Кіріспе

Маори басшысы (1780-жылдар – 1871)

Тамати Вака Нене (1780-жылдар – 4 тамыз 1871) – Ngāpuhi iwi (тайпа) маори rangatiraсы (басшысы), 1845–46 жылдарғы Флагстафф соғысында британдықтардың одақтасы ретінде күрескен.

Шығу тегі мен мана

Тамати Вака Нене Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының Аралдар шығанағы мен Хокианга аймақтарындағы Нгапухи ивиінде туды. Оның үлкен ағасы Эруэра Майхи Патуоне болды. Ол Хонги Хикамен туыс және оның шежіресі бірнеше тармақ арқылы Нгапухинің негізін қалаушы Рахириге дейін жетеді. Ол 1818-1820 жылдардағы мылтық соғыстарына белсенді қатысқан Нгапухидің соғыс басшыларының біріне айналды. Ол жауынгерлерін Солтүстік аралдың барлық бойымен жетектеп, Кук бұғазына жеткенше өлтіріп, тонады. Ол Те Раупараға ықпалын арттыру үшін мылтықтар алуға кеңес бергені айтылады. 1828 жылы ол Аралдар шығанағы мен Хокианга маорилері арасындағы соғыстың алдын алды. Содан кейін оның үлкен ағасы оңтүстікке, қазіргі Окленд аймағына, Хауракиге көшті, жақын арада аймақтың басты басшысы шайқаста алған жарақатынан қайтыс болды. Вака Нене енді өз халқының ең жоғары дәрежелі басшысы және аймақтың үш маңызды басшысының бірі болды. Денсаулық сақтау рәсімінде ол өзінің есіміне "Тамати Вака" (Томас Уокер) деген есімді қосты.

Вэйтганги шартына қолдау көрсету

Ол ертеректе пакехамен сауда жасаудың маңыздылығын танып, басшылығын саудагерлерді де, методист миссионерлерін де қорғау және қолдау үшін пайдаланды. 1839 жылы Томас Уокер немесе Тамати Вака есімімен суға шомылдырылды. Ол сондай-ақ екі халық арасындағы қарым-қатынасты реттеу үшін британдық резидент Джеймс Бусбимен бірге жұмыс істеді. 1835 жылы ол Жаңа Зеландияның тәуелсіздік жарияланымына қол қойды, онда Біріккен тайпалардың билігі жарияланды. Уайтанги шартына қол қоюға дейін болған келіссөздерде Нгапухи басшысы Те Ухарерахи ағалары Рева мен Мока Те Каинга Матаамен келіспей, бейбітшілік пен еуропалықтарды қабылдауды жақтады, ал Нене мен Патуоне оны толық қолдады. Нене көптеген тайпаларды шартына қол қоюға ықпал етті. Келесі бірнеше жылда солтүстік тайпалар айтарлықтай кіріс пен беделін жоғалтты. Жаңа елдің астанасы көп ұзамай Оклендке көшірілді. Кедендік баждар да енгізілді. Содан кейін үкімет жерді басқаруға кірісті, атап айтқанда, Австралия нарығында кесілген каури ағашының артық қорлары байқалғаннан кейін, каури (Agathis australis) ағаштарын кесуге уақытша тыйым салды.

Губернатор Фицройға берілген міндеттеме

1844 жылғы 8 шілдеде Корорареканың солтүстік жағындағы Майки төбесіндегі тудың тірегін алғаш рет Пакарака басшысы Те Харатуа кесіп түсірді. Хеке ту тірегін кесуге ниеттенген еді, бірақ Архиекон Уильям Уильямс оны осыдан бас тартуға көндірді. 1844 жылғы 24 тамызда губернатор Фицрой фрегатпен Ауклендтен шығанаққа келді. Губернатор Фицрой 2 қыркүйекте Ваиматтағы Те Ваимат миссиясында Нгапухи басшыларын конференцияға шақырды және жағдайды демалысқа шығарды. Тамати Вака Нене губернатордан әскерді алып кетуді және 1841 жылы енгізілген кедендік баждарға байланысты арыздарды қарауды сұрады, оларды Хеке мен Помаре II теңіз саудасына зиян келтіретін нәрсе деп есептеді, одан олар пайда көріп отырған. Тамати Вака Нене және басқа Нгапухи басшылары Хекеге бақылау жасауға және Аралдар шығанағындағы еуропалықтарды қорғауға уәде берді. 1845 жылғы 11 наурызда Хоне Хеке төртінші рет ту тірегін кесіп, Корорарекаға шабуыл жасағанда, Нене өзінің беделіне тиіс емес екенін сезініп, ашуланды. Британ әскері келген кезде Нене Хекемен соғысқан болатын.

Окайхау мен Те Ауаху арасындағы Хеке мен Нене жауынгерлерінің арасындағы шайқас

Корорарека шайқасынан кейін Хоне Хеке, Те Руки Каувити және олардың жауынгерлері аралдар шығанағынан шамамен 32 шақырым қашықтықтағы Кайкохеге жақын Омапере көліне қарай екі күн сапар шекті. 1845 жылдың сәуір айында, отарлық күштер аралдар шығанағына жиналған кезде, Хеке мен Нене жауынгерлері екі па арасындағы және Окайхау мен Те Ахуаху арасындағы ашық далада орналасқан Таумата Караму деген кішкентай төбеде көптеген шайқастарды өткізді. Хеке күші шамамен үш жүз адамнан тұрды; Каувити сәуірдің соңында тағы жүз елу жауынгермен Хекеге қосылды. Хеке мен Каувитиге қарсы тұрған, Тамати Вака Ненеге қолдау көрсеткен шамамен төрт жүз жауынгер болды, олардың ішінде оның інісі Эруэра Майхи Патуоне, басшылар Макоаре Те Таонуи мен оның інісі Абрахама Таонуи, Мохи Тауахи, Арама Карака Пи және Нопера Панакареао бар еді. Опонони және Хокиангадан Ф. Э. Манинг, Джеки Мармон және Джон Вебстер үш Pākehā Māori (еуропалықтардың жергілікті мәдениетін қабылдағандары) Ненемен бірге соғысуға ерікті болып, Хокианга жауынгерлерімен бірге шайқасты. Жақсырақ жоспар болмағандықтан, олар келесі күні майданға тікелей шабуыл жасауға шешім қабылдады. Шабуыл сәтсіз аяқталып, күштер аралдар шығанағына қайтарылды. Подполковник Хюльме Оклендке оралды және оның орнына Вака Ненеге көп сенім ұялатпаған подполковник Деспард келді.

Нене 1845 жылы 12 маусымда Пукенуиде Хекеге жеңіліс әкелді

Омапере көлінің жағалауындағы Пукетуту Паны сәтті қорғағаннан кейін Хоне Хеке Те Ауахудағы пасына оралды. Те Ауаху, Хекенің Пукетутудағы Пасынан және кейінірек Охаэавай шайқасы болған жерден аз ғана қашықтықта орналасқан еді. Бірнеше күн өткен соң ол азық-түлік жинау үшін Каикохеге аттанды. Оның болмаған кезінде Тамати Вака Ненедің одақтастарының бірі, Хокианга басшысы Макоаре Те Таонуи (Аперахама Таонуидің әкесі) Те Ауахуға шабуыл жасап, оны басып алды. Бұл Хеке үшін үлкен беделдік соққы болды, оны мүмкіндігінше жылдам қайтару қажет еді. Соңынан болған шайқас дәстүрлі, ресми маори қақтығысы болды, ол алдын ала шақырулар мен жауаптармен ашық алаңда өтті. Маори стандарттары бойынша, шайқас өте ірі болды. Хеке шамамен 400-500 жауынгер жинаса, Тамати Вака Ненеде 300-ге жуық адам болды. Хоне Хеке кем дегенде 30 жауынгерін жоғалтты. Хью Карлтон (1874) шайқасқа қысқаша сипаттама берді: Пастор Ричард Дэвис та осы оқиғаны тіркеп қалды.

Вака Нене Хеке пасын бақылауында ұстады. Подполковник Деспардқа жазған хатында Вака Нене бұл шайқасты "Хекеге қарсы толық жеңіс" деп сипаттады.

Охаэавай шайқасы

Тамати Вака Нене мен оның жауынгерлері полковник Деспард басқаратын әскерлерге Охаэавайдағы Пенэ Тауидің па-сына шабуыл жасауда көмектесті. Каути мен Пенэ Тауи па-ның қорғанысын күшейтті. Нене мен Деспард одақтастар ретінде бірге соғысты, бірақ Деспард Ненедің бекіністі па-ларға шабуыл жасау тәжірибесін толыққанды түсінбеді. Охаэавайда Нене, сарбаздардың шабуылынан назарды аудару үшін па-ның арт жағына жасалмалы шабуыл ұсынды, бірақ бұл ұсыныс, Нене ұсынған басқалары сияқты, қабылданбады. Нене британдық командир, полковник Деспарды "өте ақымақ адам" деп сипаттады. Ал Деспард: "Маған жабайылардан көмек керек болса, өзім сұраймын" деді. Тарих Нене пікірін растайды, өйткені ол 1845 жылдың 12 маусымында Хоне Хекеге қарсы маңызды жеңіске жеткен еді.

Бұл сөйкеушілік көрсеткен Ұлыбритания туы апаттың себебі болды. Британдықтар бұзылмаған қамалдарға шабуылдауын жалғастырды, және бес-жеті минуттан кейін 33 адам қаза тауып, 66 адам жарақат алды, бұл сарбаздар мен Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің шамамен үштен бірін құрады.

Руапекапека шайқасы

Тамати Вака Нене мен оның жауынгерлері подполковник Деспард басқаратын әскерлерге Руапекапекадағы паға шабуыл жасауда көмектесті. Кавитидің тактикасы – Охаэавай шайқасындағы жетістікті қайталауға тырысып, отаршылдық күштерді мықты бекінілген паға шабуылға тарту болды. Отаршылдық күштер 1845 жылдың 27 желтоқсанында Руапекапека пасына артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау шамамен екі аптаға созылды, падан жасалған барлау және тексеру тобының күштілігі барлығын күдікті күйде ұстады. Содан кейін, 1846 жылдың 11 қаңтарында, жексенбі күні таңертең Тамати Вака Ненедің жауынгерлері паның тастап кетілгенін анықтады; алайда Те Руки Кавити мен оның бірнеше жауынгерлері артта қалды және британдық шабуылға дайын болмаған секілді көрінді. Шабуылдаушы күштер Кавити мен оның жауынгерлерін падан шығарып тастады. Паның артында шайқас болды және салдарының көп бөлігі осы кезеңде туды. Руапекапека шайқасынан кейін Хеке мен Кавити бейбітшілікке келуге дайын болды. Олар губернатор Греймен келіссөздер жүргізу үшін делдалдық қызмет атқаруды Вака Ненеден өтінді. Нене Хеке мен Кавитиге соғыс бастағаны үшін ешқандай жаза қолданылмауын талап етті.

Солтүстік соғыстан кейінгі Вака-Нене Манасы

Соғыстың салдарынан үкімет солтүстіктегі көп беделін және ықпалын жоғалтты, оның көп бөлігі Тамати Вака Ненеге көшті. Ол және Хеке солтүстіктің ең ықпалды екі адамы ретінде танылды. Оған жылына жүз фунт зейнетақы берілді және Корорарекада (Расселл) оған үй салынды. Ол 1846 жылы Помаре II-ні, ал 1848 жылы Те Раупараханы босату сияқты мәселелерде үкіметке кеңес беруді және көмектесуді жалғастырды. Джордж Грейге рыцарьдық тағайындалғанда, ол Ненеді өзінің сүйемелдеушілерінің бірі етіп таңдады. 1860 жылы губернаторлыққа екінші рет оралғанда, ол Ненеге Виктория патшайымынан күміс кесе әкелді. Нене Грейді Таранакиге ертіп барып, 1861 жылы Бірінші Таранаки соғысын аяқтау үшін Вирему Тамиханамен (Патша жасаушы) бітімге келуге көмектесті. Жаңа Плимутқа жол астында кеме үлкен дауылға тап болды, бірақ аман қалды, бұл жақсы жосық ретінде қабылданды.

Өлім

Тамати Вака Нене 1871 жылғы 4 тамызда қайтыс болды және Расселлде жерленді. Сол кездегі губернатор, сэр Джордж Боуэн, Нене отарлауды ілгерілетуге және Королеваның билігін орнатуға басқа ешбір маориден артық үлес қосты деді.