Кіріспе
Құранда және мүмкін Танахта еске алынған орын – Баққа (بَكَّةُ), Құранның 3-ші сүресі ('Әл Имран) 96-аятында айтылады. Бұл аят кейде былай аударылады: «Шын мәнінде, адамзат үшін құрылған алғашқы ғибадат үйі – Баққадағы [яғни, Меккедегі] үй, ол нығметке толы және әлемдерге басшылық етеді». Мұсылман ғалымдарының пікірінше, Баққа – исламның ең қасиетті қаласы Меккенің ежелгі атауы. (Мекке сөзі Құранда тек бір рет қолданылады, ол – «Аллаһ сендерді оларға жеңіс бергеннен кейін, Мекке аймағында сендердің қолдарыңды олардан, ал олардың қолдарын сендерден ұстады. Әрі Аллаһ сендердің істеріңді толық көріп тұр.» деген аятта.) Ибн Манзурдың «Лисан әл-Араб» кітабында айтылғандай, Қағба мен оның төңірегіндегі жерлер аймақтағы адамдардың көптігі мен тығырықтауына байланысты Баққа деп аталған. Араб тіліндегі bakka (بَكَّ) етістігі, екі «к» әрпімен жазылып, базардағыдай көпшілікке толу мағынасын білдіреді. Бұл сөзді yabkī (يَبْكِي) етістігінің өткен шақ түрі – bakā (بَكَىٰ) (бір «к» әрпімен) етістігімен шатастырмау керек, ол «жылау» дегенді білдіреді.
Bakkah (بَكَّةُ ), is a place mentioned in surah 3 ('Āl 'Imrān), ayah 96 of the Qur'an, a verse sometimes translated as: "Indeed, the first House [of worship] established for mankind was that at Bakkah [i. e., Makkah] blessed and a guidance for the worlds." According to Muslim scholars Bakkah is an ancient name for Mecca, the most holy city of Islam. (The word Mecca is only used once in the Quran in verse ("And it is He who withheld their hands from you and your hands from them within [the area of] Makkah after He caused you to overcome them. And ever is Allāh, of what you do, Seeing.")) According to Lisān al 'Arab of Ibn Manẓūr, the site of the Kaaba and its surroundings was named Bakkah due to crowding and congestion of people in the area. The Arabic verb bakka (بَكَّ), with double "k", means to crowd like in a bazaar. This is not to be confused with another unrelated Arabic verb bakā (بَكَىٰ) (single k) which is the past tense of yabkī (يَبْكِي), to cry.
Ислам дәстүрі
Ислам дәстүрі бойынша, Баққа – Мекке қаласының ежелгі атауы. Арабша сөз, оның этимологиясы, Мекке сияқты, белгісіз. Оған «тары» деген мағына берілген, бұл қасиетті орындардың аңғары мен Мекке қаласы орналасқан аймақты сипаттау ретінде қарастырылады, себебі олар таулармен қысылып, шектес жатыр. Көпшілік оның Меккеге синоним екеніне сенеді, ал мұсылман ғалымдары оны, әдетте, Қағбаны қоршап тұрған және оның ішіне кіретін қаланың қасиетті аймағын атау үшін қолданады. Құранда Мекке аталымын білдіру үшін «Баққа» түрі , ал «Мекке» түрі қолданылған. Оңтүстік Араб тілінде, Мұхаммед заманында Арабия түбегінің оңтүстік бөлігінде қолданылған тілде, «б» және «м» әріптерінің орны ауысатын. Құранда Меккеге қатысты басқа да сілтемелерде оны «Умм әл-Қура» – «елді мекендердің анасы» деп атайды. «Тәуратта» (Жаратылыс кітабында) Ыбырайымның Ажарға тамақ және су бергені, бірақ Ажар мен Ысмағұлдың Бер-Шеба шетінде судың қоршауынан құтылғаны айтылады. Дегенмен, «Тәураттағы» оқиға көбінесе Ысмағұлдың анасы, Сараның (Тәуратта Ыбырайымның әйелі және қарындасы) мысырлық құлы Ажардың, Ысмағұлдың Ысқақты емізу күні Сараны ашуландырғандықтан Ыбырайымнан (Бер-Шебада қалады) қуылғаны туралы баяндайды. Ол Ысмағұлмен жалғыз сапарға шығады, кейін Паран шөлінде болғанда оған мысырлық әйел алады. Араб дәстүрінен өзгеше, «Тәуратта» Хажар өлдеп жатқан Ысмағұлды бұтаның астына жатқызып, оның өлімін көрмеу үшін садақпен атылған жерге дейін шетке отырады, ал ол жылағанда, Құдай Аспаннан Хажарға Ысмағұлды алып, жолын жалғастыруға бұйырады, сосын оның көзі ашылып, құдық көрінеді. Ислам дәстүрінде Хажардың Ысмағұлды жатқызған жерден бұлақ ағып шығып, ол «Замзам құдығы» деп аталады. «Баққа» аталымы хаж алдында жыл сайын жаңасымен ауыстырылатын Қағбаны жабатын кисваға тоқылған.
Баха аңғары
Баха аңғары (Emeq haBakha, ), немесе Баха аңғары, сондай-ақ Бака немесе Бака деп те аталады, келесі үзіндіде айтылады: «Күшің Сенде болған адам бақытты; жүрегінде олардың жолдары бар. Олар Баха аңғары арқылы өтіп, оны бұлаққа айналдырады, сондай-ақ алғашқы жаңбырдың берекесін де сыйлайды. Олар күштен күшке өседі, олардың әрқайсысы Сионда Құдайдың алдында пайда болады». Забурды жазу Дәуіт патшаға музыкалық шығармаларды үнемі орындаған Леуілік руының Қорах ұлдарына жатқызылады. Еврей тіліндегі בכא (bakha) сөзі 2 Самуил кітабының 5:23–24 және 1 Тарих кітабының 14:13–16 аяттарында Рефаим аңғарында болған шайқасқа қатысты айтылады. Бұл шайқас қазіргі Иерусалимнің Ескі қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4–7 шақырым жерде болған. Аңыз бойынша, Дәуіт бақа ағаштарының арасынан жаудың әскерінің қозғалысын естігенде, оларға қарсы соғысқа шақырылған. Мұсылмандар бұл үзіндідегі Баха аңғарына саяхат ету туралы айтылғанды, 3:96 аятындағы Құрандағы сияқты, Меккеге жасалған қасиетті саяхатқа сілтеме ретінде қарастырады. Кейбіреулер «олар оны бұлақтарға айналдырады» деген сөздерді Жаратылыс кітабындағы Мысырлық Хажарға Бер-Шеба маңында құдық ашылғаны туралы оқиғамен байланыстырады, бұл Баккаға барар жолда болған. Яһуди және христиан діндерінде бұл забурдың басқа да түсіндірмелері бар. Яһудилердің бір түсіндірмесі бойынша, забурды Леуіліктер жазған, олар Израильдің басқа руларына мұра ретінде жер берілмеген, бірақ басқа рулардың жерлері арасында, әсіресе бақташылар ретінде саяхаттап, діни қызметкерлік міндеттерін атқарған («күштен күшке өседі») және олардың мұрасы – Сионда Құдайдың алдында пайда болу («олардың әрқайсысы Сионда Құдайдың алдында пайда болады»). Саяхаттарында олар Израиль мен Филистия арасындағы шайқас алаңы болған бақа ағаштары аңғары сияқты шөлге айналған жерлерге жайылым әкеледі. Осы түсіндірме бойынша, забур Леуі руына құрмет көрсетеді және олардың діни қызметкерлік мұрасын («күшің Сенде») жер мұрасынан жоғары қояды. Басқа яһуди түсіндірмесі бойынша, забур ғибадатханаға (осы кезде Бірінші ғибадатхана) саяхат етуді тойлайды және забуршы ғибадатханада – Құдайдың қасында болуды қалайды, Иерусалимге барар жолдағы қадамдарды сипаттайды. Жолда қажылар Баха аңғарынан өтеді, ол 2 Самуил кітабының 5:22 аятында баяндалғандай, бақа ағаштары өсетін Рефаим аңғарымен бірдей болуы мүмкін. «Сонымен қатар алғашқы жаңбырдың берекесін де сыйлайды» деген сөз тіркесі Израиль айманындағы қыстың басталуына, алғашқы жаңбырларға сілтеме жасайды, бұл қажылық Суккот мерекесіне арналғанын көрсетеді, онда жаңбыр тілегімен дұғалар оқылады. Егер осылай болса, забур 122-ші забурға негізделген болуы мүмкін, ол да Дәуіт патшаға Суккот мерекесіне Иерусалимге саяхат ету туралы забур ретінде белгілі. Яһудилер мен христиандар қолданатын тағы бір түсіндірмеде бұл забур 42–43-ші забурлардың жалғасы ретінде қарастырылады, олар да Қорах ұлдарына жатқызылады. Бұрынғы забурларда олар Сионнан алыстағандықтан және жаулардың алдындағы қайғылы жағдайларын көрсетеді, забуршының Сионнан алыстағаны және Құдай тарапынан қабылданбағаны туралы мазақтар айтылады, сондай-ақ сенімсіздіктен туған жанның әлсіздігі туралы шағымдар келтіріледі. 84-ші забурда забуршы Құдайдың Сиондағы орнын мақтайды және онда болуды аңсайды. Забуршы Иерусалимге саяхат ету туралы жазады, онда Баха аңғары сияқты құрғақ және шөл далалар кездеседі, бірақ олар саяхатшылармен жарықтандырылады және бұлақтар сияқты қарастырылады; қиындықтар арқылы құтылу. Жаңбырлар – бұл қиын уақыттардағы сенім арқылы Құдайдың жауаптары. Саяхаттан кейін қажылар Құдайдың алдына жиналады, онда дұғалар оқылады. Дегенмен, көптеген яһудилер мен христиандар баха сөзінің «жас» деген мағынасын да қолданады, бұл грек тіліне аударғаннан бері қолданылып келеді және латын және ағылшын тіліне аудармаларында да сақталған. Бұл בכא (bakhah) сөзінен өзгеше, ол «жылау» деп аударылады, ал בכא (bakha) сөзі қазіргі еврей тіліндегі «жас» сөзінің (דמעות (dema'oth)) синонимі ретінде аударылады. Бұл әлі де забурдың Масорет мәтініне сілтеме жасайтын қазіргі аудармаларда кездеседі, тіпті ағылшын тілінен тыс аудармаларда да. עמק הבכא (Emek haBakha) атауы Голан биіктіктерінде орналасқан, Йом Киппур соғысы кезінде аталған, көз жасымен байланысты Ашу аңғарына да қолданылады. Баха (Biblical Hebrew: *) сөзі соңғы буынға басымдықпен айтылады, ал Бака сөзі соңғыдан бұрынғы буынға басымдықпен айтылады. Баха мен Бака семит тегінен болса да, олар әртүрлі әріптерден тұрады: b kh ' (Bet Kaph Aleph) еврей тілінде, және b k h (Bet Kaph He) араб тілінде. Баханың Киелі кітапта барлығы екі рет қолданылғаны жазылған, оның бірі көпше түрінде (הַבְּכָאִים , habekha'im), екеуі де бір дәуірге жатады және Израиль елімен байланысты, ал Бака Құрандағы бір рет кездесетін сөз, ол қола дәуірімен байланысты және дәстүрлі түрде Хеджаздың оңтүстік аймағында орналасқан. Сөздің тура мағынасы – «Баха аңғары», бірақ грек тіліне аударғанда, олар оны «bakhah» сөзімен шатастырып, «жылау» деп аударған, содан кейін «Қайғының аңғары» немесе «Жылаудың аңғары» деп аударған.
Ревизионисттік және дереккөзге сын көзқарастар
Ерте ислам тарихының ревизионист ғалымдары Том Холланд пен Патрисия Кроун Мекке мен Баққаның бір аймақтың әртүрлі жазылу нұсқалары болмауы мүмкін деген пікірді айтады. Бұл көзқарас тарихи және қазіргі заманғы ислам авторлары арасында кең таралған, бірақ олар Баққаның басқа жерде орналасқан болуы мүмкін деп санайды. Холланд 2012 жылы жарық көрген «Қылыштың көлеңкесінде» атты кітабында Баққаның Византия империясының оңтүстік шекарасына жақын жерде орналасқан болуы керек екенін мәлімдейді. Ол Хеджаз туралы византиялық жазбаларда исламнан бұрын Мекке туралы ешқандай мәлімет болмағанын, Құранда византиялық әскери жорықтар туралы айтылғанын, ал Құрандағы суреттер (мысалы, мүшриктердің малдары мен жүзім, зәйтүн және анор бақтары) Меккенің шөлді аймақтарынан мүлдем өзгеше екенін, ылғалды Сирия-Левант аймағына көбірек ұқсас екенін атап көрсетеді. Холланд Баққаның ерте ислам тарихында нақты қайда орналасқанын анықтау мүмкін емес екенін айтса да, кейіннен Батыс жағалауда орналасқан Мәмре аймағын ықтимал орын ретінде қарастырады. Ол Мәмренің ежелгі арабтардың қасиетті жері болғанын, 7-ғасырдың ортасындағы несториандық жазбаларының Құрандағы сипаттамаға ұқсас екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ол Құранда Баққамен бірге айтылған «Ибраһим тұрған жер» деген мағына беретін Мақам Ибраһим сөздерін, ислам дәстүрінде айтылғандай тас емес, Баққаның Левантта орналасқан болуы мүмкін екенін көрсететін меңзеу ретінде қарастырады. Тағы бір теория, Дана Гибсонның зерттеулерінің нәтижесінде пайда болған «Мекке-Петра теориясы» немесе жай ғана «Петра теориясы» Баққаның бастапқы орны – Арабия Петреяда орналасқан тарихи қала Петра екенін ұсынады. Бұл қала қазіргі Мекке орнына Левант аймағында орналасқан. Теорияның негізгі аргументі – ерте мешіттердің қибласы Меккеге қарағанда Петраға дәлірек бағытталған. Алайда, кейбір зерттеушілер ерте мешіттердің қибласын қазіргі қибла бағыттарымен салыстырудың дұрыстығына күмәнділенеді, өйткені ертедегі мұсылмандар қибланың Меккеге қарай бағытталуын дәл есептей алмағандықтан, кейбір мешіттердің Петраға бағытталуы кездейсоқ болуы мүмкін.