Кіріспе

Шотланд елігі, немесе жай ғана елік, – ірі аң аулаушы иттер тұқылы, бұрын қызыл еліктерді аңдау үшін қолданылған. Сырт келбеті грейхаундқа ұқсас, бірақ одан ірілеу және сүйектері мықтырақ, жүні қалың.

Тарих

Хилтон Кадболл тасы шамамен 1200 жыл бұрын жасалған. Тастың төменгі бөлігінде екі ірі ит пен екі қарулы атты адамнан құралған елікке қуып жететін сурет бейнеленген. Дегенмен, жүйелі зооархеология және генетикалық зерттеулер осы символдық иттік бейнелер мен қазіргі заманғы тұқым арасындағы байланысты әлі көрсетпеді. Бұл тұқым тек Шотландиялық елік иті ретінде кеңінен танылды, ол 19-шы ғасырдың басында Англияның аймақтық елік итіне, мысалы, Таулы аймақтың елік итіне жақын болды. Бұрын бұл иттің ежелгі гельдік иттің ұрпағы екеніне сенеді, сондықтан ол Ирландиялық қасқыр итімен тығыз байланысты. Шындығында, ол 19-шы ғасырдың соңында қазіргі Ирландиялық қасқыр итінің негізгі тұқымы болды. Елік иті 19-шы ғасырдың соңына дейін қызыл еліктерді қуып аулауға арналған. Қазіргі заманғы мылтықтар мен кішірек елік ормандықтарында жылдам және алыс жүгіретін елік итінен гөрі баяу қозғалатын иттің артықшылығы болды. Еліктерді қуып аулау кезінде бір немесе екі елік иті қызыл елікке мүмкіндігінше жақын келтіріліп, оларды жылдамдықпен ұстау үшін босатылатын. Егер сәтті болса, ол бірнеше минут ішінде орындалатын. Шотландиядағы кландық жүйелердің құлауымен, бұл аң аулау иті жер иелері мен ақсүйектер үшін спорттық жануарларға айналды, бірақ мүмкіндігі болғанда қарапайым халық та оларды өсіріп, аң аулауға шықты. Олар жылдам және тыныш аңшылар болғандықтан, қояннан үлкен кез келген аңды тез ұстап алатын және ақсүйектер мен браконьерлердің екеуі де оларды жоғары бағалайтын. Бұл тұқымның тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірі 19-шы ғасырдың соңында болды, онда көптеген үлкен шотландтық иеліктер спорттық мақсаттар үшін кішігірім иеліктерге бөлінді және азаматтардың көбісі елік итін ұстауын тоқтатты. Жаңа әуес – аң аулау және ату, ол жараланған жануарды іздеу үшін тек колли немесе оған ұқсас тұқымды қолдануды қажет етті. Кейбір иеліктер әлі де елік итін бастапқы жұмыстары үшін пайдаланса да, тұқым бірнеше әуесқойлардың қолына өтті, олар оны көрмеге шығаруға арнады. Тедди Рузвельт кейбір канадалық және американдық аңшылар қасқыр мен елікке "көк иттерді, тегіс немесе қалың жүнді шотландтық елік итін" қолданғанын жазды. Доктор Q ван Хуммель өзінің елік итілерін ағаш қасқырларын және койоттарды аулау үшін қолданғанын айтты. Австралияда елік иті және оның будандары, мысалы, Кенгуру иті тарихи түрде кенгуру мен жабайы шошқаларды аулау үшін қолданылған. Кеннет Кассельс кенгуру мен эмуға елік итімен аң аулаудың қазіргі заманғы сипаттамаларын жазды.

Сипаттама

Сыртқы түрі бойынша шотланд елігі грейхаундқа ұқсас, бірақ ірілеу және сүйектері мықтырақ. Дегенмен, оларды ерекшелейтін бірнеше қасиеттері бар. Грейхаундтай тегіс, қатты беттерде олар соншалықты жылдам болмаса да, қиын немесе ауыр жағдайда грейхаундтан озады. Олар жұмыс істеген орта – суық, көбінесе ылғалды және Шотландияның таулы аймақтары – осы тұқымның ірі, қалың жүнді болуына әсер етті. Шотланд елігі қалың жүнді грейхаундқа ұқсайды. Алайда, оның денесі мен сүйектері үлкен. Еркектердің құлағының ең төменгі биіктігі 30 дюйм (75–80 см) немесе одан да көп, салмағы; аналықтардың биіктігі жоғарыдан басталады, салмағы. Бұл ең биік көру қабілетіне ие иттердің бірі, қатал, ұзын жүні мен жалы, жұмсақ сақалы мен мұрты, кеудесі мен құрсағындағы жұмсақ түктері бар. Оның кішкентай, қара «гүл» құлақтары бар, олар қозғанда жартылай тік тұрғанда басқа жақын қысылған, жұмсақ және бүктеліп тұрады. Қазіргі иттердегі қатал, сым тәрізді жүн әртүрлі сұр түстерде (көк сұр түс артықшылыққа ие) ғана кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, еліктер шұңқыр, сары және қызыл қоңыр түсті жүндермен немесе олардың комбинацияларымен де кездесетін. Ақ кеуде мен етегіне рұқсат етіледі, сондай-ақ құйрықтың ұшында ақ дақ болуы мүмкін; басындағы ақ дақ немесе ақ жаға қабылданбайды. Басы ұзын, бас сүйегі жалпақ, иілімі аз және мұрыны біртіндеп тар келеді. Көздері қара, қоңыр немесе жасыл қоңыр түсті. Тістері тегіс, толық қайшы тістеуі керек. Ұзын, түзу немесе иілген құйрығы жерге жеткендей болуы керек. Зертханалық зерттеулер еліктердің гематологиялық және сарысу биохимиялық көрсеткіштерінің қалыпты деңгейін анықтады, олардың кейбіреулері барлық көру қабілетіне ие иттерге тән, ал кейбіреулері осы тұқымға ғана тән болуы мүмкін. Шотланд елігінде кеңейтілген кардиомиопатия жиі кездеседі. Америкада жүргізілген бір зерттеуде шотланд еліктерінің 6%-ы осы ауруға шалдыққан, бұл барлық тұқымдар арасындағы ең жоғары көрсеткіш.