Кіріспе

1986 жылы шыққан Стивен Кингтің қорқыныш романы.

Бұл американдық жазушы Стивен Кингтің 1986 жылғы қорқыныш романы. Ол оның 22-ші кітабы және өз атымен жазылған 17-ші романы. Оқиға жеті баланың басынан өткен оқиғаларды баяндайды, оларды құрбандарының қорқыныштарын пайдаланып, өз алдынан келгендерді аулау кезінде жасыру үшін зұлым күш қорқытады. "Ол" көбінесе өзінің сүйікті құрбандары – жас балаларды тартып алу үшін Билеуші клоун Пеннивайз кейпінде пайда болады. Роман екі кезең арасында ауысып баяндалады және көбінесе үшінші тұлғадағы толық көзқараспен айтылады. Ол есте сақтау күші, балалық замандағы жарақаттар және олардың ересек өмірде қайталануы, американдық шағын қаланың сыртқы әдемілігінің астында жасырылған зұлымдық және өзара сенім мен құрбандық арқылы зұлымдыққа қарсы күресу сияқты Кингтің тақырыптарын қамтиды. Кинг бұл әңгімені 1978 жылы ойлап тапқанын, ал 1981 жылы жаза бастағанын айтады. Ол кітапты 1985 жылы аяқтады. Сондай-ақ, ол бастапқыда бас кейіпкерді "Үш Билли ешкі Груфф" ертегісіндегідей тролль еткісі келгенін, ол жергілікті кәріз жүйесінде, тек бір көпірдің астындағы аумақта ғана емес, мекендегенін айтты. Ол сонымен қатар, шығармада балалардың және олардың кейіннен ересектерге айналу оқиғаларын байланыстыруды жоспарлаған. Роман 1987 жылы Британдық Фантазия сыйлығын жеңіп алды және сол жылы Locus және World Fantasy Awards номинацияларына ие болды. Publishers Weekly 1986 жылы АҚШ-та ең көп сатылған қалың мұқабалы көркем әдебиет кітабы деп тізімдеді. Ол Томи Ли Уоллес режиссерлік еткен 1990 жылғы екі бөлімді мини-сериалға, Глен Баретто мен Анкуш Мола режиссерлік еткен 1998 жылғы хинди телесериалына және Энди Мусчиетти режиссерлік еткен кино дуологиясына бейімделді. Мусчиеттидің "Бұл" фильмі 2017 жылдың қыркүйегінде, ал "Бұл. Екінші тарау" 2019 жылдың қыркүйегінде шықты.

1957-1958 жылдар

Мэн штатының Дерри қаласында жаңбырлы дауыл кезінде алты жасар Джорджи Денброу есімді бала жаңбырлы көшелер арқылы қағаз қайықты жүзіп бара жатқанда, ол дауыл ағызуға түседі. Суық суға қарап, Джорджи өзін Билеуші клоун Пеннивайз деп таныстырған клоунға тап болады. Георгий бейтаныс адамдармен сөйлесуге болмайтынын білгенімен, Пеннивайз оны суға түсуге және қайығын алуға көндіреді. Ол оның қолын жұлып алады да, Джорджи қайтыс болады. Келесі маусымда, он бір жастағы Бен Ханском есімді семіз бала мектептің соңғы күнінде Генри Бауэрс есімді қорқытқыш пен оның тобына шабуыл жасайды, олар Барренс деп аталатын батпақты шөл далаға қашып кетеді. Сол жерде Бен Эдди Каспбрак есімді астмалық гипохондрикпен және Джорджидің ағасы "Балқыған Билл" Денброумен достық қарым-қатынас жасайды. Кейіннен үш жігіт Ричи Тозиер, Стэнли "Стан" Урис және Беверли Маршпен дос болады және өздерін "Жиілгендер клубы" деп атайды. Жаздың соңы жақындаған сайын, жеңілгендердің әрқайсысы Пеннивайзбен қорқынышты көріністерде кездеседі: Бенге мұздаған каналдағы мумия, Беверлидің жуынатын орыннан қан бұлағы (оны тек балалар ғана көре алады), Эддиге шіріп бара жатқан алапес, Стэнге суға батып кеткен мәйіттер және Биллге Джорджидің қорқынышты арманы. Осы арада, толғанғаннан толғанған және садистік Боуэрс өзінің назарын өзінің афроамерикалық көршісі Майк Хэнлонға және оның әкесіне аударады. Бауэрс Майктың итін өлтіріп, қорқып қалған баланы Барренске қуып жетеді, онда ол Боуэрстің тобын тас шайқасында қуып шығаруға жеңілгендерге қосылады, бұл кемсітілген Боуэрске кек алуды уәде етеді. Майк Пеннивайзмен өзінің ет жейтін құс түрінде кездескенін ашқаннан кейін "Жиімектер клубының" мүшесі болады. Майктың тарихи жадынамасынан, жеңілгендер "Ол" - бұл қаланы ұстап тұрған ежелгі жәндік екенін түсінеді. Кейінгі кездестірулерден кейін, жеңілгендер Ричи мен Майктың галлюцинация жасайтын уақытша түтін орнын жасайды. Оның шығу тегі Жерге келген ежелгі ғарышкер ретінде, бір жыл бойы балаларды тамақтандыру циклын бастайды, содан кейін 27 жыл бойы қыстау. Көп ұзамай Эддиді Боуэрс және оның бірнеше достары ауруханаға жатқызады, ал Беверли ол ұшқыш қандастарынан тұратын топ түрінде Ұшып бара жатқан олмен ұрланған қорқыныштылардың бірі Патрик Хокстеттерге куә болады. Өтірікшілер Патриктің қанында "Одан" келген хабарды табады, егер олар араласа, "Одан" өлтіреді деп ескертеді. Күміске оны жаралау мүмкін деген үмітте Бен күміс доллардан екі күміс шанышқы жасайды, ал Жоғалтушылар тастап кеткен үйге кіреді, онда Эдди, Билл және Ричи оны өлтіруге тырысады. Олар оны күміспен қаптаған кезде, ол адамқұрық болып көрінеді. Ол жеңілгендерді қауіп деп санап, Бауэрсті өзінің қатыгез әкесі мен онымен бірге жүрген Виктор "Вик" Крисс пен Реджинальд "Белч" Хаггинс сияқты қорқыныштыларды өлтіру үшін канализацияға қуған. Бұл Бауэрстің канализацияда адасып, жарақаттануына әкеледі. Канализацияда Билл "Чуд ритуалын" орындайды, ол оны Макроверседе, ол келген баламалы ғаламда, қарсы алады. Мұнда ол монстрдің антитезасы, ғаламды жаратқан ежелгі әтеш Матуринді кездестіреді. Билл оны тек ерік-жігердің шайқасында ғана жеңуге болатынын біледі және Билл Матуриннің көмегімен жынды жеңгенге дейін оның шынайы түрін, "Deadlights" көреді. Соғыстан кейін, оны өлтірген-өлтірмегенін білмейтін жеңілгендер канализацияға түсіп қалады. Беверли топтың бірлігін қалпына келтіру үшін әр жігітпен жыныстық қатынасқа түседі. Олар қауіпсіз жерден шыққаннан кейін, жеңілгендер, егер ол қайта пайда болса, Дерриге қайта оралуға ант береді. Боуэрс, канализациядан жақын маңдағы өзенге құлаған кезде ақыл-есін жоғалтып алған, қаладағы балаларды өлтірген деп айыпталғаннан кейін мекемеге жатқызылады.

1984-1985 жылдар

1984 жылдың шілдесінде үш жас жігіт Адриан Меллонға қатыгездікпен шабуыл жасап, оны көпірден лақтырып тастайды, онда зорлаушы да, Адрианның жігіті де клоунның пайда болғанын көреді. Адриан мүжілген күйде табылады, ал жасөспірімдер тұтқындалып, оны өлтіргені үшін айыпталады. Дерриде тағы да балаларды өлтіру басталғанда, ересек Майк Хэнлон, қазір қала кітапханашысы, "Жеңілгендер клубының" алты бұрынғы мүшесін шақырып, егер қастандықтар қайтадан басталса, балалық шақтағы оралуға уәде еткендерін еске салады. Билл қазір әйелі актриса Одрамен бірге өмір сүретін табысты қорқыныш жазушысы; Беверли – сәндік дизайнер, Том Роган есімді қатыгез адамға үйленген; Эдди лимузин жалға беретін компанияны басқарады және гипохондрик анасына ұқсас истерикалық тәуелді әйелге үйленді; Ричи Тозиер – диско-жокей; Бен Ханском қазір арық және табысты, бірақ жалғыз сәулетші; және Стэн Урис – бай бухгалтер. Майк телефон арқылы сөйлескенге дейін, барлық жеңілгендер бір-бірін және балалық шақтағы жарақаттарын ұмытып, онымен кездескен қорқынышты жасырып тастады. Барлық жеңілгендер Дерриге қайтуға келіседі, Стенді қоспағанда, ол онымен тағы да бетпе-бет келуден қорқып, өзін-өзі өлтіреді. Жеңілгендер түскі асқа жиналады, онда Майк оларға ол шамамен 27 жылда бір рет 12-16 ай бойы оянатынын, қайта ұйқыға кетер алдында балаларды тамақтандыратынын еске салады. Топ оны біржола жоюды шешеді. Майк ұсынғандай, әр адам Дерридің әртүрлі бөліктерін зерттейді, бұл олардың естеліктерін қалпына келтіруге көмектеседі. Зерттеу кезінде Эдди, Ричи, Беверли және Бен оның көріністерімен кездеседі (Эдди Белч Хаггинс және балалық шақтағы достары аралас және зомбиленген түрлерде, Ричи Пол Баньян мүсіні ретінде, Беверли балалық шағындағы Хансель мен Гретельдегі қарапайым әйел ретінде және Бен Дерри кітапханасындағы Дракула ретінде). Билл өзінің балалық шағындағы "Күміс" велосипедін тауып, оны Майкке әкеледі. Осы арада Билл туралы уайымдайтын Одра Дерриге барады; Том Беверлиді өлтіруді көздеп келеді; ал Генри Бауэрс "Оның" көмегімен психикалық ауруханадан қашып кетеді. Генри кітапханада Майкпен бетпе-бет келеді, бірақ Майк аман қалады. Ол Генриге қалған жеңілгендерді өлтіруді тапсырады, бірақ Генри Эддиге шабуыл жасаған кезде өлтіріледі. Содан кейін ол Томға көрініп, Одраны тұтқындауға бұйрық береді, Одраны оның орнына әкеледі, онда Одра кататонияға ұшырайды, ал Том шоктан өліп қалады. Билл, Бен, Беверли, Ричи және Эдди Майк өлімге жақын екенін біледі және олар онымен тағы бір қарсыласуға мәжбүр екенін түсінеді. Олар канализацияға түсіп, өздерінің күшін топ ретінде ауруханада жатқан Майкқа "энергия жіберу" үшін қолданады, ол оны басқаратын медбикемен күреседі. Олар оның орнына жетіп, оның алып жәндік түрін алғандығын байқайды. Билл мен Ричи оның санасына Chüd рәсімінен өтіп кіреді, бірақ олар осында жоғалып кетеді. Эдди оның тамағына астмаға қарсы дәрілерді бүркіп, жаралайды, бірақ ол Эддидің қолын шауып алып, өлтіреді. Ол жарақаттарын емдеу үшін қашады, бірақ Билл, Ричи және Бен оны қуып жетіп, оның жұмыртқа салғандығын біледі. Бен жұмыртқаларды жою үшін қалады, ал Билл мен Ричи соңғы қарсыласуға барады. Билл оның денесін басып, жүрегін тауып, оны жояды. Топ Иттің орнын тастау үшін жиналады, олар Аудра мен Эддидің денелерін алып келуге тырысса да, олар Эддиді артта қалдыруға мәжбүр болады. Олар қолындағы қанды келісімнен қалған жаралардың жоғалып кеткенін түсінеді, бұл олардың азапты сынағы ақыры аяқталғанын көрсетеді. Сол уақытта Мэн штатының тарихындағы ең қатерлі дауыл Дерриді басып өтеді, ал қаланың орталығы құлады. Майк Дерридің ақыры өліп бара жатқанын біледі. "Жеңілгендер" үйлеріне оралып, "Оны", "Дерриді" және бір-бірін қайтадан ұмыта бастайды. Майк сол жазда болған оқиғаларды есіне түсіре бастайды, сондай-ақ бұрын жазған жазбаларын да ұмыта бастайды, ол өзін жеңілдетеді және басқа жерде жаңа өмір бастауды қарастырады. Бен мен Беверли бірге кетіп, жұп болады, ал Ричи Калифорнияға оралады. Билл Дерриден соңғы болып кетіп барады. Ол кетер алдында, ол әлі де кататониялық Аудраны Сильверге саяхатқа шығарады, ол оны кататониядан оятады, олар бір-бірімен сүйіседі.

Даму

1978 жылы Кинг отбасымен бірге Боулдер қаласында (Колорадо штаты) тұрды. Бір күні кешке Кинг машинасынан жөндеу шеберханасынан өзі ғана барып, "дөңгелек және ерекше ескі сәнмен көзге түсетін" ескі ағаш көпірге тап болды. Көпірмен жүргенде Кинг "Үш Билли Ешкі Груфф" ертегісін еске түсіріп, ертегінің оқиғасын нақты өмірге бейімдеу идеясы оны қызықтырды. Кинг Марианна Мурдың «Шынайы бақалар бар қиял бақтары» деген сөзінен де шабыттанды, ол оның ойында «қиял бақтарында нақты тролдар» болып шықты. Кинг осы идеяға екі жылдан кейін қайта оралып, біртіндеп идеялар мен ойларды жинақтады, әсіресе балалардың әңгімелерін және олардың ересек өмірін байланыстыру туралы түсініктерді. Кинг 1980 жылы «Оны» жазуды бастап, бес жылдан кейін кітапты аяқтады. Кинг Мэн штатының Бангор қаласындағы кәріз жүйесінің құрылысына байланысты мифология мен тарихтан да ықпал алды.

Қабылдау және мұра

Ол жарық көрген кезде сыншылардың басым көпшілігінен жағымды пікірлер алды. Кристофер Леман Хаупт Стэнли Уристің өлімінің және топтың қайта бірігуінің себепсіздігін байқады. 2003 жылы ол BBC-дің "The Big Read" дауыс беруінің нәтижесінде 144-ші орынды иеленді – тізімдегі үш Стивен Кинг романының бірі.

Бейімделулер

1990 жылы роман теледидар мини-сериалы болып бейімделді. Басты рөлдерді Тим Карри (Пеннивайз клоуны/Ол), Джон Риттер (Бен Ханском), Гарри Андерсон (Ричи Тозиер), Ричард Масур (Стэн Урис), Тим Рид (Майк Хэнлон), Аннет О’Тул (Беверли Марш), Ричард Томас (Билл Денброу), Оливия Хасси (Одра Филлипс), Денис Кристофер (Эдди Каспбрак) және Майкл Коул (Генри Бауэрс) ойнады. Кейіпкерлердің жас нұсқаларын Брэндон Крейн (Бен), Сет Грин (Ричи), Бен Хеллер (Стэн), Марлон Тейлор (Майк), Эмили Перкинс (Беверли), Джонатан Брэндис (Билл), Адам Фараизл (Эдди) және Джарред Бланкард (Генри) сомдады. Мини-сериалды Томми Ли Уоллес режиссерлік етті, ал сценарийін Уоллес пен Лоуренс Д. Коэн жазды. 1998 жылы роман Үндістанда түсірілген телесериалға айналдырылды, онда Лиллипут (Пеннивайз клоуны/Викрам/Вох/Ол), Ашутош Говарикар (Ашутош), Мамик Сингх (Рахул), Анупам Бхаттачарья (Санжив), Шрейас Талпаде (Жас Ашутош), Парзан Дастур (Жас Сиддхарт), Манож Жоши (Амит) және Дая Шанкар Пандей (Чанду) рөлдерді ойнады, олар сериалдағы Жеңілгендер клубының аналогы болды. Сериалды Глен Баретто мен Анкуш Мола режиссерлік етіп, сценарийін жазды. Екі бөлімді фильмнің бірінші бөлімі, "Ол", 2017 жылдың 8 қыркүйегінде шықты. Оны Энди Мусчиетти режиссерлік етті, ал сценарийін Чейз Палмер, Кэри Фукунага және Гэри Доберман жазды. Екі сюжеттік желінің орнына, алғашқы фильмде кейіпкерлер бала кезіндегі оқиғалар бейімделген, бірақ оқиға 1980 жылдардың соңына ауыстырылды. Билл Скарсгард Пеннивайз рөлін, ал Джейден Мартелл Билл Денбро рөлін ойнады. Ричи Тозиер рөлін Финн Вольфхард, Беверли Марш рөлін София Лиллис, Эдди Каспбрак рөлін Джек Дилан Гразер, Стэнли Урис рөлін Уайат Олефф, Майк Хэнлон рөлін Избранный Джейкобс, Бен Ханском рөлін Джереми Рэй Тейлор, Патрик Хокстеттер рөлін Оуэн Тиг, Генри Бауэрс рөлін Николас Гамильтон, Вик Крисс рөлін Логан Томпсон және Белч Хаггинс рөлін Джейк Сим сомдады. Екінші фильм, "Ол: Екінші тарау", "ересектер" бөлімін бейімдеп, оқиғаны 2010 жылдарға, атап айтқанда 2016 жылға көшірді. Онда Джеймс МакЭвой (Билл), Билл Хадер (Ричи), Джессика Честейн (Беверли), Джеймс Рэнсон (Эдди), Энди Бин (Стэн), Исайя Мустафа (Майк) және Джей Райан (Бен) ойнады. Скарсгард Пеннивайз рөлін қайта ойнады, ал жас актерлер де қатысты. Басты түсірілімдер 2018 жылы аяқталып, фильм 2019 жылдың 6 қыркүйегінде көрсетілді. 2022 жылдың 21 наурызында Variety журналы Мусчиеттидің қарындасы және Джейсон Фукспен бірге HBO Max үшін "Дерриге қош келдіңіз" атты преквел сериалын жасап, атқарушы продюсерлік қызметін атқаратынын хабарлады. Сериал 1960 жылдары, "Ол: Бірінші тарау" оқиғаларынан бұрын өтеді және Клоун Пеннивайздің шығу тарихын қамтиды деп күтілуде. Мусчиетти алғашқы эпизодты режиссерлік етеді, ал Фукс сериалдың барлық эпизодтарын жазады.