Кіріспе

Clann na Poblachta (; "Республиканың отбасы/ұрпақтары") – 1946 жылы Ирландия Республикалық Армиясының бұрынғы Бас штаб бастығы Шон МакБрайд құрған ирландтық республикалық саяси партия.

Қор

Clann na Poblachta ресми түрде 1946 жылғы 6 шілдеде Дублиндегі Барри қонақүйінде іске қосылды. Алғашқы "Ард Фейс" 1947 жылғы қарашада Балалайка би залында өтті. Шон МакБрайдтың жаңа партиясы қаладағы наразы жастар мен республикашылдарды қызықтырды. Көптеген адамдар Эмон де Валераның Ирландиядағы басты республикалық партиясы – Фианна Фейлден шеттеді, олар, көбірек жіті республикашылдардың пікірінше, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ирландиядағы тәртіпсіздіктерде ИРА тұтқындарына өлім жазасын орындау арқылы өз принциптеріне қиянат жасады. Clann na Poblachta сонымен қатар ескі Азамат соғысы саясатына көңілі тоймаған және әлеуметтік мәселелерге көбірек назар аударуды қалаған адамдардан да қолдау алды. Соғыстан кейінгі Еуропада көптеген адамдар фашизм мен коммунизмнің өркендеуіне жұмыссыздық, нашар тұрғын үй, кедейлік және ауру сияқты әлеуметтік жамандықтарды кінәлады. Бұл жаңа көңіл-күй Ирландиядағы адамдарға да әсер етті. Кейбіреулер Clann na Poblachtaны Фианна Фейлдің орнына келтіретін партия деп қарады. Басқалары оны маргиналданған Синн Фейннің орнына, ал тағы бірі – дәстүрлі келісімге және келісімге қарсы Азамат соғысының бөлінісінен үзіліс деп қарады. Жаңа партия 1947 жылы қарқынды өсті. Партияға АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттің "Жаңа мәмілесі", британ премьер-министрі Клемент Эттлидің әлеуметтік мемлекеті, Еуропалық христиан демократиясы және ирландиялық республикашылдық сияқты әлеуметтік-демократиялық саясаттар ықпал етті. Ол Ноэль Хартнетт және Кэтлин Кларк сияқты дәстүрлі республикашылдардан бастап, туберкулезбен күресуге партияның берілгендігіне байланысты тартылған доктор Ноэль Браун сияқты социал-демократтарға және сол кездегі партия ішіндегі жанжалдарға байланысты отставкаға кеткен бұрынғы Лейбористтік партияның атқарушы мүшесі Педар Кованға дейін әртүрлі адамдарды қамтыды. Ирландияның әлеуметтік және денсаулық сақтау жүйесі қаржы тапшылығына тап болды және католик шіркеуінің мемлекеттік араласуға деген қарсылығы прогреске кедері келтіретін әлеуметтік жүйемен күресіп жатты. Туберкулез – бұл апат, ал Ирландия оны жеңуде Батыс Еуропадан қалып қойды. Сонымен қатар, тегін орта білім болмады (бұл жағдай 1960 жылдарға дейін сақталды). Дамудың баяудығы және нашар экономикалық көрсеткіштер эмиграцияның жоғары деңгейіне және ауылдық жерлердің халқының азаюына әкелді. Clann na Poblachta Ирландия саясатындағы дағдарыс кезеңінде құрылды. Екі ірі саяси партия – Фианна Фейл және Файн Гейл әлсіз болды. Fine Gael бәсекелесінің үстемдігіне және Фианна Фейл жақтастарының көңілін табуға қабілетсіздігіне байланысты дағдарыста болды. Фианна Фейл партиясы жаппай жұмыссыздық, кедейлік және эмиграцияны тоқтату бағдарламасының сәтсіздігіне байланысты қолдауын жоғалтып жатты. 1944 жылы Лейбористтік партия Уильям О'Брайен мен Джеймс Ларкин арасындағы жеке дауларға байланысты қатты бөлінді, ал Clann na Talmhan фермерлердің қажеттіліктеріне тым көп көңіл бөлгендіктен тым мамандандырылған деп есептелді.

Сайлаудағы табыстылық

1947 жылдың қазан айында Clann na Poblachta екі қосымша сайлауда (Дублин округі мен Типперриде) жеңіске жетті. Таоишиг де Валера жаңа партияның тудырған қаупін сезіп, 1948 жылдың ақпан айында Clann na Poblachta-ны алаңдату үшін кезектен тыс жалпы сайлау шақырып, оларды дайындықсыз ұстауға тырысты. Сол кезде Clann Фиана Фейлдің орнын көпшілік республикалық партия ретінде де, мемлекеттің жетекші партиясы ретінде де алмастыруға үміттенді. Де Валераның бұл қадамы толыққанды сәтті болмады. Clann na Poblachta күтілгеннен кем, бар болғаны он орын жеңіп алды. Дегенмен, сайлау нәтижесінде оппозициялық топтардың бірігіп, жеті тәуелсіз депутаттың қолдауымен үкімет құруға және де Валераны 16 жылдан кейін алғаш рет оппозицияға жіберуге жеткілікті орын алды. Бірінші көппартиялық үкімет Fine Gael, Лейборист партиясы, Ұлттық лейборист партиясы, Clann na Talmhan, Clann na Poblachta және бірқатар тәуелсіз депутаттардан құралды. Clann "оларды биліктен қуу" платформасымен сайлауға қатысқандықтан, Фиана Фейлмен коалиция құру мүмкін болмады. Алайда, Clann-дағы республикашылдар Фине Гейл басқаратын үкіметте қызмет етуге ыңғайсыздық сезінді. Олар әсіресе Азамат соғысы кезінде еркін мемлекеттің генералы болған Ричард Малкахи басқаратын үкіметке қарсы болды. Лейборист партиясының басшысы Уильям Нортонның ұсынысымен ешбір партия басшысы Таоишиг болмайды деген келісімге келді. 1920 және 1930 жылдары Cumann na nGaedheal үкіметінде бас прокурор болып қызмет еткен Джон А. Костелло Фине Гейлдің Таоишигтік лауазымға кандидат ретінде таңдалды. Нортон Танайст болды, ал Макбрайд Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Clann социалистер мен республикашылдардың тұрақсыз коалициясы болды. Сол жақтан келген наразылықты басу үшін Макбрайд Ноэль Браунды Денсаулық сақтау министрі қызметіне ұсынды. Алайда, партияның көптеген республикашылары Фине Гейлмен бірлесіп жұмыс істеуге келіспеді, ал үкіметке қосылу партияның беделін әлсіретті. Билікке келген соң Макбрайд партияның республикалық және бөлініске қарсы ұстанымдарын нығайтып, Костеллоға солтүстік протестант Денис Ирландты Сенад Éireann-ға ұсынуды сұрады. Ирланд Солтүстік Ирландияда тұратын Оирехтас мүшесінің алғашқы өкілі болды.

Сыртқы істер

Министр сыртқы істердің және беделді республикашыл ретінде Макбрайд 1936 жылғы Сыртқы қатынастар заңының жойылуына зор үлес қосты. 1948 жылдың қыркүйегінде Костелло Канадада үкіметтің Ирландияны республика деп жариялауға дайын екенін мәлімдеді. Қажетті заңнама – 1948 жылғы Ирландия Республикасы заңы – Ойрехтас арқылы қабылданды және 1949 жылғы Пасхада Ирландия Республикасы құрылды, корольдің қалған функциялары Ирландия Президентіне жүктелді. Макбрайд Ирландияны кез келген жағдайда республика деп есептеді (де Валера сияқты) және заңның жойылуын британдық байланыстың соңғы іздерін жою деп қарады. Алайда, ол Костеллоның өзінің идеясын ұрлағанына қатты ашуланды және Ирландия Республикасының ашылу салтанатына қатысудан бас тартты. Үкімет пен оппозиция бірлесіп «Бөліске қарсы науқан» деп аталатын, бөлістің біртұтас Ирландияға кедергі келтіретін жалғыз фактор екенін мәлімдеді. Шетелдік конференцияларда ирландтық делегаттар бөлістің жойылуы үшін өз ұстанымдарын білдірді. Бұл науқан Солтүстік Ирландиядағы юнионистер үкіметіне ешқандай әсер етпеді. Макбрайд Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны әзірлеген кезде Сыртқы істер министрі болды. Ол 1949-1950 жылдары Еуропа Кеңесі Министрлер комитетінің төрағасы болды және 1950 жылдың 4 қарашасында Римде қол қойылған осы конвенцияның қабылдануына үлкен үлес қосты. 1950 жылы ол Еуропа Кеңесінің Сыртқы істер министрлері кеңесінің төрағасы болды және 1948-1951 жылдары Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымының вице-президенті қызметін атқарды. Ол Ирландияның Солтүстік Атлантика шарты ұйымына (НАТО) қосылмауына жауапты болды. Сыртқы істер министрі ретінде Макбрайд кеңестік агрессияға қарсы тұру үшін Ирландияның НАТО-ға қосылу ұсынысын қабылдамады. Ол бұл Республиканың Солтүстік Ирландияны мойындауына әкелетініне қатысты. Алайда, Ирландияның коммунизмге қарсы екенін мәлімдеді. 1950 жылы ол АҚШ-қа екіжақты одақ туралы ұсыныс жасады, бірақ ол қабылданбады. Ирландия әскери одақтан тыс қалды. 1949 жылы Ирландия Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымы мен Еуропа Кеңесіне негізгі мүше ретінде қосылды. Макбрайд сонымен қатар Ирландияға «стерлинг активтерін қайтаруды» ұсынды: негізінен, британдық облигацияларын сату және ақшаны отандық кәсіпорындарға инвестициялау арқылы ирланд фунтын фунт стерлингінен ажырату. Ирландияның Қаржы министрлігінің шенеуніктері, британдық қазынашылығымен жақсы қарым-қатынаста болған және ажырату Ирландияны оқшаулап, инвестицияларды тежейтінін ойлаған, бұл саясатқа қарсы болды. Бұл мәселе 1949 жылы фунт стерлингінің құнын төмендету кезінде шиеленісті күйге жетті. Ажыратуды талқылау үшін өткен екі үкіметтік отырысқа қарамастан, фунт стерлингі байланысын сақтау туралы шешім қабылданды, ол 1979 жылға дейін сақталды.

Қоғамдық денсаулық сақтау саясаты мен туберкулезге қарсы күрес

Ноэль Браун денсаулық сақтау министрі ретінде өте даулы болды. Медицина докторы болған ол екі саясатымен танымал атанды. Олардың бірі – туберкулезге қарсы табысты науқан. Туберкулезбен ауыратын адамдарды анықтау үшін тегін массалық рентген түсіру енгізілді, оларға тегін стационарлық ем көрсетілді. Аурумен күресу үшін жаңа дәрілер де пайдаланылды. Браун осы науқанға маңызды үлес қосса да, бастамашылығы Конн Уордқа – де Валера үкіметіндегі жергілікті басқару және халық денсаулығы министрінің парламенттік хатшысына тиесілі еді; Уордтың алдын ала жасаған жұмысы мен Браунның іс жүзінде іске асыруы Ирландияда туберкулезді дерлік жойған, жоғары бағаланған жобаны құрады.

Ана мен бала схемасы

Браунның екінші бастамасы әлдеқайда даулы болды. 1950 жылы Браун 1947 жылғы Денсаулық сақтау туралы заңның бөліктерін іске асыруға тырысты. Бұл заң барлық аналар мен он алты жасқа дейінгі балаларға, олардың табысына қарамастан, тегін медициналық көмек беруді көздеді. Алайда, «Ана мен бала» жобасы, осылай аталған, Ирландия дәрігерлері мен Ирландия католик епископтарының күшті қарсылығына тап болды. Дәрігерлер бұл келісімге қарсы болды, себебі олар табыстарын азайтудан және пациент пен дәрігер арасына мемлекеттің араласуынан қауіптенді. Католик епископтары бұл заңды өте қауіпті коммунистік идея деп санады. Олар бұл заңның бала тууды шектеу және аборт жасауға мүмкіндік беруінен қорқып, алаңдады. Браун епископтармен кездесіп, оларды қанағаттандырғанын ойлады. Бірақ, оның бұл мәселені шебу тәсілі иерархиядағы ықтимал жақтастарын, әсіресе епископ Уильям Дж. Филбинды, және «Ана мен бала» жобасын жеке түрде қолдаған медициналық қызметкерлердің бір бөлігін наразылыққа түсірді. Сонымен қатар, кабинет отырыстарына нашар қатысуы және кабинет әріптестерімен шиеленіскен қарым-қатынасы олардың да оны қолдамауына себеп болды. 1951 жылдың 11 сәуірінде партия жетекшісі Макбрайд Браунның отставкасын талап етті, ол да кабинетен шықты. Браун Clann na Poblachta партиясынан кетіп, бірнеше TD онымен бірге партиядан шығып, партияның нашар ішкі бірлігін толығымен жойды.

Қалпына келтіру және таратылу

1951 жылы коалицияның күшейіп келе жатқан қысымға төтеп беруі қиын болды, сондықтан сайлау жарияланды. Clann na Poblachta партиясы тек екі орынға дейін қысқарды. Ноэль Браун мен Джек Маккуиллан екеуі де тәуелсіз кандидаттар ретінде сайланды және де Валераның азшылық үкіметін қолдады. 1954 жылы тағы бір жалпы сайлау өтті, нәтижесінде Костелло Taoiseach ретінде екінші партиялық үкімет билікке келді. Clann na Poblachta үкіметпен сенім мен көмек көрсету туралы келісімге келгенімен, үкімет құрамына кірмеді. Көптеген маңызды қолдаушыларының республикалық көзқарастарына сәйкес, Clann партиясы Солтүстік Ирландиядағы, осы көзқарастарды ұстанатын республикашылдармен тығыз байланыс орнатып сақтады. Олар 1937 жылғы Конституцияны және оның негізінде жұмыс істейтін үкіметті Ирландия Республикасында заңды деп мойындады (осы мәселеде Sinn Féin-нен ерекшеленді), бірақ Солтүстік Ирландияда қарулы күрес мүмкіндігін ашық қалдырды. Осындай байланыстың ең белгілісі Clann мен Лиам Келли және оның Fianna Uladh ұйымы арасындағы байланыс болды, тіпті Келли мен Fianna Uladh ұйымының қарулы бөлімі (Saor Uladh) Солтүстік Ирландияда әскери науқан жүргізіп жатқан кезде де. 1954 жылы Clann партиясы Келлидің Seanad Éireann-ға сайлануын (Fine Gael кеңесшілерінің дауыстары арқасында) екінші партиялық үкіметті қолдау шарты ретінде қойды. Келли сол кезде бүлік тудыратын сөз сөйлегені үшін түрмеде отырған еді. 1957 жылдың басында Clann партиясының қолдауын кері тартып алуының басты себептерінің бірі – экономиканың күрт нашарлауымен қатар, үкіметтің жаңа ғана бастаған Шекаралық науқанына қарсы қатаң шаралар қолдануы болды. 1957 жылғы сайлауда Макбрайд Dáil Éireann-дағы өкілдігінен айырылды, ал одан кейінгі екі қосымша сайлауда орын алуға ұмтылысы саяси мансабын аяқтады. Партия 1961 жылғы жалпы сайлауға қатысты, бірақ Dáil-ге тек бір ғана кандидат сайланды. Каваннан сайланған Джон Талли 1965 жылғы жалпы сайлаудан шыққан Clann na Poblachta партиясының жалғыз депутаты болды. Партия Лейборист партиясымен бірігу мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізді, бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталды, себебі қатысушылар біріккен партияның бағыты туралы келісе алмады, сондай-ақ Sinn Féin немесе Ұлттық прогрессивті демократтар партияларын қосуға бола ма деген мәселеде де келісімге келмеді. 1965 жылдың 10 шілдесінде өткен партияның Ard Fheis-інде Clann na Poblachta өзін таратуға дауыс берді.

Жалпы сайлау нәтижесі

Сайлауда жеңіп алған орындар ± Позиция Бірінші бақылау дауысы % Үкімет басшысы1948 10 4-ші 174,823 13,2%Көалиция (FG LP CnP CnT NLP) Seán MacBride1951 8 5-ші 54,210 4,1%Оппозиция Seán MacBride1954 1 5-ші 41,249 3,1%Оппозиция Seán MacBride1957 2 6-шы 20,632 1,7%Оппозиция Seán MacBride1961 5-ші 13,170 1,1%Оппозиция Seán MacBride1965 4-ші 9,427 0,8%Оппозиция Seán MacBride