Кіріспе
Румынияның Селаж округі (сондай-ақ Сильвания жері, сильва, ae – "орман" деген мағынаны білдіреді) – елдің солтүстік-батысында, Кришана және Трансильвания тарихи аймақтарында орналасқан округ (юдец). Солтүстікте Сату-Маре және Марамуреш округтерімен, батыс және оңтүстік-батыста Бихор округімен, оңтүстік-шығыста Клуж округімен шектеседі. Залау округтің орталығы және ең ірі қаласы болып табылады.
Sălaj County (also known as Land of Silvania, silva, ae means "forest") is a county (județ) of Romania, located in the north west of the country, in the historical regions of Crișana and Transylvania. It is bordered to the north by Satu Mare and Maramureș counties, to the west and south west by Bihor County, and to the south east by Cluj County. Zalău is the county seat, as well as its largest city.
Этимология
Венгр тілінде Szilágy megye, словак тілінде Salašská župa, ал неміс тілінде Kreis Zillenmarkt деп аталады. Аймақ Sălaj өзенінің атымен аталыпты, ал өзеннің аты венгр тілінде Szilágy – "қарағайлы арна" дегенді білдіреді, "szil" – "қарағай", "ágy" – "арна" сөздерінен құралған.
Ежелгі дәуір
1978 жылы 28 шілдеде спелеологтар тобы Кучулат үңгірінен Румынияда бірегей 12 000 жылға жуық палеолиттік суреттерді тапты. "Румынияның Алтамирасы" деп аталатын бұл үңгірде жылқылар мен мысықтарды қоса алғанда, жануарлардың бірнеше қызыл суреттері бар. Бұл Оңтүстік-Шығыс Еуропада осы сияқты бірінші кездесетін құбылыс. Қазіргі Салаж ауданының аумағындағы алғашқы ауылдар 7 500 жыл бұрын пайда болған. Салаж аймағындағы алғашқы қыш құмыралар да шамамен сол жаста. Бұл ауданда бірнеше бөлмелі алғашқы үйлер шамамен 6 000 жыл бұрын салынған. Румыния аумағындағы қола дәуірінің толық зерттелген жалғыз елді мекені Салаж округіндегі Рецеяда орналасқан. Осы уақытқа дейін б.з.б. 17-9 ғасырларға жататын 63 қола бұйым табылды. Бұл кезеңнен Салаж ауданында табылған қола бұйымдар бүгінде Германия, АҚШ, Венгрия және Бухарест мұражайларында көрсетілуде. Алты қорғаныс цитаделі алғашқы темір дәуіріне, б.з.б. 11-4 ғасырларға жатады.
Дако-рим дәуірі және ерте орта ғасырлар
Біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасыр мен біздің заманымыздың 1 ғасыры аралығында Sălaj қазіргі аумағын дактар мекендеген. Красна мен Баркау өзендері арасында дак тайпаларының одағы құрылды, ол солтүстік-батысқа, Трансильванияға және одан әрі қарай саяхат жолдарын, сондай-ақ сауда-саттықты, әсіресе тұз саудасын бақылап тұрды. Дакия дәуірінен күміс монеталар мен әшекейлерден тұратын кемінде 23 дак қазынасы табылды. 3000 монета мен 70 күміс әшекейдің жалпы салмағы шамамен… (салмақ көрсетілмеген). Sălaj округінде барлығы 30 дак ауылы мен 15 дак қамалы табылды, олар одақтың батыс жағын қорғады. Бұл қамалар төбелерде орналасқан, олардың айналасында орлар мен топырақ қабырғалар салынған, ал олардың үстіне ағаш қоршаулар орнатылған. Тайпалық одақтың орталығы Магура Шимлеуидегі елді мекендер мен бекіністер кешенінде болды. Округтың батыс жартысында римдік әскери бақылауда вандалдар қоныстанды, олар римдіктердің қолдауымен басқа тайпалармен күресу үшін дактармен одақ құрды. Вандалдар біздің заманымыздың 1 ғасырында қазіргі Дания аумағынан келді. Дакияны жаулап алғаннан кейін римдіктер Дакияның елордасы Поролиссумды (қазіргі Моиград) дак қонысының орнына салды. Поролиссум елордасында шамамен 20 000 тұрғын болды, оларды жергілікті кастрадағы әскерлер қорғады. Римдегі амфитеатрдың нақты көшірмесі саналатын, 6000 орындық амфитеатр көркемдік құндылығымен ерекшеленеді. 214 жылы рим императоры Марк Аврелий Антонин Поролиссумға сапар шекті. Поролиссумда этникалық дактардан құралған III Дакорум когортысы уақытша орналасқан, олар жаяу әскер ретінде соғысқан. Sălaj округі аумағында тоғыз рим кастрасы (Certinae, Largiana, Optatiana, Porolissum, Brusturi, Buciumi, Jac, Tihău және Zalău) және провинцияның лимесі (бекітілген шекара) анықталды. 275 жылы римдік билік провинцияны тастап кетті, бірақ жергілікті халық сол аумақтарда өмір сүруін жалғастырды. Рим империясының билігі кеткеннен кейін олардың осы аймақта болғаны археологиялық зерттеулермен дәлелденген. Содан кейін гепидтер бұл аймақтан өтіп өтті. Шимлеу Сильваниеден табылған екі гепид алтын қазынасы, жалпы салмағы шамамен… (салмақ көрсетілмеген), 5 ғасырға жатады және қазір Вена мен Будапешт мұражайларында сақталады. 6-7 ғасырларда славян тайпалары бұл аймаққа келіп, жергілікті халықты кездестірді. Ерте орта ғасырларда, 10 ғасырда, Менуморут воеводтығы мен Гелу воеводтығы арасындағы шекара Месеш тауларында орналасқан. Ерте ортағасырлық кезеңнен Sălaj округінде 100-ден астам елді мекендер анықталды (7-13 ғасырлар). Трансильванияда ұйымдастырылған алғашқы округтердің бірі 1090 жылы құрылған Crasna округі болды, ол қазіргі Sălaj округінің бір бөлігін құрайды. Византиялық жылнамалар мен Анонимустың "Gesta Hungarorum" еңбектері бұл жерлердегі румындар туралы, олардың ұйымдасқан тәсілдері туралы, сондай-ақ Zalău-дың алғашқы жазбадағы айғауы (1220 жылы villa Ziloc ретінде) туралы алғашқы мәліметтерді келтіреді.
Венгрия патшалығы тұсында
XI ғасырдың екінші жартысынан бастап венгрлер Трансильванияны жүйелі түрде жаулап алды, ол Венгрия Корольдігінің құрамында автономды воеводалық ретінде ұйымдастырылды. Орта ғасырларда Трансильвания саясатын Unio Trium Nationum монополиялады (1437–1438 жылдардағы Бобална көтерілісі кезінде құрылған дворяндардың, саксон және секели билеушілерінің саяси одағы). 1526 жылдан бастап Трансильвания Осман империясының билігіне бағынған Шығыс Венгрия Корольдігінің құрамына кірді, ал 1570 жылы Трансильвания Княздығы болып өзгерді. 1691 жылдан кейін княздық Габсбургтердің тікелей басқаруына көшті. 1765 жылы ол Трансильвания Ұлы Княздығына айналды. 1867 жылы Аустрия-Мажар империясы құрылғаннан кейін Трансильвания мемлекет ретінде жойылды, қайтадан Венгрия Корольдігіне қосылды. 1876 жылы ұқсас аумақты қамтитын дәл осындай атаумен округ (Сзиляги округі, Comitatul Sălaj) құрылды. Салай округінде ақсүйек отбасыларына (Драгу, Джибу, Гарбу, Шимлеу Сильваниесі және т.б.) тиесілі ортағасырлық цитадельдер мен қамалдар бар. Олардың ішінде 13-шы ғасырда салынған, Трансильвания воеводаларының, кейін Молдавия князі Петру Рарештің меншігі болған Алмашу цитаделі (Cetatea Almașului) (қазіргі уақытта қираған). Салай округінің тарихында Михаил Батырдың басшылығымен Валахия, Трансильвания және Молдавияның алғашқы саяси одағын жасаған тұлғаның тарихи фактілеріне байланысты маңызды эпизод бар. 1601 жылдың 3 тамызында Михаил Батыр мен австриялық генерал Джорджо Баста бастаған әскерлер Гурсулау (Горошло) қаласының жанында (мемориал орнатылған) ханзада Сигизмунд Батори бастаған венгр әскерін жеңді. Румынияның ұлттық құқықтары үшін күресте Салай округінің тұлғалары көшбасшылық етті. 1848 жылғы румын революционерлерінің арасында Трансильваниядағы румын революциясының идеологы болған Александру Папиу Илариан мен Симион Барнуциуді атауға болады. Трансильванияда Румын Ұлттық партиясы құрылғаннан кейін (1869) және "пассивистік" тактиканы қабылдағаннан кейін (Мажарстанның саяси өміріне қатысудан бас тарту), партияның Салай басшылары саяси пассивизм кезеңіндегі ең үлкен наразылыққа, "Меморандистік қозғалысқа" (1892–1894) қатысты. Георге Поп де Басештидің үлесі ерекше болды. Саяси пассивизмнің сәтсіздігі ПНР басшыларын 1905 жылдан бастап "саяси белсенділікке" өтуге мәжбүр етті. Саяси белсенділік кезеңінде Трансильвания румындары Будапешттегі парламентте өкілдікке ие болды, онда ұлттық құқықтарды қорғады. Осы орайда Салай тарихындағы ең ұлы саясаткер Иулиу Маниудың қызметі ерекше көзге түсті. 1918 жылғы ұлттық және халықаралық жағдайлардың қолайлы болуына байланысты Трансильваниядағы румындардың басшылары Алба-Юлиядағы Ұлы Ұлттық Ассамблеяны ұйымдастырды (1 желтоқсан 1918), ол Трансильванияның Румыниямен бірігуін жариялады. Салайдағы саяси элита оқиғаларда жетекші рөл атқарды. Георге Поп де Басешти Ұлы Ұлттық Кеңестің (заң шығарушы орган) президенті болып сайланды, Иулиу Маниу Басқарушы Кеңестің (атқарушы орган) президенті болды, ал Виктор Делеу Басқарушы Кеңестің ішкі істер бөлімінің басшысы болды (екі мекеме Трансильванияны 1920 жылдың сәуіріне дейін уақытша автономия кезінде басқарды).
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Округтың аумағы 1920 жылы Трианон шартына сәйкес Австрия-Мажарстанның мұрагер мемлекеті ретінде Румынияға Венгриядан берілді. 1925 жылы румындық шенеуніктер оны округ ретінде ұйымдастырды. Соғыс аралық кезеңде Sălaj Ұлы Румыния тарихында дамыды. PNR президенті, кейін PNȚ президенті және Румынияның премьер-министрі Иулиу Маниудің саяси қызметі ерекше атап өтілді. Ұлы Румынияның басында Sălaj округінің ауданы 3 815 км² және 226 716 тұрғыны болды, оның ішінде: 139 878 румын, 70 405 венгр, 9 322 словак, 831 еврей, 6 282 басқа ұлт өкілдері. Ұлы Румынияның заңнамасы мектептер мен бөлімдердің ана тілінде жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынды. Мемлекеттік архивтердегі құжаттарға сәйкес, 1933 жылы Sălaj округінде 342 642 тұрғын болды, оның ішінде: 202 176 румын, 90 800 венгр, 30 840 неміс, 17 138 еврей, 1 715 басқа ұлт өкілдері. Оқушылар саны: 44 921 румын, 20 192 венгр, 3 287 неміс, 2 111 еврей, 396 басқа ұлт өкілдері. 1938 жылы король Карол II жаңа Конституцияны жариялады, содан кейін ол Румыния аумағының әкімшілік бөлінісін өзгертті. Округтарды біріктіру арқылы 10 ținuturi (шамамен аударма: "жерлер") құрылды, оларды король тағайындаған rezidenți regali (шамамен аударма: "Саралық резиденттер") басқарды, префекттердің орнына. Sălaj округі Ținutul Crișurilor құрамына кірді. 1940 жылдың 30 тамызында нацистік Германия мен фашистік Италияның төрелігімен жасалған Екінші Вена шарты бойынша Румыния Солтүстік Трансильванияны Венгрияға беруге мәжбүр болды. 1945 жылдың наурызына дейін, содан кейін бұл бөлік Петру Гроза үкіметі кезінде Румынияға қайтарылғанша, Sălaj қайтадан Венгрияның бір бөлігі болды. 1940 және 1944 жылдар аралығында Сзиляги округінде 495 адамның өмірін қиған оқиғалар болды, олардың көпшілігі Ип және Трезнеа қырғындарына ұласты. 1944 жылдан бастап румындық әскерлер кеңестік көмекпен алынған аумақты қайтарып алып, оны Румынияға қайта біріктірді, округті қайта құрды. 1944 жылдың 14 қазанынан бастап румын әскерлері аумақта әскери операциялар жүргізді, алайда аймақта құрылған румын жарымәскери топтарының әрекеттеріне байланысты румын әкімшілігі қазан айында осы аумақтардан қуылды, олар Венгрияның Солтүстік Трансильваниядағы румындарға қарсы жасаған зұлымдықтары үшін кек алуға тырысты. Трианон шартына сәйкес округке румындардың билігі 1947 жылғы Париж бейбітшілік шартында қайта расталды. 1947 жылдан кейін Sălaj тұрғындары коммунистік тоталитарлық режимнің қиындықтарын бастан өткерді. Sălaj тұлғаларының арасында суретші Иоан Симаны атап өтуге болады, ол 1980 жылы Залаудағы Тарих және өнер музейіне суреттер, графика, жеке мұрағаты мен өнер кітапханасын сыйға берді. Округ 1950 жылы коммунистік Румыния үкіметі тарапынан таратылды және 1968 жылы Румыния округтік әкімшілік жүйесін қалпына келтіргенде қайта құрылды. 1989 жылдың желтоқсанынан кейін демократиялық саяси режимге оралу және Еуроатлантикалық интеграция жағдайында Sălaj этникалық келісімнің үлгісіне айналды, бұл білім беруде де көрінді. Саяси тұрғыдан алғанда, Иулиу Маниудің бұрынғы жеке хатшысы Корнелиу Копосудың қызметі ерекше атап өтілді. Оның есімі революциядан кейінгі Румыниядағы биліктегі алғашқы демократиялық ауысудан кейін құрылған Румыния Демократиялық Конвенциясының құрылуымен байланысты.
География
Сәләж округі 3,864.38 км² (ел аумағының 1,6%) жерді алып жатыр, оның ішінде 239,613 га – егістік жерлер, 105,833 га – орман, ал 41,000 га – тұрғын аймақтар. Ол елдің солтүстік-батысында, Шығыс Карпат және Апусени тауларының арасындағы, «Сомеш платосы» деп белгілі байланыс аймағында орналасқан.
Көңіл көтеру
Рельеф негізінен төбелі, оңтүстік-батысында таулар шағын бөлігін құрайды. Төбелі аймақ Сомеш платосынан және Сильванияның етегіндегі төбелерден тұрады. Таулы аймақ Апусени тауларының екі солтүстік тармағымен ұсынылған: Măgura Priei шыңымен (996 м) және Plopiș. Депрессиялар округ аумағында кеңінен таралған және халық қоныстануы мен маңызды ауыл шаруашылығы аймақтарын құрайды.
Климат
Климат жағынан Sălaj округі географиялық орналасуына байланысты орташа қоңыржай континенттік климат аймағында орналасқан, батыс және солтүстік-батыс ауа ағындары басым. Ауаның температуралық режимі биіктікке, жер бедерінің күрделілігіне және бағытына, сондай-ақ жергілікті факторларға байланысты, орташа температура шамамен 8 °C құрайды. Залаудағы орташа температура (1961–1990 жылдар аралығында есептелген) 9,5 °C, және ол жоғарылау тенденциясын көрсетуде. Залау метеорологиялық станциясында тіркелген ең жоғары температура 1952 жылдың 16 тамызында 38 °C, ал ең төменгі температура 1954 жылдың 25 қаңтарында -23,5 °C болды.
Гидрографиялық желі
Ауданның гидрографиялық желісінің ұзындығы 1 263,7 км, оның ішінде Someș өзені 95 км, Almaș 68 км, Agrij 48 км, Crasna 71 км, Barcău 54 км аумақтың ішінде өтеді. Су жамылғысы 57,8 км² құрайды, бұл ауданның жалпы ауданының 1,5% болып табылады.
Флора
Салаж ландшафты емен, жапырақ түсетін, шырша және басқа жапырақты ормандармен, жайылымдармен және жүзімдіктермен, жеміс ағаштарымен, дәнді дақылдармен кезектесіп орналасқан, сондай-ақ антропогендік ландшафттармен араласқан ауыл шаруашылығы жерлерін қамтиды.
Білім
10 жастан асқан тұрғындардың 47,8%-ы төмен деңгейдегі білім алған (бастауыш, гимназия немесе мектепті бітірмеген), 41,4%-ы орта деңгейдегі білім алған (жоғары емес кәсіптік-техникалық, орта мектеп немесе кәсіби және оқушы), ал 10,8%-ы жоғары білім алған. 2011 жылы жоғары білімді адамдардың саны 2002 жылмен салыстырғанда 2,3 есеге артты, ал төмен деңгейдегі білімді адамдардың саны 24,9%-ға азайды. 2011 жылдың 20 қазанында 10 жастан асқан халықтың жалпы санындағы сауатсыз адамдардың үлесі 1,8% құрады, бұл 2002 жылғы санақтан 1,2%-ға төмен.
Тарихи округ
Тарихи тұрғыдан алғанда, округ Ұлы Румынияның солтүстік-батыс бөлігінде, Венгриямен шекарада орналасқан. Оның аумағының шығыс жартысы Трансильвания тарихи аймағында, ал батыс жартысы Кришана аймағында жатқан. 1925 жылғы әкімшілік біріктіру заңынан кейін округтің атауы өзгеріссіз қалды, бірақ аумағы қайта ұйымдастырылды. Ол оңтүстікте Бихор және Клуж округтерімен, шығыста Сомеш округімен, солтүстікте Сату Маре округімен және батыста Венгриямен шектесетін. Аралық соғыс кезеңіндегі округтің аумағына қазіргі Sălaj округі, қазіргі Бихор округінің солтүстік бөлігі және қазіргі Сату Маре округінің оңтүстік-батыс бөлігі кірген.
Халық саны
1930 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша округтің халқы 343 347 адамды құрады, оның ішінде 56,2% румындар, 31,4% венгрлер, 4,7% немістер, 3,9% яһудилер, сондай-ақ басқа да аз ұлт өкілдері болды. Діни құрамында 52,6% грек-католиктері, 25,4% кальвинистер, 12,2% рим-католиктері, 4,0% еврейлер, 4,4% православие дінін ұстанушылар, сондай-ақ басқа да аз ұлт өкілдері еді.
Қала тұрғындары
1930 жылы округтің қалалық халқы 31 830 адамды құрады, оның ішінде 46,1% венгрлер, 31,6% румындар, 13,4% еврейлер, 5,6% немістер және басқа да аз ұлт өкілдері болды. Қала халқының ана тілі ретінде венгр тілінде 62,0% адам сөйлесе, румын тілінде 27,5%, идиш тілінде 8,0%, неміс тілінде 1,2% және басқа да аз ұлт өкілдерінің тілдерінде сөйледі. Діни нанымдары бойынша қала халқының 28,6% реформаторлар, 27,2% грек-католиктері, 24,2% рим-католиктері, 13,8% еврейлер, 4,9% православие дінін ұстанатын азаматтар және басқа да аз ұлт өкілдерінен тұрды.