Индо-Тынық мұхиттың жондақ дельфіні: сипаттамасы және қорғау мәселелері

Кіріспе

сүтқоректілер түрі

Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині (Sousa chinensis) – Үнді мұхитының шығысы мен Тынық мұхитының батысындағы жағалау суларында мекендейтін дөңес дельфин түрі. Қытайдың материктік бөлігінде, Макаода, Гонконгта, Сингапурда және Тайваньда бұл түрді көбінесе «қытайлық ақ дельфин» деп атайды. Кейбір биологтар Үнді-Тынық мұхиты дельфинін Шығыс Африкадан Үндістанға дейін қоныстанған Үнді мұхиты дөңес дельфинінің (S. plumbea) бір түрі деп санайды. Дегенмен, ДНК-тестілеу нәтижелері екеуінің де ерекше түрлер екенін көрсетті. S. c. chinensis, яғни қытай дөңес дельфині және S. c. taiwanensis, яғни тайвань дөңес дельфині.

Сипаттама

Ересекті Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині сұр, ақ немесе қызғылт түсті болады, ал кейбіреулер оны альбино дельфиндей көруі мүмкін. Қытай және Таиланд жағалауларындағы популяцияларда қызғылт теріге тап болуға болады. Қызғылт түс пигменттен емес, терморегуляция үшін артық дамыған қан тамырларынан пайда болады. Ересектердің дене ұзындығы , ал балалардікі . Ересек Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині 40 жылға дейін өмір сүреді.

Ересек дельфиндер 20-30 секундқа су бетіне шығып дем алады, содан кейін 2-8 минутқа терең суға түседі. Дельфиндердің балалары, өкпелері кішкентай болғандықтан, ересектерге қарағанда екі есе жиі су бетіне шығады, су астында 1-3 минутқа дейін қалады. Ересек дельфиндер су астында 4 минуттан артық қалу сирек. Олар кейде толығымен судан секіріп шығады. Сондай-ақ, тік боймен судан көтеріліп, денелерінің жоғарғы жартысын көрсетуі мүмкін. Ілгері шығыңқы көздерінің арқасында олар ауада да, суда да жақсы көреді.

Көбею

Әйел делфиндер шамамен 10 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, ал еркектер 13 жасқа келгенде жетіледі. Олар көбінесе жаздың соңынан күзге дейін көбейеді, ал балапандар 11 айлық жүктіліктен кейін туады. Анасы балапаны өзіне жем табуға білгенше, әдетте 3-4 жасқа толғанша оның қасында болады.

Қауіптер

Үнді-Тынық мұхитындағы дөңгелек дельфинге тіршілік ортасының жойылуы, судың ластануы, жағалауды дамыту, балық аулаудың шектен тыс болуы және оның ареалындағы теңіз көлігінің көбеюі қауіп төндіреді. 2015 жылы Үнді-Тынық мұхиты дөңгелек дельфині IUCN қауіпті түрлердің қызыл тізімінде "қауіпті жағдайда" деп тіркелді. Негізгі топтардың жоғалуы түрлердің фрагментациясына әкеп соқты, сонымен қатар тіршілік ортасының жоғалуына байланысты, бұл түрлердің оқшаулануын күшейтеді және байланысты азайтады, нәтижесінде популяция төмендеді. Пластик ластануы барлық мұхиттарда кең таралған, себебі пластиктің суға қалу және беріктік қасиеттері қоршаған ортада қозғалатын кезде токсиндердің пластикке сіңуіне мүмкіндік береді. Осыған байланысты зерттеушілер синтетикалық полимерлер теңіз жануарларына зиянды және оларды қауіпті қалдықтар ретінде жариялау қажет деген қорытындыға келді. Пластик пен ластанудың мұхиттарға енуіне мүмкіндік беретін көптеген транзиттік жолдар бар: тұщы су қалдықтары өзендер арқылы дельта немесе саға арқылы, адамдардың қалдықтарын тікелей теңіз суына тастауы немесе пластиктің фрагментациясына және таралуына көмектесетін фотодеградация және басқа да ауа райы процестері арқылы мұхиттарға енуі мүмкін. Субтропикалық мұхит айналымдарында пластиктің көп мөлшерде жиналуы байқалады. Пластиктің жұтылуы теңіз сүтқоректілерінде ауруға бейімділік, репродуктивті және даму токсикалық әсерлері сияқты жағымсыз салдарға әкеледі. Мүшелердің уыттануы мүшелердің жеткіліксіздігіне, ұрпақ жоғалтуға және сүттегі уытқа алып келуі мүмкін. Дельфин тікелей пластик жемесе де, биомагнификация және биожинақтау арқылы пластик ластаушыларын сіңіре алады. Биожинақтау – химиялық заттардың тамақпен, тері арқылы сіңуі немесе ауа мен судағы тыныс алу арқылы қоршаған ортадан сіңірілуі. Бұл түрдің ұзақ өмір сүруіне байланысты пластик токсикалық әсерлеріне ұшырауының маңызды факторы, себебі ол созылмалы әсерге бейім. Сонымен қатар, бұл дельфиндерде майлы тіндер көп, бұл олардың тіндерінде токсиндердің көп мөлшерде жиналуына әкеледі. Пластик ластануы дельфиндердің эхолокациясын пайдалануына да кедеріл келтіруі мүмкін. Эхолокация – барлық дельфиндердің навигация үшін, сондай-ақ жемтіктерін және жыртқыштарын анықтау үшін пайдаланатын маңызды сезім. Дельфиндер мен киттер эхолокацияны су астындағы объектілерден жоғары жиілікті дыбыстарды шығарып, эхоны тыңдау арқылы қолданады, бұл айқай салуға және эхоны тыңдауға ұқсас. Дыбыс мұрын жолдары арқылы шығарылады. Бұл дыбыс толқындары маңдайға өтеді, онда майлы тіндердің ірі жиынтығы – қалампа оларды сәуле түрінде шоғырландырады. Бұл процеске шудың әсері, сондай-ақ судағы мұнай немесе пластик массалары сияқты кедергілер кедергі келтіруі мүмкін. Судағы үлкен бөгеттер дыбыс толқындарын бұрап, дельфинді аймақтағы жемтікті, туыстастарын немесе жыртқыш жануарды дұрыс анықтамауға шатастыруы мүмкін. Бұл жағдай шатастыруға және көңілсіздікке әкелуі мүмкін, бұл үлкен стресске және денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Пластик қалдықтарының жиынтығы дельфиндердің эхолокация сезімін бұзатын шу ластануын тудырады. Пластик қалдықтары мұхит ағындарымен бірге қозғалғанда, су астында дыбыс пайда болады. Су астындағы дыбыс толқындарының артық болуы дельфиндердің эхолокация сезімін қолданусыз қалдыруы мүмкін.

The Indo Pacific humpback dolphin is threatened by habitat loss, water pollution, coastal development, overfishing and an increase in marine traffic within its range. In 2015 the Indo Pacific humpback dolphin was classed as "vulnerable" on the IUCN Red List of Threatened Species. The loss of key pods has caused species fragmentation, also due to habitat loss, which increases species isolation and decreases connectivity, resulting in population decline. Plastic pollution is widespread across all oceans due to the buoyant and durable properties of plastic, which allow for sorption of toxicants to plastic while traveling through the environment. This has led researchers to the conclusion that synthetic polymers are hazardous to marine life and should be declared as a hazardous waste type. There are many transit paths that allow for plastics and pollutions to enter oceans: freshwater waste can enter oceans by rivers at the delta or estuary, by humans discarding their waste directly into marine waters, or through photo degradation and other forms of weathering processes that aid in plastic fragmentation and dispersal. Large quantities of fragmented plastics collect in subtropical ocean gyres. The consumption of plastics causes adverse effects in marine mammals such as disease susceptibility, reproductive and developmental toxicity. Organ toxicity can lead to organ failure, loss of offspring and milk toxicity. Even if the dolphin is not consuming plastic directly then it can take in plastic pollutants through biomagnification and bioaccumulation. Bioaccumulation is defined as the uptake of chemicals from the environment through dietary intake, dermal (skin) absorption or respiratory transport in air or water. This is a huge factor in plastic toxicity consumption in this species due to its long lifespan, which makes it susceptible to chronic exposure. Also, these dolphins contain a large quantity of blubber, lipids, which can result in an excess of toxicity storage in their tissues. Plastic pollution can also interfere with dolphins' use of echolocation. Echolocation is the main sense that all dolphins use to navigate, as well as to pinpoint prey and predators. Dolphins and whales use echolocation by bouncing high pitched clicking sounds off underwater objects, similar to shouting and listening for echoes. The sounds are made by squeezing air through nasal passages near the blowhole. These sound waves then pass into the forehead, where a big blob of fat called the melon focuses them into a beam. This process can be interrupted by noise pollution, as well as by obstructions in the water such as masses of oil or plastics. Large blockages in the water can refract sound waves, misleading the dolphin to falsely detect prey, kin or a predator in the area. This can become confusing and frustrating which can lead to extreme stress and potential health issues. Clusters of plastic debris can cause noise pollution which interferes with the dolphins' sense of echolocation. As plastic debris is hurled together by ocean currents, sound is produced underwater. An excess of sound waves underwater can render the dolphins' sense of echolocation useless.

Тарату және көру

Гонконгта Үнді-Тынық мұхитының қабыршақ дельфиндерін көруге арналған қайық сапарлары 1990 жылдан бері жүргізіліп келеді. Дельфиндер негізінен Солтүстік Лантау, Оңтүстік-Шығыс Лантау, Соко аралдары және Пэн Чау суларында тіршілік етеді. Гонконг суларында дельфиндерді бақылау ережелері қолданылады. Үнді-Тынық мұхитының қабыршақ дельфиндерін одан әрі қауіпке ұшыратқан дельфин бақылау практикаларының кейбір мысалдары бар, мысалы, Циньчжоудағы Саньян шығанағындағы дельфин қорығы және Сямень маңында. Алайда, бұл көбінесе Гонконгтың Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы департаментінің ерікті мінез-құлық кодексіне бағынбайтын шағын, жергілікті ұйымдастырылған бір реттік турлар немесе жеке демалыс қайықтары. Нан'ао округінің Нанпенг аралдары теңіз қорығында жергілікті топтары да кездеседі. Лейчжоу шығанағындағы Лейчжоу түбегіндегі популяция, шамамен 1000 жануардан тұрады және елдегі екінші ірі популяция болып табылады, болашақта туризм үшін пайдаланылуы мүмкін. Хепу ұлттық дугоньдар қорығы, Санья шығанағы және Хайнань аралының басқа да жағалауларындағы суларда дельфиндер мекендейді. Қоршаған орта мен жергілікті экожүйелердің жаңаруына байланысты, дельфиндердің жақын маңдағы сулардағы саны артып келеді, мысалы, Вэйчжоу және Сиеян аралдарының табиғат қорығына жақын жерлерде. Вьетнамдағы Тонкин шығанағының суларында зерттелмеген популяциялар болуы мүмкін, олар Xuân Thủy ұлттық паркі және Хай Пхонгтағы Хон Дау аралы сияқты басқа жерлерде де кездесуі мүмкін. Камбоджа: 2023 жылдың желтоқсанында Marine Conservation Cambodia (MCC) ұйымы Кампот және Кох Конг аймағындағы Үнді-Тынық мұхитының қабыршақ дельфиндерінің санын 100-ден 200-ға дейін бағалады.

Кантондық жарқын сөз

Кантон тілінде "у гей бәк гей" деген жаргон сөз бар (көбінесе "烏忌白忌" деп жазылады, "қара тыйым, ақ тыйым" мағынасында), ол біреу немесе бір нәрсе жаман белгі немесе кедергі келтіретін нәрсе екенін білдіреді. Бұл тіркес кантондық балықшылар халықтарынан шыққан, себебі олар дельфиндер өздерінің торларындағы балықты жейді деп айтады. Дегенмен, ресми қытай тілінде бұл "烏鱀白鱀" деп жазылуы керек, ал "гей" сөзі ежелгі қытай тілінде дельфиндерді білдірген. "У" қара түсті, қанаттары жоқ дельфиндерге, ал "бәк" ақ түсті, қытай өзен дельфиндеріне сілтеме жасайды. Бұл екі түр балықшылардың аулауын жиі тоқтатады және бүлдіреді. Уақыт өте келе, "дельфин" сөзі "жаман ырым" сөзімен бірдей дыбыстасқандықтан, тіркестің мағынасы өзгерді. Алайда, кантон тілінде "у" қытай ақ дельфинінің балаларын, ал "бәк" ересек дельфиндерін білдіреді. Бүгінде дельфиндерді енді "гей" деп атамайды, олар "海豚" (hai tun) деп аталады, яғни сөзбе-сөз "теңіз шошқасы", ағылшын тілінде шошқаға байланысты жағымсыз коннотациялар жоқ.

Тайваньдық дөңес дельфин

Тайваньдық дөңес дельфин (S. c. taiwanensis) – Шығыс Тайвань бұғазында кездесетін Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфинінің бір түрі. Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфиндері алғаш рет 2002 жылы Тайваньның батыс жағалауында табылды. 2002 және 2003 жылдары жүргізілген зерттеулерге сәйкес, олар көбінесе 5 метрден терең емес суларда кездеседі, ал 15 метрден терең суларда кездесетініне дәлел жоқ. 2008 жылғы зерттеуде Тайваньның батыс жағалауындағы шамамен 500 км² аумақты қамтитын дөңес дельфиндер популяциясының, басқа аймақтардағы барлық популяциялардан генетикалық тұрғыдан ерекшеленетіні анықталды. Осы популяция Шығыс Тайвань бұғазы (ETS) популяциясы деп аталады. Тайвань – тығыз қоныстанған және жоғары дамыған арал, онда көптеген өнеркәсіптік даму жобалары жүзеге асырылуда, әсіресе батыс жағалауында, ETS дөңес дельфиндерінің мекендейтін аймағында. 2002-2005 жылдар аралығында жиналған мәліметтер бойынша, ETS дөңес дельфиндерінің саны 100-ден аспады. Қосымша қорғау және реттеу шаралары қолданылмаса, бұл популяция тез арада жойылуы мүмкін. NOAA Балық шаруашылығы 2018 жылдан бастап, жойылып бара жатқан түрлер туралы заңға сәйкес, ETS популяциясын жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізді. ETS дөңес дельфиндерінің санының азаюына бірнеше фактор себеп болып табылады. Біріншіден, өнеркәсіптік дамуға байланысты жағалаудың кең ауқымда өзгеруі, соның ішінде өнеркәсіптік немесе ғылыми парктер құру үшін гидравликалық толтыру, теңіз қабырғаларын салу және құмның қазылуы, дельфиндердің мекендеу ортасын фрагментациялап, олардың ареалдарын азайтады. Сонымен қатар, жағалауды пайдалану дельфиндердің мекендеу ортасына зиянды заттардың ағып түсуіне де ықпал етеді. Өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық және тұрмыстық қалдықтардан шығатын химиялық ластану дельфиндердің денсаулығына кері әсер етеді, мысалы, репродуктивтік бұзылыстарға және иммундық жүйесінің әлсіреуіне алып келеді. Екіншіден, Тайваньның батыс жағалауындағы балық аулау өте дамыған, дельфиндерге көптеген зияндар келтіреді. Желілердің кең таралуы және кемелердің соқтығысуы дельфиндер үшін қауіпті. Балық ресурстарын шамадан тыс пайдалану дельфиндер популяциясына тағы бір қауіп төндіреді, себебі ол теңіздің тағамдық тізбегін бұзады және теңіз биоәртүрлілігін төмендетеді, нәтижесінде дельфиндердің жеуге жеткілікті азығы болмайды. Тағы бір мәселе – өзендерден сағаларға ағып түсетін тұщы судың мөлшерінің азаюы. ETS дөңес дельфиндерінің популяциясы сағалармен тығыз байланысты болғандықтан, өзендерден тұщы су ағынының тоқтатылуы дельфиндер үшін қолайлы мекендеу орталарының мөлшерін айтарлықтай азайтады. Бұл конвенция бойынша жабайы жануарлардың көшпелі түрлерін қорғау туралы конвенцияға (CMS) сәйкес келеді және II қосымшаға енгізілген.

The Taiwanese humpback dolphin (S. c. taiwanensis) is a subspecies of the Indo Pacific humpback dolphin found in the Eastern Taiwan Strait. The Indo Pacific humpback dolphins were first discovered along the west coast of Taiwan in 2002. Based on a survey done in 2002 and 2003, they are often found in waters <5m deep, and no evidence shows that they appear in water deeper than 15m. A study in 2008 found that the population of humpback dolphins, which occupies a linear range of about 500 km^2 along the central west coast of Taiwan, is genetically distinct from all populations living in other areas. And this population is called Eastern Taiwan Strait (ETS) population. Taiwan is a densely populated island and highly developed area, which has many industrial development projects, especially along the west coast, where the ETS populations of Indo Pacific humpback dolphins live. Based on data collected between 2002 and 2005, the ETS population of humpback dolphins was less than 100 individuals. Without further protection and regulation, this population will go extinct quickly. The ETS is listed as Endangered species Under the Endangered Species Act by NOAA Fisheries since 2018. There are several facts that result in the decreasing number of ETS population of humpback dolphins. First, large scale modification of the shoreline by industrial development including hydraulic filling for creating industrial or science parks, seawall construction and sand mining cause habitat fragmentation and diminish dolphin's habitats. In addition, exploitation of shoreline also contributes to toxic contamination flows into dolphin's habitats. The chemical pollution from industrial or agricultural and municipal discharge results in impaired health of dolphins, for instance, reproductive disorders, and compromised immune system. Second, fishing activities along the west coast of Taiwan are thriving, and cause many impacts on dolphins. Widespread and intensive use of gillnets and vessel strikes are potential threats for dolphins. Over exploitation of fish by fisheries' is another threat for the dolphin population. It has led to disturbance of marine food web or trophic level and reduces marine biodiversity. Therefore, dolphins have not enough prey to live on. Still another problem is reduced amount of freshwater flows into estuaries from rivers. Since ETS population of humpback dolphins is closely associated with estuaries habitat, the elimination of freshwater discharge from rivers significantly decreases the amount of suitable habitats for dolphins. of the convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals (CMS). It is listed on Appendix II

Табиғи факторларға қоса, адамның қызметінен туындаған бұзылуларға бейімделуі, қытай ақ дельфинінің кеш жасымен жетелуі, төлдеу қабілетінің төмендеуі, төлдердің өмір сүру көрсеткішінің төмендеуі және ұзақ төлдеу аралықтары, олардың жоғары өлім-жітім деңгейімен күресу қабілетін шектейді. Соңғы жылдары Тайвань Тайвань жағалауындағы Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфиндерінің ең ірі қорығын құрды, ол Миаоли округінен Чиайи округіне дейін созылады. Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині Тынық мұхиты аралдары аймағындағы киттер мен олардың мекендеу ортасын сақтау жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандумға (Тынық мұхиты киттері туралы меморандум) да кіреді.

Негізгі оқиғалардың уақыт реті

1637 ж. Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині алғаш рет ағылшын тілінде Питер Манди Гонконгтағы Жемшең өзенінің жанында сипатталды. Бұл түрлер Жемшең өзенінің тұзды-әзір суларына тартылады. 1765 ж. Пер Осбек түрдің алғашқы ғылыми сипаттамасын жасады. 1980 жылдардың соңында: Экологтар Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфинінің популяциясына көңіл бөлді. 1990 жылдардың басында Гонконг халқы Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині туралы біле бастады. Бұл Чек Лап Кок әуежайының құрылысының салдарынан болды. Бұл әлемдегі ең ірі жобалардың бірі болды: Солтүстік Лантау жанындағы теңіз түбінің тоғыз шаршы километрін мелиорациялау, бұл дельфиндердің маңызды мекені болған. 1993 жылдың басында: Чек Лап Кок әуежайының құрылысының экологиялық әсерін қайта бағалау жүргізілді. Бұл Гонконгтағы Дүниежүзілік табиғат қоры сияқты экологиялық белсенділерді ескертіп, бұл мәселеге БАҚ назарын аударды. Ұзақ өтпей Гонконг үкіметі Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфиндерін зерттеу жобаларын қаржыландыра бастады. 1993 жылдың соңында: Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және табиғатты қорғау департаменті құрылды. 1996 ж. Доктор Томас Джефферсон Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфиндері туралы көбірек білу мақсатымен зерттеулер жүргізе бастады. 1997 ж. Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині Гонконгтағы 1997 жылғы егемендік беру рәсімдерінің ресми талисманы болды. 1998 ж. Доктор Томас Джефферсонның зерттеу нәтижелері «Жабайы табиғат монографияларында» жарияланды. 1998 ж. «Гонконг дельфин бақылауы» ұйымдастырылып, халыққа дельфинге қарау экскурсияларын ұйымдастыра бастады, бұл түрлер туралы халықтың білуін арттыруға бағытталған. 2000 ж. Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және табиғатты қорғау департаменті Гонконгтағы Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфиндерін ұзақ мерзімді бақылауға кірісті. 2000 ж. Жемшең өзені суларындағы Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфиндерінің саны шамамен 80–140 дельфинге жетті. 2014 ж. Джефферсон мен Розенбаум дөңес дельфиндердің (Sousa spp.) таксономиясын қайта қарады. Олар жаңа түрді – Австралия дөңес дельфинін сипаттап, осы түрге қабылданған жалпы атауды – Үнді-Тынық мұхиты дөңес дельфині деп анықтады.

1637: The Indo Pacific humpback dolphin was first documented in English by the adventurer Peter Mundy in Hong Kong near the Pearl River. The species are attracted to the Pearl River Estuary because of its brackish waters. 1765: Pehr Osbeck gives the first scientific description of the species. Late 1980s: Environmentalists started to pay attention to the Indo Pacific humpback dolphin population. Early 1990: The Hong Kong public started to become aware of the Indo Pacific humpback dolphin. This was due to the side effects of the construction of the Chek Lap Kok Airport. It was one of the world's largest single reclamation projects: the reclamation of nine square kilometers of the seabed near Northern Lantau, which was one of the major habitats of the dolphins. Early 1993: Re evaluation of the environmental effects of the construction of Chek Lap Kok Airport. This alerted eco activists such as those from the World Wide Fund for Nature in Hong Kong, in turn bringing media attention on the matter. Soon enough, the Hong Kong Government began getting involved by funding projects to research on the Indo Pacific humpback dolphins
Late 1993: The Agriculture, Fisheries and Conservation Department was founded. 1996: Dr. Thomas Jefferson began to conduct research on the Indo Pacific humpback dolphins in hope of discovering more about them. 1997: The Indo Pacific humpback dolphin became the official mascot of the 1997 sovereignty changing ceremonies in Hong Kong. 1998: The research results of Dr. Thomas Jefferson was published in "Wildlife Monographs". 1998: The Hong Kong Dolphinwatch was organized and began to run dolphin watching tours for the general public to raise the public's awareness of the species. 2000: The Agriculture, Fisheries and Conservation Department started to conduct long term observation of the Indo Pacific humpback dolphins in Hong Kong. 2000: The population of Indo Pacific humpback dolphins has reached around 80–140 dolphins in the Pearl River waters. 2014: Jefferson and Rosenbaum revised the taxonomy of the humpback dolphins (Sousa spp.). They describe a new species, the Australian humpback dolphin and define the accepted common name for this species, the Indo Pacific Humpback dolphin.