Кіріспе

Динер – АҚШ пен Канадада, сондай-ақ Батыс Еуропаның кейбір аймақтарында кездесетін мейрамхана түрі. Динерлер кең ауқымды тағамдар ұсынады, көбінесе американдық ас, ыңғайлы атмосфера және әдетте официанттар қызмет көрсететін кабиналар мен ұзақ отыруға арналған рұқсаттамасы бар тікелей қызмет көрсетілетін үстелдің үйлесімімен сипатталады, ең кішкентайларында тек аспазшы қызмет көрсетеді. Көптеген динерлер жұмыс уақытын ұзартады, ал кейбіреулері тас жолдар мен ауысымдық жұмыс істейтін аймақтарда тәулік бойы ашық болады. Американың мәдени ерекшелігі саналатын динерлердің көптеген сыртқы пішіндері біркелкі болады. Ең алғашқылары теміржол вагондарына айналдырылып, олардың ағымдық құрылымы мен ішкі жабдықтарын сақтап қалды. 1920-1940 жылдар аралығында, бұл кезде «ас дайындау машиналары» деп белгілі болған динерлер көбінесе зауыттарда, қазіргі жылжымалы үйлер сияқты алдын ала дайындалып, тек коммуналдық желілерге қосылуы қажет болған жерге жеткізілді. Осының нәтижесінде көптеген ерте динерлер әдетте теміржол вагонына немесе жүк көлігіне сыятын кішкентай және тар болды. Бұл кішкентай аумақ оларды басқа жағдайда үлкен кәсіпорынды қолдауға шамасы келмейтін кішкентай және салыстырмалы түрде арзан жерлерге орналастыруға мүмкіндік берді. Динерлер тарихи тұрғыдан иесі басқаратын шағын бизнес болып табылды, бірақ уақыт өте келе мейрамханалар желілері де пайда болды. Динерлер әдетте американдық ас тағамдарынан – гамбургерлер, картоп фри, пияз шеңберлері, клуб сэндвичтері және басқа да қарапайым, жылдам дайындалатын және арзан тағамдарды ұсынады, мысалы, котлет немесе стейк. Көптеген тағамдар грильде пісіріледі, өйткені алғашқы динерлер газбен жұмыс істейтін жалпақ грильдің айналасында құрылған. Кофе динерде міндетті түрде болуы керек. Динерлер көбінесе сүт коктейлі және пирог, торт немесе мұзқаймақ сияқты десерттер ұсынады. Комфорт тағамы дәстүрлі динер тағамдарынан көп нәрсені алады және олармен тығыз байланысты. Майлы қасық тағамдарымен қатар, көптеген динерлер аймақтық ас тағамдарын да ұсынады, мысалы, Жаңа Англияда моллюсканың сорпасы және Калифорнияда тако. Классикалық американдық динерлердің сыртқы қабаты көбінесе тот баспайтын болаттан жасалған, бұл динер сәулетінің ерекше ерекшелігі болып табылады. Кейбір жағдайларда динерлер кейбір қалпына келтірілген драйв-индер мен ескі кинотеатрларда кездесетін ностальгиялық, ретро стильдік ерекшеліктермен де бөліседі.

Тарих

1872 жылы Уолтер Скотт тамақтандырудың қарапайым алғашқы нұсқасын жасады. Ол Род-Айленд штатының Провиденс қаласында «Providence Journal» газетінің қызметкерлеріне жылқымен тартылатын арбадан тағам сатқан. Скотттың аспаханасы терезелері бар арбаның екі жағынан өтуге болатын қызмет көрсеткендіктен, алғашқы аспахана деп есептелуі мүмкін. Мұндай «тамақ арбаларын» коммерциялық өндірісі 1887 жылы Томас Бакли Массачусетс штатының Вустер қаласында бастады. Бакли табысқа жетіп, «Ақ үй кафесі» арбаларымен танымал болды. Чарльз Палмер 1893 жылы аспаханаға алғашқы патент алды, оны «Түнгі тамақ арбасы» деп атады. Ол Вустер аймағында 1901 жылға дейін «әсем түнгі кафелерін» және «түнгі тамақ арбаларын» салған.

Дайын дастархандар

Орындықтар саны артқан сайын, вагон орнына сол вагонды жасаған көптеген өндірушілердің алдын ала дайындалған ғимараттары пайда болды. Түскі ас вагондары сияқты, стационарлық динер алдын ала құрастырылған конструкциялар мен жабдықтарды пайдаланып, тамақ қызметі бизнесін жылдам құруға мүмкіндік берді. 1912 жылы Джерри, Дэниел О’Махони және Джон Ханф салған алғашқы түскі ас вагоны Нью-Джерси штатының Юнион-Сити қаласындағы Трансфер Стейшн ауданында орналасқан еді. Оны 800 долларға сатып алып, мейрамхана кәсіпкері Майкл Гриффин басқарды, ол осы жерді көптеген адамдардың жүріп өтуіне байланысты таңдады. Вагон Нью-Джерсиде динер өндірісінің алтын ғасырын бастады, бұл штатты әлемдегі динер астанасына айналдырды. Келесі онжылдықтарда Джерри О’Махони Инк. сияқты АҚШ-тың барлық ірі динер өндірушілері Нью-Джерсиде бастау алды. Нью-Джерси штатының Байон қаласынан шыққан Джерри О’Махони (1890–1969) кейбір деректер бойынша, алғашқы осындай "динерді" жасаған адам деп есептеледі. Нью-Джерси штатының Элизабет қаласындағы О’Махони Динер компаниясы 1917 жылдан 1952 жылға дейін 2000 динер өндірді. Қазір АҚШ-та және шетелде шамамен жиырмасы ғана сақталған. Басқалары Филип Х. Дюпрей мен Гренвилл Стоддардты сенімдірек есептейді, олар 1906 жылы, О’Махони 16 жаста болған кезде Вустерде, Массачусетс штатында Вустерлік түскі ас машинасы және вагон құрастыру компаниясын құрды. Ұлы депрессияға дейін көптеген динер өндірушілері мен олардың клиенттері Солтүстік-Шығыста орналасқан. Динер өндірісі Депрессия кезінде басқа салалармен бірге қиындыққа тап болды, бірақ көптеген салалар сияқты емес, және динер мейрамхана бизнесіне кірудің арзан жолын ұсынды, сондай-ақ ресми мекемелерге қарағанда тағамдар арзан болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экономика азаматтық өндіріске оралғанда және қала маңындағы аймақтар өркендегенде, динерлер тартымды шағын бизнес мүмкіндігі болды. Осы кезеңде динерлер бастапқы қалалық және шағын қалалық нарықтан тыс, қала маңындағы тас жолдарға тарады, тіпті Валентин сияқты өндірушілермен Орта Батысқа дейін жетті. 1960 жылдары АҚШ-та мемлекетаралық тас жолдар жүйесі іске асырылғаннан кейін, динерлер бизнестің өркендеуін көрді, өйткені саяхатшылар тамақтану үшін тоқтады. Көптеген аймақтарда 1970 жылдары динерлер тез тағамдармен алмастырылды, бірақ Нью-Джерси, Нью-Йорк, Жаңа Англия штаттары, Делавэр және Пенсильванияның кейбір бөліктерінде жеке меншіктегі динерлер салыстырмалы түрде кең таралған. 1970 жылдан бері жаңадан салынған динерлердің көпшілігі бастапқы тар, тот баспайтын болаттан жасалған, ағымды көрініске ие емес және әдетте әлдеқайда үлкен ғимараттар, бірақ кейбіреулері әлі де бірнеше алдын ала дайындалған модульдерден құрастырылған, жергілікті жерде жиналған және ескі динер өндірушілермен жасалған. Кейінгі динерлер үшін әр түрлі сәулеттік стильдер қолданылды, соның ішінде Кейп Код және Колониялық стильдер. Ескі стильдегі бір модульді динерлер ұзын үстелмен және бірнеше кішкентай кабиналармен кейде қосымша асханалар, сәнді обои, фонтандар, кристалл шамдар мен грек мүсіндерімен толықтырылды. "Динер" терминінің анықтамасы бұрыс түсіндірілді, өйткені ескі, алдын ала дайындалған динерлерге әдеттегідей кадрлық қосымшалар салынды, кейде жаңа құрылыс немесе жаңартылған қасбеттің айналасында болғандықтан бастапқы құрылысты тану мүмкін болмайтын күйге жетті. Өздерін динер деп атаған, бірақ алдын ала дайындалмаған, жергілікті жерде салынған кәсіпорындар пайда бола бастады. Бұл үлкен мекемелер кейде динер-ресторандар деп аталды.

Сәулет

Көшмел үй сияқты, бастапқы үлгідегі асхана тар және созылыңқы болып келеді, бұл мейрамхананы автомобиль немесе теміржол арқылы тасымалдауға мүмкіндік береді. Дәстүрлі асхананың ішкі кеңістігінде қызмет көрсету тірегі басым болады, артқы қабырғаға жақын дайындау аймағы және алдыңғы жағында клиенттерге арналған еденге орнатылған орындықтар орналасқан. Үлкен үлгілерде алдыңғы және шеткі қабырғалар бойында орындықтар қатары болуы мүмкін. Интерьер уақыт өте келе өзгерген. 1920-1940 жылдардағы асханалар арт-деко немесе стримлайн модерн элементтерін қамтиды немесе теміржол вагондарының стилін қайталайды (бірақ олардың өте азы ғана қайта жөнделген теміржол вагондары болып табылады). Олардың сыртқы жағы фарфор эмальмен жабылған, кейбіреулерінде аты алдыңғы жағына жазылған, ал кейбіреулерінде эмаль жолақтары немесе жоғары жиектері бар. Көптеген асханалардың шатыры "доға тәрізді" болған. Плиткалы едендер кең таралған. 1950 жылдардағы асханалар көбінесе тот баспайтын болат панельдерді, фарфор эмальды, шыны блоктарды, терраццо едендерді, Формиканы және неоновые жарнама тақталарын пайдаланған. 2000 жылдары салынған асханалар әдетте басқа архитектуралық стильде болады; олар мейрамханалар сияқты жоспарланған, дәстүрлі асхана архитектурасының кейбір ерекшеліктерін сақтайды (әдетте тот баспайтын болат және арт-деко элементтері), ал басқаларын (кішкентай көлемі және тіреуге баса назар аудару) жоққа шығарады.

Ас мәзірі

Көптеген қонақүйлер гамбургер, картоп фри, клуб сэндвичтері және басқа қарапайым тағамдар сияқты арзан, қарапайым тағамдар ұсынады, ал мәзірлері майлы қасық стиліндегі мейрамханаларға ұқсас болады. Тамақтың көп бөлігі грильде пісіріледі, себебі алғашқы қонақүйлер грильге негізделген болатын. Көбінесе жұмыртқа (оның ішінде омлет), вафли, кеспе және француз тосты сияқты таңғы ас тағамдарына баса назар аударылады. Кейбір қонақүйлер бұл "таңғы ас тағамдарын" жұмыс күні бойы ұсынады, ал таңғы асқа маманданғандары түстен кейін жабылуы мүмкін. Бұлар көбінесе "панкейк үйлері" деп аталады. Қонақүйлерде кофе міндетті түрде болады. Көптеген қонақүйлер алкогольдік сусындар ұсынбайды, бірақ кейбіреулері сыра мен арзан шарап ұсына алады, ал басқалары – әсіресе Нью-Джерси мен Лонг-Айлендте – ішімдіктер мен аралас сусындарды қоса алғанда, толық ішімдіктер тізіміне ие. Көптеген қонақүйлер қолмен араластырылған сүт коктейльдерін ұсынады. Дәстүрлі тағамдар бойынша қонақүйлердің арасында аймақтық айырмашылықтар бар. АҚШ-та, Мичиган және Огайо аңғарында "Кони Айленд" стиліндегі мейрамханаларда кони хот-догтары, сондай-ақ грек мейрамхана иелерінің ықпалынан туындаған гирос сияқты грек тағамдарының кейбір түрлері ұсынылады. Индиана мен Айова штаттарында шошқа етінен жасалған сэндвичтер көбінесе мәзірде болады. Солтүстік-Шығыста теңіз өнімдеріне көбірек назар аударылады, Мэн штатында қуырылған моллюскалар мен креветкалар, Пенсильванияда сырлы сэндвичтер мен скраппл жиі кездеседі. Оңтүстік-Батыс АҚШ-тағы қонақүйлерде тамалес ұсынылуы мүмкін. Оңтүстік АҚШ-та таңғы асқа арналған әдеттегі тағамдарға бидай ұнынан жасалған қамыр, бисквиттер мен соус, сондай-ақ қуырылған тауық пен қара бауыр сияқты жан азықтары жатады. Нью-Джерсиде "Тейлор ветчинасы, жұмыртқа және ірімшік сэндвичі" көптеген қонақүйлердің ерекшелігі болып табылады. Көптеген қонақүйлерде десерттерді көрсету үшін үстел үстінде немесе артқы жағында мөлдір витриналар орналасқан. Жаңа қонақүйлерде десерттерді айналмалы пісіру шкафтарында көрсету жиі кездеседі. Типик десерттерге түрлі пісірілген торттар мен сырлы торттар жатады.

Көшіп келушілердің әсері

АҚШ-тағы асхана индустриясына иммиграцияның бірнеше буынының арқасында түрлі халықаралық этникалық ықпалдар енгізілді. АҚШ-тағы көптеген асханалар, әсіресе Солтүстік-Шығыста, бірінші және екінші буын америкалықтарға тиесілі немесе олар басқарады. Грек-америкалықтар, сондай-ақ поляктар, украиндар, Шығыс Еуропа еврейлері, итальян-америкалықтар, мексикалықтар және кубалықтар аймаққа қарай едәуір көрінеді. Бұл ықпалдар асханалардың мәзіріне жиі қосылатын грек муссакасы, славян блиндері, еврей маца шарлы сорпасы, деликатес стиліндегі сэндвичтер (мысалы, сиыр еті, пастрами, Рубен), бәліштер мен лосось сияқты тағамдарда байқалады.

Мәдени маңызы

Диндерлер жергілікті халықтың кең ауқымын қызықтырады және көбінесе шағын бизнес болып табылады. ХХ ғасырдың ортасынан бастап олар американдық мәдениеттің бір бөлігі ретінде қарастырылып, елдің мәдени әртүрлілігі мен теңдік принципін көрсетеді. 20 ғасырдың көп бөлігінде, әсіресе Солтүстік-Шығыста, диндерлер көбінесе грек-американдық иммигранттардың отбасыларына тиесілі болып, олар басқарған. Бірнеше солтүстік-шығыс диндерінің мәзірінде гирос пен сувлаки сияқты грек тағамдарының болуы осы мәдени байланыстың куәсі. Диндерлер көбінесе тәулігіне 24 сағат ашық болады, әсіресе қалаларда, және бір кезде АҚШ-тағы тәулігіне 24 сағат жұмыс істейтін ең көп таралған қоғамдық орындардың бірі болды, осылайша олар қалалық мәдениеттің маңызды бөлігіне айналды, барлар мен түнгі клубтармен қатар; түнгі қалалық мәдениеттің бұл екі саласы көбінесе байланысты болады, себебі көптеген диндерлер түнгі уақытта ішімдік ішкеннен кейін келетін клиенттерден жақсы табыс табады. Көптеген диндерлер тарихи тұрғыдан тәулігіне 24 сағат жұмыс істейтін фабрикалардың жанында орналасқан, түнгі ауысымда жұмыс істейтін жұмысшылар клиенттердің маңызды бөлігін құрады. Осы себепті диндерлер кейде жалғыздық пен оқшауланудың символы ретінде қарастырылды. Эдвард Хоппердің 1942 жылғы «Түнгі соқалар» атты суреті кешкі диндерді және оның клиенттерін бейнелейді. Суреттегі диндер Гринвич Виллидждегі нақты орынға негізделген, бірақ ішінара таңдалды, өйткені диндерлер американдық өмірдің анонимді бөлігі болды, яғни осы көрініс елдің кез келген қаласынан түсірілген болуы мүмкін еді, сонымен қатар диндер ұйықтағаннан кейін ұзақ уақыт бойы ояу болатын адамдар табиғи түрде тартылатын орын болды. Диндердің таралуы 1942 жылы Хопперге осы институтты он бес жыл бұрын ол қолданған Automat түнгі асханасының орнына қоюға мүмкіндік берді. Бұл суреттегі диндер Turner Classic Movie Channel телеарнасында әр түнде көрсетілетін фильмнің басты кейіпкерімен еліктелген. Бірақ, әдетте, диндерлер әрқашан американдық оптимизмнің символы болды. Норман Роквелл 1958 жылы салған «Қашқан бала» картинасындағы кейіпкерлерін – жас бала мен қорғаушы жол полициясын анонимді диндердің үстеліне орналастырып, оны американдыққа ұқсатып көрсетті. Телевизия мен кинода (мысалы, «The Blob», «Happy Days», «Grease» және «Diner») диндерлер мен сода фонтандары 1950-ші жылдардағы Америкадағы өркендеу мен оптимизм дәуірін бейнелейді. Олар жасөспірімдердің мектептен кейін кездесетін жері және кездесудің маңызды бөлігі ретінде көрсетіледі. «Алиса» телешоуы диндерді бағдарламаның түсірілім орны ретінде пайдаланды, ал «Сайнфелд» сияқты комедиялық сериалдарда да жиі кездеседі. Диндердің мәдени әсері бүгінге дейін сақталуда. Көптеген стандартты емес мейрамханалар (соның ішінде Денни сияқты франчайзингтер) ностальгиялық сезімді тудыру үшін 1950-ші жылдардағы диндердің стилін көшірді, ал Waffle House диндерден алынған интерьерлік жоспарды пайдаланады. Манхэттен бір кезде диндерімен танымал болған. «Мунданс» диндері Вайомингке дамыту үшін орын босату үшін жіберілді. Диндерлер бүкіл елде танымал, біркелкі тамақтану және жиналу үшін ыңғайлы орынды ұсынады, бұл жылдам тамақтану желілерінің қалайтын қасиеттерімен үйлеседі. Ұсынылатын тағамдардың түрлері, әсіресе бір аймақта (көптеген иммигранттар тұратын аудандардан басқа, онда диндер мен кофеханалар өздерінің мәзірлерін жергілікті тағамдарға сәйкес келтіреді), сондай-ақ бағалар да тұрақты болады. Сонымен қатар, диндерлер жылдам тамақтану желілеріне қарағанда әлдеқайда жекеленіп тұрады; құрылымдар, мәзірлер және тіпті иелері мен қызметкерлері, бір-біріне белгілі бір ұқсастықтары болғанымен, қатаң стандартталған желілік және франчайзингтік мейрамханаларға қарағанда әлдеқайда кеңінен өзгереді. Ливан, Нью-Джерсидегі Kullman Dining Car Company компаниясы жасаған Poirier's Diner және Munson Diner диндері Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген. Диндерлер американдық фильмдер мен теледидарда олардың пайда болғаннан бері маңызды рөл атқарды. «I Love Lucy» сериалындағы «The Diner» атты эпизодта диндерді басқарудың қауіп-қатері, қиындықтары және күлкілі жағдайлары көрсетілген. Архетиптік көріністерге классикалық фильмдердегі маңызды көріністер жатады, мысалы, «Sullivan's Travels» және «The Killers». 1982 жылғы «Rites of passage» фильміндегі «Diner» киносы басты кейіпкерлердің ортақ диндеріне негізделген. «Waitress» (2007) фильмі диндердегі қызметкер туралы. Телевизиялық сериалдардың ішінде Food Network арнасының «Diners, Drive-Ins, and Dives» шоуы бар. «Pennsylvania Diners and Other Roadside Restaurants» (1993) – құжаттық фильм. Диндерлер фотореалист суретші Джон Баэдердің назарында болды, ол АҚШ бойынша 40 жылға жуық диндерді салған. 1990 жылы Williams Electronics Games «Diner» атты пинбол ойынын ұсынды. Ойынның мақсаты – барлық клиенттерге қызмет ету және Dine Time (джекпот) жағып қою.