Илокос Норте: Тарихы, мәдениеті және географиясы

Кіріспе

Илокос-Норте (; ) – Филиппиннің Илокос аймағында орналасқан провинция. Оның астанасы Лаоаг қаласы, Лусон аралының солтүстік-батыс бұрышында орналасқан, шығысында Кагаян және Апаяомен, оңтүстік-шығысында Абрамен, оңтүстік-батысында Илокос Сурмен шектеседі. Илокос-Норте батысында Батыс Филиппин теңізімен, солтүстігінде Лусон бұғазымен шектеседі. Илокос-Норте өзінің ерекше географиясы және мәдениетімен танымал. Бұл жақсы сақталған испан отаршылдық дәуірінің көптеген мысалдарымен сипатталады, оның ішінде Лаоагтағы Сент-Вильям соборы, батып бара жатқан қоңырау мұнарасымен және жер сілкінісі барокко стилінде салынған, сондай-ақ Паоайдағы Сент-Августин шіркеуі, ол Филиппиндегі ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасының бірі болып табылады, және Кейп Бохедор маяғы. Танымал географиялық ерекшеліктерге Ла-Паз құмды төбелері, Пагудпуд жағажайлары және Бургостағы эрозияға ұшыраған калькаренитті Капурпураван тас формациясы жатады. Бұл Филиппиннің бірнеше көрнекті қайраткерлерінің туған жері, олардың ішінде бұрынғы президент Фердинанд Э. Маркос, филиппин революциялық соғысының генералы Артемио Рикарте және Iglesia Filipina Independiente негізін қалаушыларының бірі Грегорио Аглипай бар. Илокос-Нортеде үш жел электр станциясы орналасқан. Олар Бургос, Пагудпуд және Бангиде орналасқан, соңғысы Филиппиндегі алғашқы жел энергиясын өндіретін станция.

Ерте тарих

Испандықтар келгенге дейін Илокос-Норте, Илокос-Сур, Абра және Ла-Унион аймақтарын қамтитын кең өңір болған. Жапония мен Қытайдан келген саудагерлер осы аймаққа алтынға мұқтаж заттар – шыныжүзі, керамика және жібек саудалау үшін жиі келіп тұратын. Бұл өңірдегі австронезиялықтар өз жерлерін "самтой" деп атаған, бұл "сао ми той" сөзінен шыққан, мағынасы – "біздің тіліміз".

Испанияның отаршылдық дәуірі

1571 жылы испан конкистадорлары Маниланы бақылауларына алды және жаңа жерлерді жаулап алуға кірісті. Мигель Лопес де Легаспидің немересі Хуан де Сальседо осы экспедициялардың бірін жетектеуге ерікті болып келісті. 22 жастағы саяхатшы 8 қарулы қайық пен 45 адаммен бірге солтүстікке бет алды. 1572 жылдың 13 маусымында Сальседо және оның серіктері қазіргі Виган қаласына қонды, содан кейін Лаоаг, Курримао және Бадок қалаларына жол тартты. Жағалау бойымен жүзіп келе жатқанда, олар жергілікті халық үйлесімде өмір сүретін көптеген қорғалған шағын шығанақтарды (лооктарды) көріп таң қалды. Олар бұл аймақты Йлокос деп, ал халқын – йлоканостар деп атады. Аймақтың христиандануымен бірге, оның ландшафты да өзгерді. Үлкен жерлер шіркеулер мен қоңырау мұнаралары үшін пайдаланылды, бұл испан миссиясының «campanas астында» деген мақсатына сай болды. Қала алаңында шіркеу қоңырауларының астында гарнизонды кездестіру жиі кездесетін жағдай еді. Илокос аймағында тұратын япаяо және иснег сияқты тайпалар, сирек қоныстанған, бірақ бай ресурстарға ие тауларда өмір сүруге мәжбүр болды, бұл оларды кейінгі кезеңдерде, мысалы, Фердинанд Маркос билігіндегі әскери жағдай кезіндегі дамушылармен қақтығыстарға ұшыратты. Испанияның аймақты отарлауы толыққанды сәтті болған жоқ. Көптеген августиндік монахтардың зұлымдықтарына байланысты бірнеше йлоканолар көтеріліс жасады. Олардың ішінде Динграс көтерілісі (1589) және Педро Алмасан көтерілісі (Сан-Николас, 1660) ерекше аталады. 1762 жылы Диего Силанг йлокано халқын азат ету мақсатымен бірнеше шайқастарға жетекшілік етті. Ол өз серіктерінің оғынан қаза тапқаннан кейін, оның әйелі Габриела оның жолын жалғастырды. Ол да тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. 1807 жылы Пидигтегі қант құмыры (баси) жасаушылар үкіметтің шарап өнеркәсібіне орнатылған монополиясына қарсылық білдіру үшін қарулы көтеріліске шықты. 1898 жылы шіркеу Грегорио Аглипайды генерал Эмилио Агиналдоның революциялық күштерімен байланысын үзуден бас тартқаны үшін экскоммуникациялады. Ол өз ұстанымынан мойын бұрмай, Iglesia Filipina Independiente құруға көмектесті. Саяси бақылауды күшейту және аймақтың халқының өсуіне байланысты 1818 жылдың 2 ақпанында Корольдік жарлыққа қол қойылып, Илокос екі провинцияға бөлінді: Илокос Норте және Илокос Сур. Одан кейін Ла-Унион және Абра тәуелсіз провинцияларға айналды.

In 1571, the Spanish conquistadors had Manila under their control and they began looking for new sites to conquer. Miguel Lopez de Legazpi's grandson Juan de Salcedo volunteered to lead one of these expeditions. Together with 8 armed boats and 45 men the 22 year old voyager headed north. On June 13, 1572, Salcedo and his men landed in present day Vigan then proceeded to Laoag, Currimao and Badoc. As they sailed along the coast they were surprised to see numerous sheltered coves (looc) where the locals lived in harmony. They named the region Ylocos and its people Ylocanos. As the Christianization of the region grew so did the landscape of the area. Vast tracts of land were utilized for churches and bell towers in line with the Spanish mission of bajo las campanas. In the town plaza it was not uncommon to see garrisons under the church bells. Indigenous peoples living in the Ilocos Region, such as the Yapayao and Isneg, were slowly pushed into living in the sparsely populated but resource rich mountains, which would expose them to conflicts with developers in later eras, such as during Martial Law under Ferdinand Marcos. Spanish colonization of the region was not completely successful. Owing to the abusive practices of many Augustinian friars a number of Ilocanos revolted. Noteworthy of these were the Dingras uprising (1589) and the Pedro Almasan revolt (San Nicolas, 1660). In 1762, Diego Silang led a series of battles aimed at freeing the Ilocano. When he died from his friendly fire his widow Gabriela continued his cause. She too was captured and executed. In 1807 the sugar cane (basi) brewers of Piddig rose up in arms to protest the government's monopoly of the wine industry. In 1898, the church excommunicated Gregorio Aglipay for refusing to cut off ties with the revolutionary forces of Gen. Emilio Aguinaldo. Unperturbed, he helped established the Iglesia Filipina Independiente. In an effort to gain political control and because of the increasing population of the region, a Royal Decree was signed on February 2, 1818, splitting Ilocos into two provinces: Ilocos Norte and Ilocos Sur. Soon thereafter, La Union and Abra became independent provinces.

Жапондықтардың басып алуы

Коррегидордың құлауынан кейін және Филиппин Жапон империясымен оккупацияланғаннан соң, Илокос-Норте аймағында бірнеше шағын партизандық топтар пайда болды, олардың кейбіреулері қарақшылыққа көшті.

Филиппиннің тәуелсіздігі

Филиппин тәуелсіздігі мойындалғаннан кейінгі он жылдық Илокос-Нортеде темекі өнеркәсібінің қайта жандануымен белгіленді. Темекі монополиясы жойылғаннан бері, Илокоста темекі өндірісі төмендеді, себебі филиппиндіктер жергілікті сигарадан шетелдік темекіге көшуді бастады. Бірақ Максимо Соливеннің Вирджиния темекісі Илокос топырағында неге жақсы өседіін түсіндіретін мақалалар сериясын оқығаннан кейін, кәсіпкер Гарри Стоунхилл өнеркәсіпті қайта құруға ауыр инвестиция жасауға көнді. 1951 жылы Филиппин темекісін кептіру және қайта құрғату корпорациясын (PTFCRC) құрып, 1-ші аймақтағы фермерлерді темекі өндіруге тартты. Келесі жылы Ла-Унион конгрессмені Мануэль Т. Кейс «шетелдік темекі жапырақтарының импортын шектеу» туралы заң жобасын ұсынды, оған президент Эльпидио Кирино ақырында 698-ші Республикалық заң ретінде қол қойды. Бұл Стоунхиллдің инвестицияларына мол пайда әкелді. Стоунхилл он жылдан кейін, 1960 жылдары салықтан қашу және мемлекеттік шенеуніктерге пара беруі үшін елден қуылды, бұл кейін Стоунхилл жанжалы деп аталды, бірақ темекі өнеркәсібі өсуін жалғастырды. Конституциялық мерзімі аяқталуға жақын келген ол 1972 жылы әскери жағдай жариялады және он төрт жылға конституциялық авторитарлық жүйе бойынша диктатор атанды. Оның отбасы мен жақындары 1980 жылдары Филиппин экономикасы күрт төмендеген кезде, шамамен 5 миллиардтан 10 миллиард долларға дейін ұрлады деп айыпталды, содан кейін Маркос 1986 жылғы ақпандағы азаматтық Халық билігі революциясымен құлатылды. Маркостың әскери жағдай кезеңінде Илокос-Норте аймағында адам құқықтарының көптеген бұзушылықтары тіркелді, бұл аймақтың Маркос әкімшілігін қолдағаны туралы жалпы пікірге қарамастан. Лаоагтан шыққан әскери тәртіп заманының көрнекті құрбандарының бірі – католик миряны және әлеуметтік жұмыскер Пюрификасион Педро болды, ол жақын жердегі Кордильера-Централь тауларында Чико өзенінің бөгеті жобасына қарсы наразылық білдірген ұйымдарда ерікті болып жұмыс істеді. Батанда белсенді достарына бара жатқанда жараланған ол кейіннен Маркос әкімшілігінің сарбаздарымен ауруханада жатып емделіп жатқанда қаза тапты. Маркос режиміне қарсы тағы бір көрнекті оппозиционер – адам құқықтарын қорғаушы және Bombo Radyo Laoag бағдарламасының жүргізушісі Дэвид Буэно болды, ол Маркос әкімшілігінің соңғы және Акино әкімшілігінің басында Илокоста «Тегін заңдық көмек тобымен» жұмыс істеді. Ол 1987 жылғы 22 қазанда мотоциклмен келген, шаршау формасындағы адамдармен өлтірілді – бұл 1986 жылғы Халық билігі революциясынан кейін құрылған демократиялық үкіметті құлатуға тырысқан 1986-87 жылдардағы төңкеріспен бірге болған қастандықтар толқынының бір бөлігі болды. Буэно мен Педро екеуі де кейіннен Филиппиннің Батырлар ескерткішінің Еске алу қабырғасына есімдері жазылған алғашқы 65 адамның қатарына енді, бұл диктатурамен күрескен шейіттер мен батырларды құрметтейді, ал Педро филиппин католиктері арасынан Құдайдың қызметшісі атағына ие болуға үміткерлердің тізіміне енді.

The decade after the recognition of Philippine independence marked a return of the tobacco industry to Ilocos Norte. Ever since the end of the tobacco monopoly, tobacco production had declined in the Ilocos as filipinos started shifting from locally made cigars to foreign made cigarettes. But after reading a feature article series by Maximo Soliven which explained why Virginia tobacco would grow well on Ilocos soil, businessman Harry Stonehill was convinced to invest extensively in rebuilding the industry, establishing the Philippine Tobacco Flue Curing and Redrying Corporation (PTFCRC) in 1951 and recruiting farmers from throughout Region 1 to produce tobacco. The following year, La Union Congressman Manuel T. Cases filed a bill to "limit the importation of foreign leaf tobacco," which was eventually signed by President Elpidio Quirino as Republic Act 698. This allowed Stonehill's investments to make a handsome profit, Stonehill was later deported a decade later, in the 1960s, for tax evasion and bribery of government officials, in what would later be called the Stonehill scandal, but the tobacco industry continued to grow. Facing the end of his constitutionally allowed presidential terms, he declared martial law in 1972 and became dictator under a system of constitutional authoritarianism for fourteen more years. His family and cronies were accused of stealing an estimated US$5 billion to US$10 billion during the 1980s, when the Philippine economy sharply declined until Marcos was deposed by the civilian led People Power Revolution of February 1986. Various human rights violations were documented in the Ilocos Norte region during the Marcos martial law era, despite public perception that the region was supportive of Marcos' administration. Various farmers from the towns of Vintar, Dumalneg, Solsona, Marcos, and Piddig were documented to have been tortured, One of the prominent victims of the Martial Law era who came from Laoag was Catholic layperson and social worker Purificacion Pedro, who volunteered in organizations protesting the Chico River Dam Project in the nearby Cordillera Central mountains. Wounded while visiting activist friends in Bataan, she was later killed by Marcos administration soldiers while recuperating in the hospital. Another prominent opponent of the martial law regime was human rights advocate and Bombo Radyo Laoag program host David Bueno, who worked with the Free Legal Assistance Group in Ilocos Norte during the later part of the Marcos administration and the early part of the succeeding Aquino administration. He would later be assassinated by motorcycle riding men in fatigue uniforms on October 22, 1987 – part of a wave of assassinations that coincided with the 1986 87 coup d'état that tried to unseat the democratic government set up after the 1986 People Power Revolution. Both Bueno and Pedro were later honored among the first 65 people to have their names inscribed on the Wall of Remembrance of the Philippines' Bantayog ng mga Bayani, which honors the martyrs and heroes who fought the dictatorship, and Pedro was listed among Filipino Catholics nominated to be named Servant of God.

Қазіргі заманғы

Илокос-Норте Филиппинде COVID-19 пандемиясынан зардап шеккен провинциялардың бірі болды және 2020 жылдың 31 наурызында COVID-19-дың алғашқы үш жағдайы тіркелді, олардың ішінде Батак пен Паоай қалаларынан келген екі ер адам және Испаниядан сапардан оралған бұрынғы сенатор Бонгбонг Маркос болды. Илокос-Нортеде 2021 жылы жағдайлардың өсуі байқалды, ал 2021 жылдың тамызындағы өсім вирустың Дельта вариантымен байланысты болды.

География

Илокос Норте Лусон аралындағы Илокос аймағының солтүстік ұшын алып жатқан аумақты қамтиды. Провинцияның солтүстік-шығысында Кагаян, шығысында Апаяо, оңтүстік-шығысында Абра, оңтүстік-батысында Илокос Сур, батысында Оңтүстік Қытай теңізі және солтүстігінде Лусон бұғазы орналасқан.

Әкімшілік бөлімшелер

Илокос Норте 21 муниципалитет және 2 құрамдас қаладан тұрады, олар 559 барангайға бөлінеді. Облыста екі заңнамалық округ бар. Илокос Нортедегі муниципалитеттердің жаңартылған жіктелімі. Илокос Норте муниципалитеттерінің жаңартылған табыс классы.

Қала Муниципалитет Аудан Халық саны Жер ауданы Тығыздық Барангай (барлық барангай саны) Координаттары км² кв. миль /км² /кв. миль
Адамс 1 1,792 1
Бакарра 1 32,215 43
Бадок 2 31,616 31
Банги 1 14,672 14
Банна 2 19,438 20
Батак ∗ 2 55,201 43
Бургос 1 9,777 11
Караси 1 1,567 3
Куримао 2 12,184 23
Динграс 2 38,562 31
Думалнег 1 2,947 4
Лаоаг қаласы † 1 111,125 80
Маркос 2 17,777 13
Нуэва Эра 2 9,506 11
Пагудпуд 1 23,770 16
Паоай 2 24,866 31
Пасукин 1 28,980 33
Пидиг 1 21,497 23
Пинили 2 17,300 25
Сан Николас 2 36,736 24
Саррат 1 25,212 24
Солсона 2 24,121 22
Винтар 1 32,220 33
Барлығы 609,588 3,467.89 559

Барангай

Илокос-Нортеде 21 муниципалитет пен 2 қаланы құрайтын 559 барангай бар. Облыстың ең көп халқы бар барангайы – Лаоаг қаласындағы Сан-Лоренцо (Побласион) №1 барангайы, 2010 жылғы халық санауы бойынша 4,391 адам тұрады. Қалалар ескерілмегенде, Пасукин муниципалитетіндегі Давила барангайында халық саны ең көп – 3,900 адам. Ең азы – Пасукин муниципалитетіндегі Сапат барангайы, онда бар болғаны 32 адам тұрады.

Демография

Илокос-Норте облысының 2020 жылғы халық санағы бойынша халқы 609 588 адамды құрады, халық тығыздығы .

Тілдер

Илокано провинциядағы жергілікті көпшіліктің негізгі тілі болып табылады, және Ла-Унион 2012 жылдан бері оны ресми тіл ретінде мойындады. Ол Кагаян аңғарының (II аймақ), Кордильера әкімшілік аймағының және Орталық Лусонның (III аймақ) көп бөлігінде, Илокано халқы қоныстанған аймақтарда, тиісті Илокано және Илокано емес тұрғындар арасында лингва франка ретінде кеңінен таралды. Илокано сондай-ақ Миндоро, Палаван және Минданаода (әсіресе Соксксаргеннің кейбір аудандарында) азшылық тілі ретінде танылады, онда Илокано халқы 20-шы ғасырдың басынан бері маңызды тұрғындар болып келді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Филиппиндегі ең көп таралған үшінші тіл болып табылады, шамамен 11 миллион адам сөйлейді. АҚШ-тың Калифорния және Гавайи штаттарында да көптеген адамдар осы тілде сөйлейді. Аймақта филиппин (мемлекеттік тіл) және ағылшын тілдері де қолданылады және түсініледі, олар бизнес, білім беру және БАҚ салаларында пайдаланылады. Илокано, филиппин және ағылшын тілдерінен басқа, Илокос-Нортеде тағы екі жергілікті тіл бар: шығыста Иснаг тілі және Куримаода Апнутам тілі. ЮНЕСКО-ның әлемдегі жойылып бара жатқан тілдер атласына сәйкес, Апнутам тілі Филиппиндегі 15 жойылып бара жатқан тілдің бірі болып саналады. Апнутам тілінің жағдайы өте нашар, ол тілде 300-ден аз сөйлейтін адам қалған. Қалған барлық сөйлейтіндер – қауымның қарттары. Егер Куримао және жақын маңдағы муниципалитеттерде жастарға Апнутам тілін оқыту механизмі құрылмаса, тіл 3-5 онжылдық ішінде жойылып кетуі мүмкін, бұл оны өте қауіпті тілге айналдырады. Оқыту механизмін үкімет немесе білім беру мекемесі құру қажет.

Банги жел электр станциясы

2005 жылы NorthWind Power Development Corp. Банги муниципалитетінде Банги жел электр станциясын коммерциялық түрде пайдалануға кірісті, бұл жоба 1996 жылы Ұлттық жаңартылатын энергия зертханасы (NREL) жүргізген зерттеуге жауап ретінде басталып, дамытылды. Зерттеуде Банги Филиппиндегі жел энергиясын өндіруге қолайлы аймақтардың бірі ретінде көрсетілген. Лусон желісіне қосылған бұл жоба Оңтүстік-Шығыс Азиядағы алғашқы жел электр станциясы болды, Илокос-Норте облысының электр энергиясына деген қажеттілігінің 40% -ын қамтамасыз етіп, Бангидің маңызды туристік орталығына айналды. 2017 жылы Ayala тобының энергетикалық платформасы – AC Energy, Northwind және Банги жел электр станциясының бақылау үлесін сатып алды.

Көрнекті суретшілер

Илокос-Норте көптеген ұлттық деңгейде танылған суретшілерді дүниеге әкелді, ең танымалдарының бірі – Филиппин революциясы дәуіріндегі белсенді және көшбасшы Хуан Луна, ол Бадокте туған. Облыс сонымен қатар кем дегенде бір Филиппин Ұлттық суретшісінің туған жері – 2001 жылы «Театр суретшісі» атағымен марапатталған Северино Монтано. Тағы бір белгілі суретші – Рикарте Пуруганан, Филиппиннің ықпалды «Он үш модерні» қатарынан, 20 ғасырдың бірінші жартысында Фернандо Аморсоло жетекшілігіндегі консерваторлардың сурет салу стилінен бөлініп шықты. Халық өнерінде Филиппин Магдалена Гамайоны да мойындайды, ол Илокос Норте облысының «Ұлттық қазынасы» атанды, Илокос аймағының инабель тоқу дәстүрін сақтап қалды.

Дамиль

Сан-Николас қаласы қызыл топырақтан жасалған, "дамили" деп аталатын қыш ыдыстарымен әйгілі, бұл атау илокано тілінде "қыш" деген мағынаны білдіреді. Сан-Николас қаласының қыш жасау дәстүрі Филиппин Ұлттық Мәдениет және Өнер Комиссиясының "Тірі дәстүрлер мектебі" бағдарламасының құрамына енген деп жарияланды.

Ас мәзірі

Филиппиндік тағам тарихшысы Дорин Фернандес Илокано асүйіндегі ащы дәмнің ерекше маңызға ие екенін айтады, сондай-ақ тағам сыншысы Эдилберто Алегренің "Илокос Норте құпиясы" ащылығымен ең жақсы бейнеленгенін, әсіресе кілавиннің ащы дәмді ет нұсқасы – паитанды атап көрсетеді. Сондай-ақ Ла-Паз құм төбелері, Солтүстік Малакананг сарайы, Бохеадор мүйісінің маяғы, Бангуи жел электр стансасы, Пагудпудтағы Сауд жағажайы және жел мен толқындармен қалыптасқан ерте плиоцендік калькаренитті Капурпураван Бургос формациясы да ерекше атауға лайық.