Кіріспе

Суригао-дель-Норте (Суригаонон: Probinsya nan Surigao del Norte; ; Тагалог: Hilagang Surigao), ресми түрде Суригао-дель-Норте провинциясы, Филиппиннің Минданао аймағындағы Карага аймағында орналасқан провинция. 1995 жылға дейін провинция 10-шы аймақтың (Солтүстік Минданао) құзырында болды. Оның орталығы Суригао қаласы. Провинция Филиппин теңізіндегі екі ірі аралдан – Сиаргао және Букас Грандеден, сондай-ақ Минданао материгінің солтүстік-шығыс ұшындағы шағын аумақтан және басқа да кіші аралдар мен аралшықтардан тұрады. Бұл материктік бөлігі Агусан-дель-Норте провинциясымен – Суригао-дель-Нортедегі Алегрия муниципалитеті мен Агусан-дель-Нортедегі Кичарао муниципалитеті арасында; және оңтүстікке қарай Суригао-дель-Сур провинциясымен шектеседі. Суригао-дель-Норте – Минданао провинцияларының екінші солтүстік провинциясы және Висаястар мен Минданао арасындағы маңызды сауда және көлік орталығы болып табылады. Суригао мен Лейте аралы арасындағы Суригао бұғазы арқылы көптеген паромдар өтеді, олар көліктерді, жүктерді және жолаушыларды Оңтүстік Лейтедегі Лилоан мен Суригао қаласы арасында тасымалдайды.

Этимология

Тіл білімінде "Суригао" сөзінің бастапқы мағынасы туралы түбір сөзге байланысты екі пікір бар. Егер түбір сөз "сулиг" ("өскіні" немесе "атқылауы") болса, онда "Суригао" ("көктем суы") деген сөзден туындаған болуы мүмкін, бұл Суригао өзеніне (Мандая тілінде "Сулигау" деп аталады) сілтеме жасауы мүмкін. Бұл өзеннің ертедегі тарихи жазбалардағы атауы Суригао, немесе Цюриган болып келген. Басқа мүмкіндік – бұл сөз Висайя тіліндегі "сурогао" немесе "суйогао" сөздерінен шыққан, яғни "су ағыны" деген мағынаны білдіреді. "Суйог" (сондай-ақ "сулог" немесе ) сөзінен – "ағын". Осы түбірден шыққан басқа Висайя сөздері: Синулог, Сулу және Таусуг (Сулук).

Испанияның отаршылдық дәуірі

Раджа Сиави мен Раджа Куламбо, тиісінше, Суригаондықтар мен Бутуанон ақсүйектері, 1521 жылы Магеллан экспедициясы Лимасава аралында кездесті (бұл билеушілер үшін аң аулау алабы болған). Антонио Пигафетта оларды татуировкаланған және алтын әшекейлермен безендірілген деп сипаттады. Пигафетта Суригао аймағын "Калаган" деп те атады. 1543 жылы зерттеуші Руй Лопес де Виллалобос Суригаоға экспедиция ұйымдастырды, бірақ тумашалардың қарсылығына байланысты бағынуға қол жеткізе алмады. Сол кезде Минданао аралына Испанияның Карлос V құрметіне "Кесарея Кароли" деген ат берілді. 1597 жылы иезуит миссионерлері Бутуанға келді, бірақ халықты христиан дініне өткізуде үлкен табысқа жете алмады. 1609 жылы толыққанды экспедиция басталғанда ғана испан билігі Тандағқа орнатылды. 1622 жылы Тандағға Реколект миссионерлерінің келуі Суригаода тұрақты миссия құрудың бастауы болды. Суригао-дель-Норте аймағы бұрын испан отарлау кезеңінде "Карага" деп аталатын ежелгі ауданның бір бөлігі болған, ол оның негізгі тұрғындары – Карага тайпасы немесе Карагандықтардың құрметіне аталған. 1609 жылы құрылған ежелгі Карага ауданы қазіргі Суригао-дель-Норте, Динагат аралдары, Суригао-дель-Сур провинцияларының барлығын, сондай-ақ Давао-Ориенталдың солтүстік бөлігі мен шығыс Мисамис-Ориенталды қамтыды. 1848 жылы Суригао қаласына көшірілгенге дейін үкімет орталығы Тандағда орналасқан еді. 1860 жылы Минданаода алты испан әскери округі құрылды, ал қазіргі Суригао-дель-Норте, Суригао-дель-Сур, Динагат аралдары, Агусан-дель-Норте және Агусан-дель-Сур (сол кезде бірлесіп Агусан деп аталған) аймақтары, соның ішінде қазіргі Бутуан мен Карага шығанақтары арасындағы аумақ үшінші округті құрады, ол "Шығыс округі" деп аталды және 1870 жылы "Суригао округі" деп өзгертілді. 1897 жылы испан билігінің аяқталуымен Агусан "Бутуан" деп аталған бірыңғай әскери-саяси басқару ретінде ұйымдастырылды, ол Суригао округінің әкімшілік құзырында болды.

Филиппин төңкерісі кезінде Суригао

1898 жылдың 23 желтоқсанында Суригаоның соңғы испан губернаторы өзінің билігін уақытша филиппин "Провинциалдық хунтасына" бейбіт түрде тапсырды. Испания үкіметі испан қауымымен бірге келесі күні, 24 желтоқсанда испан миссионерлерін қалдырып, Суригаодан кетіп қалды. Жергілікті тұрғындар оларды ән-күймен және ізгі ниетпен шығарып салды. Провинциалдық хунта Агуинальдо жіберген Лузоннан жаңа биліктің келуін күтіп, Жантой Гонсалесті уақытша басшы етіп сайлады. Минданаода тұңғыш рет және ресми түрде ту көтерілді. Әке Альберто Мазоливер, S. J., 1898 жылы Суригаоның пастыры болған кезінде, өзінің күнделіктерін жинақтады, оның атауы – Diario de la Casa de Surigao. Оның күнделіктері қазір Испанияның Сант-Кугат-дель-Вальес қаласындағы иезуит мұрағатында сақтаулы. Ол 1898 жылдың 26 желтоқсанында былай деп жазды: "Сағат 10:00-ге дейін Каса-Реалдан (провинциялық үкіметтің орны) және Трибуналдан триколор ешқандай ресмиліксіз, ешкімнің назарына ілінген жоқ. Бұл адамдар не болып жатқанын түсінбейді, егер түсінсе де, қаншалықты бейбіт және қастандықсыз екенін білмейді". Суригао сол кезде Карага провинциясының кабекерасы және үкімет орны болды, ол Суригао, Бутуан және Кагаян-де-Мисамис (Кагаян-де-Оро) қалаларына қарады. Алехандро (Жантой) Гонсалес тұңғыш ту көтерілген кезде Суригао провинциясының хунтасының төрағасы болды. Агуинальдоның Жоғарғы революциялық үкіметінен келген жаңа билік 1899 жылдың 12 қаңтарында Суригаоға келді. Олар Жантой Гонсалес ұлдары Симон және Венцеслао Гонсалес еді.

Чиркінің мүлкі тәркіленді

Гонсалес бауырластар келгеннен кейін, олар Малолос басшылығының бұйрықтарын орындады, оған испан миссионерлерін қамау, шіркеу қаражатын және өзге де шіркеу мүліктерін тәркілеу кірді.

Гарсиялық төңкеріс

1899 жылдың 24 наурызында Суригаода жаңа әскери және саяси тұлға пайда болды. Дон Пруденсио Гарсия Гонзалездерді (Жантой, Симон және Венкаслао) түрмеге қамап, олар Кортесте (қазіргі Суригао-дель-Сур) жақын жерде көп ұзамай өлтірілді. Соңында, 1899 жылдың 2 сәуірінде түнгі сағат 12-де оларды қолдары бұғауланған күйі қайыққа мінізіп, Тынық мұхитына жіберді. Кортеске келгеннен кейін оларды атып өлтірді. Оларды Гонзалездердің жеке жаулары болған солдаттар мен шенеуніктер күзетіп отырды. Кортесте олар Гонзалездердің сөз бен іс-әрекеттерімен қорлаған метис Иларион Маринездің қарауына берілді. Ол олардан кек алу үшін атып тастады. Бұл біздің жауларымыздың трагикалық соңы болды ("Апунтес" 116-бет). Гонзалездердің өліміне әкелген жайттар туралы хабар Агуинальдоға жетпеді, себебі оларға олардың өлімі туралы жалған ақпарат берілді. Агуинальдоға "белгісіз хатшыдан" келесідей хат келді: "Генерал Симон Гонзалес және оның інісі Венкаслао, Суригао губернаторы соғыс үшін жиналған ақшалай үлес көлемін артық жинағаны үшін өлтірілді, ал олардың ізбасарлары да халықтың көп бөлігін құрайтын және филиппин билігіне қарсы көтерілген моролардың қолынан қаза тапты" (Тейлордегі Филиппин көтерілісшілерінің жазбалары 1039.5). Хатта Гонзалездердің өлтірілгені және бұрынғылардан гөрі моролар кінәлі екені айтылған, бірақ сол кезде Суригаода моролардың саны өте аз болды.

Нарсисо Гарсияға қарсы

Гонсалездер атқыланғаннан кейін, Герменгильдо Нарсисо (Гарсияның бұрынғы одақтасы) губернатор лауазымын иеленді. 1899 жылдың шілдесіне таман, Гарсияға қарсы қаруланған 400-ге жуық адам провинциялық астананың (Суригао қаласы) сыртында орналасты, ал 80 адамы қаладан шығу жолының жанындағы окоптарда бекінді. 1899 жылдың 8 шілдесінде Гарсия Бангангадан Суригаоға генерал дәрежесінде лайықты құрметпен оралды. Губернатор Нарсисо (әлі де Манила қаласында болған) Суригаоға қайта оралып, провинциялық хунтаны толық бақылауға алуы күтілді. 1899 жылдың 6 шілдесінде сарбаздар (Гарсия) провинциялық астанадағы Үкімет үйін және әскери гарнизонды қорғауға кірісті. Ал сағат 6-да Гарсияның және Нарсисоның сарбаздары арасында атыс болды. Сағат 7-де Гарсия теңіз арқылы Суригаодан кетуге дайындалды. Нарсисоның сарбаздары қайыққа жабдық тие бастағанда шабуылға көшті. Олар акация ағаштарының артына жасырынып, оларды анықтағаннан кейін екі тарап та от ашты. Гарсияның сарбаздары порқа шегінді, ал генерал Гарсиямен бірге қайыққа отыра алмағандар жасырынып, басылына мәжбүр болды. Қақтығыс болған аймақ – қазіргі Суригао Лунета паркі және Боромео көшесінің бойы. Осыдан кейін Суригао провинциясы губернатор Нарсисо мен генерал Гарсия арасындағы әскери бәсекелестікке ұшырады, Суригао мен Бутуанды Нарсисо, ал Пласер, Кантилан және Тандагты Гарсия бақылады. Бұл әскери бәсекелестік американдықтардың провинцияны оккупациялауымен аяқталды.

Суригао ауданы

Суригао ауданы 1901 жылдың 15 мамырында жарғылық провинцияға айналды (Филиппин комиссиясының 127-заңы). Суригао провинциясының аумағы 1907 жылы Суригаоның сол кездегі бөлімше провинциясы болған Бутуанның әскери-саяси басшылығы жеке провинция болып құрылып, Агусан деп аталып, қазіргі Бутуан қаласы оның орталығы болды.

Филиппиннің тәуелсіздігі

1960 жылғы 18 қыркүйекте 1960 жылғы 19 маусымдағы 2786 республикалық заң арқылы Суригао провинциясы қазіргі Суригао-дель-Норте және Суригао-дель-Сур провинцияларына бөлінді. Кейіннен Агусан провинциясы таратылып, 1967 жылы 4979 нөміріндегі республикалық заң бойынша қазіргі Агусан-дель-Норте (қазіргі Бутуанды астана ретінде сақтайды) және Агусан-дель-Сур провинцияларына бөлінді. Суригао қаласы 1970 жылғы 30 тамызда 6134 республикалық заңға сәйкес қала мәртебесін алды.

Қазіргі заманғы

Динагат аралдары 2006 жылғы 2 желтоқсанда Республикалық заң № 9355, Динагат аралдары провинциясының жарғысы бекітіліп, халықтың пікірқанауымен (плебисцит) жеке провинция болып құрылғанға дейін Суригао-дель-Норте облысының бірінші округінің құрамында болды. 2010 жылдың ақпаны мен 2011 жылдың наурызы аралығында Жоғарғы Сот RA 9355 конституцияға қайшы деп шешім қабылдағаннан кейін аралдар қайтадан Суригао-дель-Норте облысының құрамына кірді, бірақ кейін жеке провинция мәртебесіне қайта орнатылды.

География

Суригао-дель-Норте – Азия континенттік тақтасының жиегінде орналасқан архипелаг провинциясы. Ол Минданао аралының солтүстік-шығыс ұшында орналасқан және Филиппин шұңқырына қарайды. Провинцияның солтүстігінде Динагат аралдары, шығысында Филиппин теңізі, оңтүстігінде Агусан-дель-Норте және Суригао-дель-Сур провинциялары, ал батысында Суригао бұғазымен шектеседі. Провинцияның ауданы – 150,5 км², оның ішінде Минданаоның солтүстік-шығыс ұшындағы материк және бірнеше жағалау аралдары бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Сиаргао және Букас-Гранде. Материк көбінесе таулы келеді.

Әкімшілік бөлімшелер

Суригао дель Норте 20 муниципалитет пен 1 қаладан тұрады, олар екі заңнамалық округке бөлінеді және 335 барангайға үлестірілген. 1-ші заңнамалық округ Сиаргао және Букас Гранде аралдарындағы тоғыз муниципалитетті (сонымен қатар кіші аралдарды) қамтиды; 2-ші заңнамалық округ Суригао қаласын және Минданао аймағындағы тағы он бір муниципалитетті қамтиды. Суригао қаласында 54 барангай бар, бұл ең көп көрсеткіш, ал Бургос және Сан-Бенито муниципалитеттерінде әрқайсысында 6 барангайдан бар, бұл ең аз көрсеткіш.

| Қала/Муниципалитет | Округ | Халық саны | Аймақ (км²) | Тығыздық (/км²) | Барангай (барлығы) | Координаттар |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Алегрия | 2-ші | 16,011 | 12 | | | |
| Бакуаг | 2-ші | 14,486 | 9 | | | |
| Бургос | 1-ші | 4,034 | 6 | | | |
| Клавер | 2-ші | 32,773 | 14 | | | |
| Дапа | 1-ші | 23,787 | 29 | | | |
| Дель Кармен | 1-ші | 18,392 | 20 | | | |
| Генерал Луна | 1-ші | 16,771 | 19 | | | |
| Гигаквит | 2-ші | 20,864 | 13 | | | |
| Маинит | 2-ші | 26,741 | 21 | | | |
| Малимоно | 2-ші | 18,054 | 14 | | | |
| Пилар | 1-ші | 9,752 | 15 | | | |
| Пласер | 2-ші | 27,094 | 20 | | | |
| Сан-Бенито | 1-ші | 5,404 | 6 | | | |
| Сан-Франциско | 2-ші | 14,552 | 11 | | | |
| Сан-Исидро | 1-ші | 7,325 | 12 | | | |
| Санта Моника | 1-ші | 8,808 | 11 | | | |
| Сисон | 2-ші | 13,155 | 12 | | | |
| Сокорро | 1-ші | 22,314 | 14 | | | |
| Суригао қаласы | 2-ші | 154,137 | 54 | | | |
| Таганаан | 2-ші | 16,428 | 14 | | | |
| Тубод | 2-ші | 14,206 | 9 | | | |
| **Барлығы** | | **534,636** | **485.088** | **1,972.93** | **335** | |

Демография

2020 жылғы санақта Суригао-дель-Норте халқының саны 534 636 адамды құрады. Провинция тұрғындарының көп бөлігі таза немесе аралас австронезиялық текті, сонымен қатар қытай және араб шыққандары да бар. Испан және американдық ата-тегі де байқалады, бірақ олар аз пайызды құрайды. Халықтың 95,80%-ы Surigaonon тілін ана тілі ретінде қолданады. Себуано және оның диалектісі Бохолано да таралған. Аз ғана бөлігі Уарай тілінде сөйлейді. Көпшілігі тагалог және ағылшын тілдерін екінші тіл ретінде біледі. Халықтың шағын бөлігі Камайо және Манобо тілдерін, сондай-ақ Илокано, Хилигайнон, Капампанган, Маранао, Магуинданаон және Таусуг тілдерінде де сөйлейді.

Дін

Басым дін – римдік католицизм, оған халықтың 60 пайызы жатады. Басқа діндерге Iglesia Filipina Independiente (30 пайыз) және протестанттық шіркеулер (10 пайыз) кіреді.

Флора мен фауна

Мангровый ормандары провинцияның жағалау аймақтарындағы басты өсімдіктер болып табылады, олар материктің жағалауларын және Сиаргао және Букас-Гранде аралдарын қамтитын үздіріліссіз теңіз ормандарын құрайды. Провинция құнарлы теңіз шөптері және салыстырмалы түрде сау және зақымдалмаған, теңіз флорасы мен фаунасының бай әртүрлілігін қолдайтын коралл рифтері сияқты әртүрлі теңіз экожүйелеріне ие. Жыл бойы 23-тен астам түр ауланады. Марлин, тунец, лапу-лапу, моллюскалар, қабылдақтар, тіпті кальмарлар, шағатайлар және осьминогтерді балық сатушылар мен балықшылардан сатып алуға болады. Суригао-дель-Нортедегі бірегей "магконо" (темір ағаш) ормандары – су алабының ең өнімді ресурстарының бірі. Өзінің табиғаты бойынша ол баяу өседі және минералды топыраққа бейімделген.

Мәдениет

Суригаода мамануа тайпасы мекендейді. Олардың билері "Бонок-Бонок" деп аталатын жергілікті фестивальде көрсетіледі, ол жыл сайын 10 қыркүйекте Сан-Николас де Толентино мерекесінде өткізіледі. "Бонок-Бонок" биі жергілікті халықтың мол өнім мен зор денсаулық үшін Құдайға алғыс айту ниетімен қуанышпен тойлауын бейнелейді. Панхутунган (Пласер) ауданында қазылып алынған, көне археологиялық қазбалар – жерлеу саркофагтары, құмыралар және қытай керамикасы Суригао қаласындағы Бульварда орналасқан Суригаон мұралық мини-мұражайында көпшілікке қойылған.

Туристік жерлер

Суригао қаласы, провинцияның астанасы, "Минданаоға қақпа" деп аталады. Липатадағы паром терминалы Минданаоны Шығыс Висая арқылы Лусонмен байланыстырады. Қала жыл сайын Бонок Бонок Мараджао Караджао фестивалі арқылы өзінің ерекше мәдени мұрасын көрсетеді. Провинцияның солтүстігінде Сиаргао және Букас-Гранде аралдары орналасқан, олар ұзын, қант сияқты жұмсақ құмды жағажайларымен, кең мангр ормандарымен және теңіз жануарларына толы терең суларымен танымал. Пласердегі Панхутонган және Амослог археологиялық қазбалары провинцияның және оның халқының бастауын ашып көрсетеді.