал Сципион Эмилианның жорығына қатысып, Карфагеннің алынуына және соғыста римдіктердің жеңісіне куә болды. Полибийдің баяндамасының дәлдігі соңғы 150 жылда көп талқыланды, бірақ қазіргі консенсус бойынша оны көбінесе факт ретінде қабылдауға болады, ал қазіргі дереккөздердегі соғыс туралы мәліметтер негізінен Полибийдің баяндамасының интерпретациясына негізделген. Қазіргі заманғы тарихшы Эндрю Карри Полибийді «сенімді» деп санайды, ал Крейг Чемпион оны «өте білімді, еңбекқор және көреген тарихшы» деп сипаттайды. Соғыс туралы басқа, кейінгі ежелгі тарихтар да бар, бірақ көбінесе олар фрагментті немесе қысқаша түрінде сақталған. Апианның Үшінші Пуникалық соғыс туралы баяндамасы ерекше құнды. Қазіргі заманғы тарихшылар әдетте замандас болған римдік жылнамашылардың, сицилиялық грек Диодор Сицилийдің, сондай-ақ кейінгі римдік тарихшылар Ливийдің (Полибийге көп сүйенген), Плутархтың және Дио Кассийдің жазбаларын да ескереді. Классицист Адриан Голдсворти былай дейді: «Полибийдің баяндамасы біздің басқа баяндамаларымыздан өзгеше болған жағдайда, оған әдетте басымдық беру керек». Басқа дереккөздерге монеталар, жазулар, археологиялық дәлелдер және трирема «Олимпиа» сияқты реконструкциялардан алынған эмпирикалық дәлелдер кіреді.
Өмірбаян
Карфаген мен Рим б.з.д. 218 және 201 жылдар аралығында 17 жылға созылған Екінші Пуникалық соғыста күресті, ол римдіктердің жеңісімен аяқталды. Карфагендіктерге таңылған бейбіт шарты олардың барлық теңіз артындағы және Африкадағы бір бөлігін алып тастады. Олар 50 жыл ішінде 10 000 күміс талант төлеуге міндетті болды. Кепілдер алынды. Карфагенге соғыс пілдерін ұстауға тыйым салынды және оның флоты 10 соғыс кемесімен шектелді. Оларға Африкадан тыс жерлерде соғыс жүргізуге тыйым салынды, ал Африкада тек Римнің тікелей рұқсатымен ғана соғысуға рұқсат берілді. Көптеген ересек карфагендіктер оған қарсы болды, бірақ Ганнибал оны ыстықпен қолдады және б.з.д. 201 жылғы көктемде ол қабылданды. Осыдан бастап Карфаген саяси тұрғыдан Римге бағынышты екені анық болды. Соғыс аяқталғаннан кейін, римдік одақтас Масинисса Нумидияның ең қуатты билеушісіне айналды, ол Мысырдың батысындағы Солтүстік Африканың басты жергілікті халқы еді. Келесі 50 жыл ішінде ол Карфагеннің өзінің иеліктерін қорғауға қабілетсіздігін үнемі пайдаланды. Карфаген Римге өтемақы немесе әскери қимылға рұқсат сұраған сайын, Рим өзінің одақтасы Масиниссаны қолдады және бас тартты. Масиниссаның карфагендік аумақтарды басып алуы және шабуылдары күннен-күнге күшейді. Б.з.д. 151 жылы Карфаген Хасдрубал басқаратын үлкен әскер жинады және келісімге қарамастан, нумидиялықтарға қарсы шабуыл жасады. Науқан апатқа ұшырады және әскер қарсыластарына берілді; көптеген карфагендіктер кейін нумидиялықтар тарапынан қырғынға ұшырады. Хасдрубал Карфагенге қашып өтті, онда Римді ынталандыру үшін өлім жазасына кесілді. Карфаген өтемақысын төлеп, экономикалық жағдайы жақсарды, бірақ Римге әскери қауіп төндірмеді. Дегенмен, Рим Сенатының кейбір мүшелері Карфагенді жоюды ұзақ уақыттан бері қалап келді және Карфагеннің заңсыз әскери әрекетін сылтау ретінде пайдаланып, жазалау экспедициясын дайындауға кірісті. Карфаген елшілері Риммен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ б.з.д. 149 жылы Солтүстік Африкадағы ірі порты Утика Римге өткеннен кейін Сенат пен Халық жиналысы соғыс жариялады. Римдіктер әдетте жыл сайын екі адамды, яғни консулды сайлап, әскери басшылыққа тағайындайтын. Б.з.д. 149 жылы Утикаға үлкен римдік әскер қонды, оған сол жылғы екі консул басшылық етті: Маний Манилий әскерге, ал Луций Цензорий флотқа командалық етті. Карфагендіктер Римді жұбатуға тырысып, Утикаға елшілік жіберді. Консулдар олардан барлық қару-жарақты тапсыруды талап етті, және карфагендіктер өте қиындықпен келісті. Карфагеннен Утикаға қару-жарақ пен жабдықтарды тасымалдаған үлкен керуендер келді. Сақталған мәліметтерде олардың құрамында 200 000 жиынтық қару-жарақ және 2000 катапульта болғаны айтылады. Олардың соғыс кемелерінің барлығы Утикаға жеткізіліп, портта өртеліп кетті. Карфаген қарусыздалғаннан кейін консулдар карфагендіктердің қалаларын тастап, теңізден алыс жерге көшуін талап етті; Карфаген жойылмақ. Карфагендіктер келіссөздерден бас тартып, қалаларын қорғауға дайындалды.
Қарсылас күштер
Карфаген қаласы өз кезегінде сол кездегі ерекше үлкен қала болды, халқы шамамен 700 000 адамды құрады. Ол өте мықты қабырғалармен қоршалған. Құрлықтан басты шабуылды тойтару үшін үш қорғаныс желісі салынған, олардың ең беріксіз – алдында терең арықпен бірге кең және биік кірпіш қабырға. Осы қабырға ішіне 24 000-нан астам сарбазды орналастыра алатын казарма салынған. Қалада жер асты суының сенімді көздері көп болмаса да, жаңбыр суын жинап, арнаға бағыттайтын күрделі жүйе және оны сақтау үшін көптеген цистерналар болды. Карфагендіктер қала тұрғындарынан күшті және жігерлі әскер жинап, қаланы қорғауға алды, сондай-ақ соғысуға дайын барлық құлдарды босатып алды. Олар сонымен қатар 30 000 сарбаздық дала армиясын құрды, оған жазадан босатылған Хасдрубал басшылық етті. Бұл армия қаланың оңтүстігіндегі Неферис қаласында орналасқан. Апиан Африкаға түскен рим армиясының құрамында 84 000 сарбаз болғанын айтады; ал қазіргі тарихшылар оның санын 40 000–50 000 адам деп есептейді, олардың 4 000-ы атты әскерден тұрды.
149 б. з. д.
Рим әскері Карфагенге көшіп келді және екі рет қала қабырғаларына шабуылдауға тырысты, теңізден және құрлықтан, екі рет те қайтарылды, содан кейін Карфагенді қоршау (Үшінші Пуникалық соғыс) үшін бекінді. Хасдрубал әскерін жақындатып, римдік азық-түлік жолдарын және жинаушы топтарды мазалады. Римдіктер екі өте үлкен тарау машиналарын жасап, қабырғаның бір бөлігін жартылай қиратты. Олар бұзылған жерге шабуыл жасады, бірақ қабырғаға өрмелегенде тәртіпсіздікке түсіп, күтіп тұрған карфагендіктер кері тартты. Римдіктер қиын жағдайға түсер еді, егер Сципион Эмилианның әрекеттері болмағанда, ол 4-ші легионда трибун, орта дәрежелі әскери лауазымда қызмет етті. Бұйрық бойынша шабуылға қосылудың орнына, Сципион өз әскерін жартылай қиратылған қабырға бойымен таратып қойды, соның арқасында алдындағы римдіктер оның бөлімі арқылы қашқанда, карфагендіктердің қууын тойтарды. Цензориннің лагері дұрыс емес жерде орналасқан еді және жаздың басында соншалықты ауруға шалдыққан еді, сол себепті оны денсаулыққа жақсырақ орынға көшірді. Бірақ ол жақ та қорғанысқа қолайлы болмады, сондықтан карфагендіктер өрт кемелерімен римдік флотқа зиян келтірді. Жеке алғанда, Манилийдің лагеріне түнгі шабуыл жасалды; римдіктер үшін қауіпті нәтиже Сципионның шапшаң әрекеттерінің арқасында болдырды. Римдіктер осындай шабуылдарды қайталауды қиындату үшін қосымша дала бекіністерін салды.
148 б. з. д.
Римдіктер б.з.б. 148 жылы екі жаңа консулды сайлады, бірақ олардың тек біреуі ғана Африкаға жіберілді: Кальпурний Писо. Люций Манцин оның бағыныштысы ретінде теңіз флотына қолбасшылық етті. Ол Карфагенді тығырыз қоршаудан босатып, жеңіл блокадаға көшті және аймақтағы Карфагенді қолдаған басқа қалаларды тазалауға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізбеді. Осы уақытта Карфагеннің далалық әскерінің қолбасшысы Хасдрубал Карфагеннің азаматтық басшылығын құлатып, өзі қолбасшылыққа келді. 800 атты әскермен нумидиялық басшы Карфагенге келді. Карфаген Македония тағына талапкер Андрискпен одақтасып, Рим Македониясына шабуыл жасады, римдік әскерді жеңіп, өзін Филипп VI патша деп жариялады, соның салдарынан Төртінші Македония соғысы басталды.
147 б. з. б.
Сципион 147 ж. адиль лауазымына сайлауға түсуді ниеттенді; бұл оның табиғи қадамы еді және 36 немесе 37 жасында консул болуға ол тым жас еді, себебі осы лауазымға ең төменгі жас талабы 42 болды. Бірақ оны консул етіп тағайындау және Африка соғысын басқаруға рұқсат беру жөніндегі халықтың талабы соншалықты күшті болды, Сенат бір жылға барлық лауазымдар үшін жас талаптарын тоқтатты. Көзге көрінбейтін саяси маневрлер көп болды, көздерде олардың көп бөлігі түсініксіз, және Сципион осы нәтижеге қол жеткізуге қаншалықты көмектескені белгісіз. Қалай болғанда да, ол Африкадағы жалғыз басшылық құқықты, сол жердегі әскер санын толықтыру үшін жеткілікті адамдарды шақырудың әдеттегі құқығын және еріктілерді тіркеудің ерекше құқығын қамтамасыз етті. Осы арада, 147 ж. басында Манциний күтпеген мүмкіндікті пайдаланып, саль портын басып алды және 3500 адамды қалаға кіргізді; олардың 3000-ы жеңіл қаруланған және брондалған теңізшілер еді. Манциний күш түсу үшін хабарламалар жіберді. Осы хабарлардан кейін Сципион сол күні кешке Утикаға келді және өз орнына орналасты. Ол түнімен Карфагенге кемемен жүзіп, Карфагендіктердің қарсы шабуылынан құтылған Манцинийдің әскерін эвакуациялауға үлгерді. Сципион римдіктердің негізгі лагерін Карфагенге жақын жерге көшірді, оны 8000-ге жуық карфагендік жасақ тығыз бақылап отырды. Ол қатаң тәртіп талап етіп, тәртіпсіз немесе ынтасыз сарбаздарды қызметтен босатып жіберді. Содан кейін ол үлкен әскерімен түнгі шеруді бастап, римдіктер Карфагеннің негізгі қабырғасының нашар жері деп санаған жерге шабуыл жасады. Бір қақпаны басып алып, 4000 римдік қалаға еніп кетті. Қараңғыда дүрбелеңге түскен карфагендік қорғаушылар алғашқы қарсылықтан кейін қашқа жол тартты. Алайда Сципион карфагендіктер күндіз қайта ұйымдасқаннан кейін өз позициясын ұстап тұру мүмкін емес екенін түсініп, шегінді. Карфагеннің қорғанысының күйреуінен қорқып, Асдрубал римдік тұтқындарды қабырғаға байлап өлтірді, рим әскерінің көз алдында. Ол карфагендік азаматтардың қарсылық танытуын күшейтті; осы сәттен бастап келіссөздер немесе тіпті бағыну мүмкін болмады. Қала кеңесінің кейбір мүшелері оның әрекеттерін айыптады, Асдрубал оларды да өлтіріп, қаланың толық бақылауын алды. Жаңадан басталған тығыз қоршау қалаға құрлықтан кіруді тоқтатты, бірақ сол кездегі теңіз технологиясымен теңізден тыйым салуға жеткілікті болмады. Қалаға жеткізілетін азық-түлік көлеміне наразы болған Сципион портқа кіруді тоқтату үшін үлкен жартас салуға кірісті. Карфагендіктер өздерінің портынан теңізге қарай жаңа арна қазды. Олар екі жыл бұрын бастапқы флотын құрбан еткеннен кейін 50 триремадан тұратын орташа мөлшердегі, маневрлеуге қабілетті, ескекпен жүретін әскери кемелер мен көптеген кіші кемелерден жаңа флот құрды. Арна аяқталғаннан кейін кемелер римдіктерді күтпеген жерден шабуылдады. Жаңа салынған кемелерді жөндеуге және екі жылдан астам уақыт теңізге шықпаған және бірге жұмыс істеу тәжірибесінен алыс жатқан жаңа экипаждарды оқытуға бірнеше күн қажет болды. Карфагендіктер шайқасқа дайын деп санаған кезде римдіктер өз теңіз күштерін шоғырландырды. Карфагендіктер өздерін ұстап тұрды, олардың жеңіл кемелері римдік кемелермен күресуде қиындық тудырды. Карфагендік триремалар жеңіл кемелерінің кері шегінуін қамтамасыз етіп жатқанда, соқтығысу жаңа арнаны жапты. Карфагендік кемелер қаланың теңіз қабырғасына қарсы тұтқындалып, маневр жасауға мүмкіндіксіз болғандықтан, римдіктер олардың көпшілігін батып кетті немесе тұтқындады, арна ашылғанға дейін және аман қалған карфагендіктер портқа қашып кетуге үлкерді. Римдіктер енді порт аймағындағы карфагендік қорғанысына қарсы ілгерілеуге тырысты. Карфагендіктер түнде порт арқылы жүзіп өтіп, бірнеше қоршау машиналарын өртеп жіберді, ал көптеген легионерлер үрейленіп, қашқа жол тартты. Сципион оларды қараңғыда тоқтатып, олар оның бұйрықтарын орындамағанда, оның жеке күзетшілеріне шабуыл жасады. Дегенмен, римдіктер ақырында кемежайды басып алып, қала қабырғасымен тең биіктіктегі кірпіш қабырға салды. Бұл бірнеше айға созылды, бірақ орнатылғаннан кейін 4000 римдікке қысқа қашықтықтан карфагендік қамалдарға оқ атуға мүмкіндік берді.
146 б. з. д.
Сципионның Африкадағы римдік қолбасшы лауазымы б.з.д. 146 жылы бір жылға ұзартылды, ал көктемде ол соңғы шабуылды бастады. Шабуыл портовый аймақтан жасалды, ал оны күткен Хасдрубал жақын жердегі қоймаларды өртеп жіберді. Дегенмен, римдіктердің алғы шебі әскери портына жетіп, оны басып алды. Басты күштер қаланың орталық алаңына жетіп, түнде онда лагерь құрды. Ертесі күні Сципион 4000 сарбазды әскери портындағы топпен қосылуға алып барды; бұл топ Аполлон ғибадатханасынан алтынды тонауға кеткендіктен кешікті. Сципион мен оның офицерлері оларға тоқтатуға күші жетпеді және қатты ашуланды. Карфагендіктер осы мүмкіндікті пайдаланбады, қорғаныс позицияларына шегінді. Жаңадан жиналған римдіктер қаланың тұрғын аудандарынан жүйелі түрде өтіп, кездескендерін өлтіріп, өздерінен кейін ғимараттарды өртеп жіберді. Кейде римдіктер жоғарыдан тас лақтырылуын болдырмау үшін үйдің төбесінен үйдің төбесіне өтті. Қаладағы қарсылықты толыққанды жоюға тағы алты күн кетті, ал соңғы күні Сципион тұтқындарды қабылдауға келісті. Соңғы қарсыластардың ішінде, Карфаген қызметіндегі 900 римдік дезертирлер де болды, олар Ешмун ғибадатханасынан соғысып, барлық үміттері кесілгенде оны өздерімен бірге өртеп жіберді. Осы сәтте Хасдрубал Сципионға өмірі мен бостандығына уәде беріп, бағынды. Хасдрубалдың әйелі қамалдан қарап тұрып, Сципионға бата тіледі, күйеуін қарғыды, содан кейін балаларымен бірге ғибадатханаға кіріп, өртеп өліп қалды. Тұтқындалған карфагендіктердің саны 50 мыңға жетті, бұл соғысқа дейінгі халықтың шағын бөлігі болатын, олар құлдыққа сатылды. Соңғы аптадағы шайқастан кейін Сципион қаланы сарбаздарға тонауға берді. Одан кейін он сенатордан тұратын комиссия келді, Сципионға Карфагеннің қалдықтарын жоюды бұйырды және ешкімге онда қоныстануға немесе қайта құруға рұқсат берілмеді; алайда жерге баруға тыйым салынбады, ал жерге де қарғыс жатқан жоқ, римдік әскерлер қалаға тұз сепкен деген әңгіме 19 ғасырда пайда болған. Карфагеннің ғасырлар бойы Сицилия қалалары мен ғибадатханаларынан тонаған діни заттары мен құлшылық мүсіндері салтанатты түрде қайтарылды.
Салдары
Сципионға, оның асырап алған әкесіне берілгендей, "Африкалық" деген лақап ат берілді. Бұрын Карфагенге тиесілі болған аумақтар Римге қосылып, қайта құрылып, астанасы Утика болатын Римнің Африка провинциясы құрылды. Бұл провинция астық пен басқа да азық-түліктердің маңызды көзіне айналды. Римдіктер Мавритания сияқты көптеген ірі Пуни қалаларын басып алды, бірақ оларға Пуни үкімет жүйесін сақтап қалуға рұқсат берілді. Бір ғасырдан кейін Юлий Цезарь Карфагенді римдік қала ретінде қайта салды, ол Рим империясы кезінде Африканың маңызды қалаларының біріне айналды. Пуни тілі Солтүстік Африкада 7 ғасырға дейін қолданылып келді. Рим қазір де Италияның астанасы болып табылады, ал Карфагеннің қираған орындары Солтүстік Африка жағалауындағы Тунис қаласының шығысында орналасқан. 1985 жылдың 5 ақпанында Рим мен қазіргі Карфаген қалаларының әкімдері Уго Ветере мен Чедли Клиби арасында ресми бейбітшілік шарты жасалды, соғыс аяқталғанына 2131 жыл өткен соң.