Кіріспе

Исламның алтын ғасырында дамыған және қолданылған ғылым – орта ғасыр ислам әлеміндегі ғылым, Бағдаттағы Аббасид халифаты, Кордобадағы Омейядтар, Севильядағы Аббадидтер, Саманидтер, Зияридтер және Парсыдағы Буйидтер мен одан әрі, шамамен 786 және 1258 жылдар аралығында Исламның алтын ғасырында дамыған және қолданылған ғылым. Ислам ғылымының жетістіктері астрономия, математика және медицина сияқты көптеген салаларды қамтыды. Ғылыми зерттеулердің тағы бір салалары: алхимия мен химия, ботаника мен агрономия, география мен картография, офтальмология, фармакология, физика және зоология. Орта ғасыр ислам ғылымының мақсаттары түсінумен қатар практикалық пайдалануға да бағытталған. Мысалы, астрономия намаз оқу бағытын анықтау үшін, яғни қибланы табуға көмектесті, ботаника Ибн Бассал мен Ибн әл-Аувамның еңбектерінде көрсетілгендей, ауыл шаруашылығында қолданылды, ал география Әбу Зейд әл-Балхиге дәл карталар жасауға мүмкіндік берді. Ислам математиктері Әл-Хорезми, Авиценна және Жамшид әл-Каши алгебра, тригонометрия, геометрия және араб цифрлары саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ислам дәрігерлері шешек және қызылша сияқты ауруларды сипаттап, грек медицинасының классикалық теориясына қарсы шықты. Әл-Бируни, Авиценна және басқалар дәрілік өсімдіктер мен химиялық қосылыстардан жасалған жүздеген дәрі-дәрмектерді дайындау әдістерін сипаттады. Ибн әл-Хайтам, әл-Бируни және басқалар сияқты ислам физиктері оптика мен механиканы, сондай-ақ астрономияны зерттеді және Аристотельдің қозғалыс туралы көзқарасын сынады. Орта ғасырларда ислам ғылымы Жерорта теңізінің айналасында және одан да алыс жерлерде, көптеген ғасырлар бойы, түрлі институттарда гүлденді.

Контекст және тарих

Ислам дәуірі 622 жылы басталды. Ислам әскерлері Арабияны, Египетті және Месопотамияны жаулап алды, сондай-ақ бірнеше онжылдық ішінде Персия және Византия империяларын аймақтан ығыстырып шықты. Бір ғасырдың ішінде ислам діні қазіргі Португалияның батысына және Орталық Азияның шығысына жетті. Исламның алтын ғасыры (шамамен 786–1258 жылдар аралығында) Аббасид халифатының (750–1258) кезеңімен бірге жүрді, оның ішінде тұрақты саяси құрылымдар мен дамыған сауда болды. Ислам империясының маңызды діни және мәдени еңбектері араб тіліне, кейде парсы тіліне аударылды. Ислам мәдениеті грек, үнді, ассириялық және парсы әсерлерін сіңірді. Ислам негізінде жаңа ортақ өркениет қалыптасты. Халық пен қалалардың қарқынды өсуімен бірге жоғары мәдениет пен жаңару дәуірі келді. Араб ауыл шаруашылығы революциясы егіншілікке жаңа өнімдерді әкелді және, әсіресе суару саласында, ауыл шаруашылығы технологияларын жақсартты. Бұл халықтың өсуіне және мәдениеттің гүлденуіне жағдай жасады. 9 ғасырдан бастап Әл-Кинди сияқты ғалымдар Аристотельдің еңбектерімен қоса, үнді, ассириялық, сасани (парсы) және грек білімдерін араб тіліне аударды. Бұл аудармалар ислам әлеміндегі ғалымдардың жетістіктерін демеді. Ислам ғылымы Испанияның христиандармен қайта басып алуының бастапқы кезеңдерінде, соның ішінде 1248 жылы Севильяның құлауын бастан кешірді, бірақ шығыс орталықтарында (мысалы, Парсыда) жұмыстар жалғасты. 1492 жылы Испания толық басып алынғаннан кейін ислам әлемі экономикалық және мәдени құлдырауға ұшырады.

Зерттеу салалары

Орта ғасырлардағы ислам ғылымының жетістіктері математика, астрономия және медицина сияқты көптеген салаларды қамтыды.

Алхимия және химия

Алғашқы ислам дәуірі алхимия мен химияның теориялық негіздерін қалыптастырды. "Жаратылыс құпиясы" ("Сирр әл-халиқа", 750-850 ж.ж., Тианалық Аполлонийге бұрмаланып жатқызылған) және Жәбір ибн Хайянға (850-950 ж.ж. аралығында жазылған) жатқызылатын еңбектерде алғаш рет кездесетін металдардың күкірт-терез теориясы 18 ғасырға дейін металл құрамы туралы теориялардың негізі болып келді. Изумруд тақташасы – Исаак Ньютонға дейінгі барлық алхимиктер өнерінің бастауы деп санаған құпия мәтін, алғаш рет "Сирр әл-халиқа" мен Жәбірге жатқызылған туындылардың бірінде айтылады. Практикалық химияда Жәбірдің және парсы алхимигі, дәрігері Әбу Бәкір әл-Разидің (шамамен 865-925) еңбектері химиялық заттардың ең алғашқы жүйелі жіктелуін қамтиды. Алхимиктер осындай заттарды жасанды түрде жасауға да қызығушылық танытты. Жәбір органикалық заттардан аммоний хлоридін (амония тұзын) синтездейтінін сипаттады, ал Әбу Бәкір әл-Рази аммоний хлориді, витриол және басқа тұздарды қыздыру тәжірибелерін жүргізді, бұл 13 ғасырдағы латын алхимиктерінің минералды қышқылдарды ашуына себеп болды. Әл-Баттани (850-922) күннің жылдық циклын дәл анықтады. Ол астрономдардың аспандағы Күн, Ай және планеталардың қозғалысын болжау үшін пайдаланған Толедо кестелеріне үлес қосты. Коперник (1473-1543) кейіннен Әл-Баттанидің астрономиялық кестелерін пайдаланды. Әл-Зарқали (1028-1087) ғасырлар бойы қолданылған, дәлдігі жоғары астролябияны жасады. Ол Толедода су сағатын құрастырды, Күннің апогейінің тұрақты жұлдыздарға қатысты баяу қозғалатынын анықтады және оның жылдамдығын шамалап бағалады. Насир әл-Дин әл-Түси (1201-1274) Птолемейдің 2 ғасырдағы аспан моделін қайта қарастырды. Туси Хелагудың астрологы болғанда, оған обсерватория беріліп, қытай техникасы мен байқауларына қол жеткізді. Ол тригонометрияны жеке ғылым ретінде дамытты және сол кезге дейін ең дәл астрономиялық кестелерді жинақтады.

Ботаника және агрономия

Табиғат әлемін зерттеу өсімдіктерді егжей-тегжейлі зерттеуге дейін жетті. Аталған жұмыс ислам әлемінде фармакологияның бесiнше болмаған дамуына тікелей көмектесті. Өсімдіктерді қолдану және өсіру туралы мәліметтер 11 ғасырда Толедолық Мұхаммед ибн Ибрахим ибн Бассал өзінің "Диван әл-филаха" ("Егіншілік соты") кітабында, ал Севильялық Ибн әл-Аввам әл-Ишбили (сонымен қатар Абуль-Хайр әл-Ишбили деп аталған) 12 ғасырдағы "Китаб әл-Филаха" ("Егіншілік туралы трактат") кітабында сипаттаған. Ибн Бассал ислам әлемін кеңінен саяхаттап, араб ауыл шаруашылығы революциясына үлкен үлес қосып, агрономия саласындағы терең біліммен оралды. Оның практикалық және жүйелі кітабында 180-нен астам өсімдік, оларды көбейту және күту әдістері егжей-тегжейлі сипатталған. Кітапта жапырақты және тамырлы көкөністер, шөптер, дәмдеуіштер мен ағаштар туралы ақпарат бар.

География және картография

Исламның Батыс Азия мен Солтүстік Африкаға таралуы сауданың және құрлық пен теңіз арқылы Оңтүстік-Шығыс Азия, Қытай, Африканың көп бөлігі, Скандинавия және тіпті Исландияға дейінгі саяхаттың бұрын-соңды болмаған өсуіне ықпал етті. Географтар белгілі әлемнің жақсырақ карталарын жасау үшін көптеген, бірақ толық емес көздерді пайдаланды. Бағдадта Балхи картография мектебін құрған Әбу Зейд әл-Балхи (850–934) «Аймақтардың бейнелері» (Suwar al-aqalim) атласын жазды. Әл-Бируни (973–1048) жердің радиусын жаңа әдіспен өлшеді, ол Нанданадағы (қазіргі Пәкістан) таудың биіктігін бақылауды қамтыды. Аль Идриси (1100–1166) Сицилияның норман королі Роджерге (1105–1154 жылдары билеген) әлем картасын сызып берді. Ол сонымен қатар «Табула Рожериана» (Роджер кітабы) атты географиялық еңбекті жазды, онда сол кездегі әлемнің халықтары, климаты, ресурстары және өнеркәсіптері туралы зерттеулер келтірілген. Осман әскери теңізшісі Пири Рейс (1470–1553) 1513 жылы Жаңа әлем мен Батыс Африканың картасын жасады. Ол Грекия, Португалия, мұсылман деректерінен және мүмкін Христофор Колумб жасаған карталардан да пайдаланды. Ол Осман картографиясының маңызды дәстүрінің бір бөлігін құрады.

Математика

Ислам математиктері ежелгі Мысыр, Грекия, Үндістан, Месопотамия және Парсыдан мұра еткен математиканы жинады, ұйымдастырды және түсіндірді, содан кейін өздерінің жаңалықтарын жасады. Ислам математикасы алгебра, геометрия және арифметиканы қамтыды. Алгебра көбінесе ойын-сауық үшін қолданылды: сол кезде оның практикалық қолданысы аз болды. Геометрия түрлі деңгейде оқытылды. Кейбір мәтіндерде жер өлшеу және фигураларды өлшеу үшін практикалық геометриялық ережелер кездеседі. Теориялық геометрия астрономия мен оптиканы түсіну үшін қажетті шарт болды және жылдар бойына үлкен концентрацияны қажет етті. Аббасид халифаты құрылғаннан кейін (750 ж.), 762 ж. Бағдадтың негізі қаланғаннан кейін, әл-Мансурдың ғалымдар тобы астрономиядағы исламға дейінгі парсы дәстүрінен математикалық білімді қабылдады. VIII ғасырдың соңында халифа сарайына Үндістаннан астрономдар шақырылды; олар үнді астрономиясында қолданылатын қарапайым тригонометриялық әдістерді түсіндірді. Птолемейдің «Алмагест» және Эвклидтің «Элементтер» сияқты ежелгі грек еңбектері араб тіліне аударылды. IX ғасырдың екінші жартысына қарай ислам математиктері грек геометриясының ең күрделі бөліктеріне үлес қоса бастады. Ислам математикасы Ислам әлемінің шығыс бөлігінде X-XII ғасырлар аралығында өркендеді. Орта ғасырлардағы ислам математиктерінің көпшілігі араб тілінде, ал кейбіреулері парсы тілінде жазды. Әл-Хорезми (8-9 ғасырлар) индус-араб сан жүйесін қабылдауда және алгебраны дамытуда маңызды рөл атқарды, теңдеулерді жеңілдету әдістерін енгізді және дәлелдерінде Эвклид геометриясын қолданды. Ол алгебраны жеке ғылым ретінде қарастырған алғашқы адам болды және сызықтық және квадраттық теңдеулерді жүйелі түрде шешудің алғашқы жолын ұсынды. Ибн Исхақ әл-Кинди (801–873) Аббасид халифаты үшін криптография саласында жұмыс істеді, криптоанализдің алғашқы жазбаша түсіндірмесін және жиілік талдауының алғашқы сипаттамасын берді. Авиценна (980–1037) тоғызды шығару сияқты математикалық әдістерге үлес қосты. Табит ибн Құра (835–901) экспоненциалдық қатарды қолданатын шахмат тақтасы мәселесінің шешімін тапты. Әл-Фараби (870–950) өзінің «Рухани қолөнер және геометриялық фигуралардың егжей-тегжейіндегі табиғи құпиялар» атты кітабында исламдық сәндік мотивтерде кең таралған қайталанатын үлгілерді геометриялық тұрғыдан сипаттауға тырысты. Батыста ақын ретінде танымал Омар Хайям (1048–1131) жылдың ұзындығын 5 ондық таңбаға дейін есептеп, барлық 13 формадағы кубтық теңдеулердің геометриялық шешімдерін тапты және қазірге дейін қолданылып келе жатқан кейбір квадраттық теңдеулерді жасады. Джамшид әл-Каши (1380–1429) тригонометрияның бірнеше теоремаларын, соның ішінде косинустар заңын, сондай-ақ әл-Каши теоремасы ретінде танымал теореманы жасады. Ол ондық бөлшектерді ойлап тапқан және Horner-дің түбірлерді есептеу әдісіне ұқсас әдіс жасаған. Ол π-ті 17 маңызды цифрға дейін дұрыс есептеген. VII ғасырдың шамасында ислам ғалымдары индус-араб сан жүйесін қабылдады және оның қолданылуын стандартты мәтін түрінде сипаттады: fī l ḥisāb al hindī (Үнді сандары туралы). Шығыс араб цифрларының ерекше батыс араб нұсқасы 10 ғасырдың басында Магриб пен Аль-Андалуста пайда бола бастады (кейде гүбар цифрлары деп аталады, бірақ бұл термин әрқашан қабылданбайды), олар бүкіл әлемде қолданылатын қазіргі араб цифрларының тікелей ата-бабасы болып табылады.

Медицина

Ислам қоғамы медицинаға ерекше назар бөлді, жақсы денсаулықты сақтауға шақыратын хадисті ұстанды. Оның дәрігерлері білім мен дәстүрлі медициналық көзқарастарды классикалық Грекия, Рим, Сирия, Парсы және Үндістан өркениеттерінен мұра етті. Олардың арасында Гиппократтың төрт темперамент теориясы және Галеннің теориялары болды. Әл-Рази (865–925) шешек пен қызылшаны анықтады және қызбаның дененің қорғаныс механизмі екенін білді. Ол 23 томдық қытай, үнді, парсы, сириялық және грек медицинасын қамтитын жинақ жазды. Әл-Рази төрт темпераменттің тіршілік процестерін қалай реттейтіні туралы классикалық грек медициналық теориясын сынап бағалады. Ол Галеннің еңбектерін бірнеше мәселе бойынша, соның ішінде қан қысу емділігіне қатысты сынға алып, оның тиімді екенін көрсетті. Әл-Захрави (936–1013) – хирург, оның ең маңызды сақталған еңбегі «әл-Тасриф» (Медициналық білім) деп аталады. Бұл 30 томдық жинақ негізінен медициналық белгілер, емдеулер және фармакология туралы мәліметтерді қамтиды. Соңғы том хирургиялық құралдар, жабдықтар және жаңа хирургиялық процедураларды сипаттайды. Авиценна (980–1037) «Медицинаның қаноны» атты маңызды медициналық оқулықты жазды.

Оптика және офтальмология

Бұл кезеңде оптика жылдам дамыды. IX ғасырда физиологиялық, геометриялық және физикалық оптика саласындағы еңбектер жарық көрді. Олардың арасында айнадағы шағылыс тақырыбы да қарастырылды. Хунейн ибн Исхақ (809–873) «Көз туралы он трактат» атты кітап жазды, ол 17 ғасырға дейін Батыста маңызды рөл атқарды. Аббас ибн Фирнас (810–887) көру қабілетін күшейту және жақсарту үшін линзалар ойлап тапты. Ибн Сахл (940–1000) Снелл заңы деп белгілі сыну заңын ашты. Ол бұл заңды қолданып, геометриялық бұрмалануларсыз жарықты шоғырландыратын алғашқы асфералық линзаларды жасады. XI ғасырда Ибн әл-Хайтам (Альхазен, 965–1040) көріс туралы грек идеяларын жобады, олар Аристотельдің көзге нысанның формасы ғана (ал материясы емес) енетіні, немесе Евклид пен Птолемейдің көзден сәуле шығаратыны туралы болды. Ал-Хайтам «Оптика кітабында» көріс – көздің ортасындағы нүктесінде шоғырланған жарық сәулелерінің конусы арқылы жүзекететінін ұсынды. Ол жарық әртүрлі беттерден әртүрлі бағытта шағылысып, заттардың әртүрлі көрінуіне себеп болатынын айтты. Сондай-ақ, шағылыс және сыну математикасы көздің анатомиясына сәйкес болуы керек екенін дәлелдеді. Ол ғылыми әдістің алғашқы қолдаушыларының бірі болды, бұл гипотезаны расталатын тәжірибелерге немесе математикалық дәлелдерге негізделген эксперименттер арқылы дәлелдеу қажеттігін білдіреді, бұл Ренессанс ғалымдарынан бес ғасыр бұрын айтылды.

Фармакология

Ислам әлеміндегі ботаника мен химияның жетістіктері фармакологияның дамуына ықпал етті. Мұхаммед ибн Закария әр-Рази (865–915) химиялық қосылыстардың медициналық қолданылуын қолға алды. Әбу әл-Қасым әл-Захрави (Абулькасис) (936–1013) сублимация және дистилляция арқылы дәрі-дәрмектерді дайындауда алғашқы қадам жасады. Оның Liber servitoris еңбегінде "қарапайым" препараттарды дайындау туралы нұсқаулар келтірілген, олардан сол кезде қолданылатын күрделі дәрілер жасалған. Сабур ибн Сахл (869 жылы қайтыс болған) ауруларға арналған көптеген дәрі-дәрмектер мен емдеулерді сипаттаған алғашқы дәрігер болды. Х ғасырда әл-Муваффак "Дәрілердің нағыз қасиеттерінің негіздері" атты еңбегінде арсен оксиді және кремний қышқылы сияқты химиялық заттарды сипаттады. Ол натрий карбонаты мен калий карбонатын ажыратып, мыс қосылыстарының, әсіресе мыс купоросының, сондай-ақ қорғасын қосылыстарының улы екендігіне назар салды. Әл-Бируни (973–1050) "Дәрілер кітабы" (Kitab al Saydalah) деп аталатын кітап жазды, онда дәрілердің қасиеттері, фармацияның рөлі және фармацевт міндеттері егжей-тегжейлі сипатталған. Ибн Сина (Авиценна) 700 препаратты, олардың қасиеттерін, әрекет ету механизмін және қолданылуын сипаттады. Ол "Медицина канонында" қарапайым препараттарға бір том арнады. Масавайх әл-Мардинидің (925–1015) және Ибн әл-Вафидтің (1008–1074) еңбектері латын тілінде елуден астам рет басылып шықты, олар Месуэ кішісінің (1015 жылы қайтыс болған) "Жалпы және ерекше дәрілер" (De Medicinis universalibus et particularibus) және Абенгефиттің (997–1074) "Қарапайым дәрілер" (Medicamentis simplicibus) еңбектері ретінде жарияланды. Пётр Абано (1250–1316) әл-Мардинидің еңбегін "Венера туралы" (De Veneris) деген атаумен аударды және оған қосымша жазды. Ибн әл-Байтар (1197–1248) өзінің "Медицина жинағы" (Al Jami fi al Tibb) еңбегінде Сирия мен Испания арасындағы жағалау бойында жиналған Жерорта теңізі өсімдіктеріне негізделген мыңнан астам қарапайым препараттар мен дәрі-дәрмектерді сипаттады, бұл классикалық дәуірде Диоскорид ұсынған көлемнен асып түсті.

Физика

Бұл кезеңде зерттелген физика салалары, бөлек сипатталған оптика мен астрономиядан басқа, механиканың аспектілері: статика, динамика, кинематика және қозғалыс. VI ғасырда Иоанн Филопон (490 – 570) Аристотельдің қозғалыс туралы көзқарасын қабылдамады. Оның пікірінше, дене қозғалысқа икемділікке ие болады, оған қозғаушы күш әсер еткен кезде. XI ғасырда Ибн Сина шамамен сондай идеяны қабылдады, атап айтқанда, қозғалатын дененің ауа кедергісі сияқты сыртқы факторлармен таралатын күші бар екенін айтты. Ибн Сина «күш» пен «майысу» (майл) арасын ажыратты; ол дененің табиғи қозғалысына қарсы болғанда, ол майл алады деп мәлімдеді. Ол қозғалыстың жалғасуы дененің иеленген майысуына байланысты екенін және майл толық жұмсалғанға дейін дененің қозғалыста қалатынын қорытындылады. Сондай-ақ, ол вакуумдағы снаряд, егер оған сыртқы күш әсер етпесе, тоқтамайды деп мәлімдеді. Бұл тұжырым Ньютонның қозғалыс бірінші заңымен, инерция заңымен сәйкес келеді. Аристотельдік емес ұсыныс ретінде, бұл идея Жан Бурдан (1295–1363) оны «импульс» деп сипаттағанға дейін көбінесе назардан тыс қалды, оған Ибн Синаның «Шипа кітабы» ықпал еткен болуы мүмкін. Ибн Синаның майл теориясы қозғалатын дененің жылдамдығы мен салмағын байланыстыруға тырысты, бұл импульс тұжырымдамасының алғы күші болды. Аристотельдің қозғалыс теориясы тұрақты күш біркелкі қозғалысты тудырады десе, Абу'л Баракат аль Багдади (1080 – 1164/5) оған келіспеді, жылдамдық пен үдеу екі түрлі нәрсе екенін және күш жылдамдыққа емес, үдеуге пропорционалды екенін дәлелдеді. Бану Муса ағалары – Джафар Мұхаммед, Ахмад және әл-Хасан (IX ғасырдың басында) өздерінің «Таңғажайып құрылғылар кітабында» сипатталған автоматтандырылған құрылғыларды ойлап тапты. Ал-Жазари және Ибн Маруф та осы тақырып бойынша маңызды еңбек етті.

Зоология

Көптеген классикалық еңбектер, Аристотельдің еңбектері де соның ішінде, орта ғасырларда грек тілінен сирия тіліне, одан кейін араб тіліне, содан соң латын тіліне аударылды. Аристотельдің зоологиясы екі мың жыл бойы өз саласында үстемдік құрды. Kitāb al Hayawān (كتاب الحيوان, ағылшын тілінде: Book of Animals) – 9 ғасырдағы араб тіліне аудармаланған «Жануарлар тарихы» (1–10), «Жануарлардың бөліктері туралы» (11–14) және «Жануарлардың пайда болуы» (15–19) еңбектері. Бұл кітапты әл-Кинди (850 жылы қайтыс болған) еске алған, ал Ибн Сина (Авиценна) «Шипа кітабында» оған түсініктеме берген. Ибн Баджа (Авемпас) және Ибн Рушд (Аверроэс) «Жануарлардың бөліктері туралы» және «Жануарлардың пайда болуы» еңбектеріне пікір білдіріп, сынға алған.

Маңыздылығы

Мұсылман ғалымдары ғылыми әдіске қосқан үлесімен және ғылыми зерттеуге эмпирикалық, эксперименттік және сандық тәсілдерімен тәжірибелік ғылымның негізін қалауға көмектесті. Көбінесе, ислам ғылымының маңызды жетістігі – ғасырлар бойы байып дамуы болды, ол обсерваториялар, кітапханалар, медреселер, ауруханалар және сарайлар сияқты кең ауқымды мекемелерде исламның алтын ғасырында және одан кейінгі бірнеше ғасырлар бойы өркендеді. Бұл ертедегі Еуропадағыдай ғылыми революцияға әкелмеді, бірақ мұндай сыртқы салыстырулар сәтті ортағасырлық мәдениетке "уақыт және мәдени жағынан жат стандарттарды" таңуға ұқсайды.