Кіріспе
Американдық автор және жетінші күндік адвентистер шіркеуінің негізін қалаушы Эллен Гулд Уайт (туған аты Хармон; 26 қараша 1827 – 16 шілде 1915) – американдық автор және жетінші күндік адвентистер шіркеуінің негізін қалаушы. Джозеф Бейтс және оның күйеуі Джеймс Уайт сияқты басқа адвентист көшбасшыларымен бірге ол жетінші күндік адвентистер шіркеуі ретінде белгілі болған алғашқы адвентистердің шағын тобының құрамында болды. Уайт американдық вегетариандық тарихтың жетекші тұлғасы саналады. Смитсоновский институты оны "Барлық уақыттың ең маңызды 100 американдығының" қатарына енгізді. Уайт өмірі бойы Құдайдан 2000-нан астам аян мен түс алғанын мәлімдеді, бұл аян-түстер жеке және қоғамдық жиналыстарда, адвентист пионерлері мен жалпы жұртшылықтың куәлігінде болды. Ол әр көріністің мазмұнын ауызша сипаттап, көпшілікке жариялады. Адвентист пионерлері осы оқиғаларды Аян кітабының 12:17 және 19:10 аяттарында баяндалған пайғамбарлық сыйы ретінде қарастырды, онда Исаның куәлігі "пайғамбарлық рухы" деп сипатталады. Оның "Ғасырлар қақтығысы" атты жазбалар сериясы Киелі кітап тарихында және шіркеу тарихында Құдайдың қолдарының ізін көрсетуге бағытталған. Бұл ғаламдық қақтығыс, жетінші күндік адвентист теологтары "Ұлы дау" деп атап, жетінші күндік адвентист теологиясының дамуына негіз болды. Оның "Христиандық өмірге қадамдар" атты кітабы 140-тан астам тілге аударылды. Балаларға тәрбие беру, оқыту және білім беру туралы жазған еңбектерінің жинағы "Балаларға нұсқау" кітабы жетінші күндік адвентист мектеп жүйесінің негізі ретінде пайдаланылды. Уайт сыншылар тарапынан даулы тұлға саналды, даудың көп бөлігі оның көрнекі тәжірибелер туралы баяндамаларына және жазбаларында басқа көздерді пайдалануына байланысты болды. Тарихшы Рэндалл Балмер Уайтты "американ діні тарихындағы ең маңызды және есімді тұлғалардың бірі" деп сипаттады. Уолтер Мартин оны "дін тарихының көктемінде пайда болған ең қызықты және даулы тұлғалардың бірі" деп атады. Оның немересі және өмірбаян жазушысы Артур Л. Уайт, Элен Г. Уайттың әдебиет тарихындағы ең көп аударылған әйел автор екенін, сондай-ақ жалпы алғанда ең көп аударылған американдық автор екенін жазды. Оның жазбалары дін, әлеуметтік қарым-қатынастар, пайғамбарлық, баспа, тамақтану, жаратылыстану, ауыл шаруашылығы, теология, евангелизм, христиандық өмір салты, білім және денсаулық сияқты көптеген тақырыптарды қамтыды. Ол вегетариандыққа жақтас болды. Ол бүкіл әлемде мектептер мен медициналық орталықтардың құрылуына ықпал етті, олардың ең танымалдары Мичиган штатындағы Эндрюс университеті және Калифорниядағы Лома Линда университеті мен медициналық орталығы. Өмірінде 5000-нан астам мақала және 40 кітап жазды. 200-ден астам Уайттың кітаптары ағылшын тілінде қолжетімді, соның ішінде Элен Г. Уайт мұражайы шығарған 100 000 беттік қолжазбалар жинағы, олар Адвентист кітап орталығында бар. Оның ең танымал кітаптары – "Христиандық өмірге қадамдар", "Ғасырлар қалауы" және "Ұлы дау".
Ellen Gould White (née Harmon; November 26, 1827 – July 16, 1915) was an American author and co founder of the Seventh day Adventist Church. Along with other Adventist leaders such as Joseph Bates and her husband James White, she was instrumental within a small group of early Adventists who formed what became known as the Seventh day Adventist Church. White is considered a leading figure in American vegetarian history. Smithsonian named her among the "100 Most Significant Americans of All Time". White claimed to have received over 2,000 visions and dreams from God in public and private meetings throughout her life, which were witnessed by Adventist pioneers and the general public. She verbally described and published for public consumption the content of each vision. The Adventist pioneers viewed these experiences as the Biblical gift of prophecy as outlined in Revelation 12:17 and Revelation 19:10, which describe the testimony of Jesus as the "spirit of prophecy". Her Conflict of the Ages series of writings endeavor to showcase the hand of God in Biblical history and in church history. This cosmic conflict, referred to by Seventh day Adventist theologians as the "Great Controversy theme", became foundational to the development of Seventh day Adventist theology. Her book on successful Christian living, Steps to Christ, has been published in more than 140 languages. The book Child Guidance, a compilation of her writings about child care, training and education, has been used as the foundation for the Seventh day Adventist school system. White was considered a controversial figure by her critics, and much of the controversy centered on her reports of visionary experiences and on the use of other sources in her writings. Historian Randall Balmer has described White as "one of the more important and colorful figures in the history of American religion". Walter Martin described her as "one of the most fascinating and controversial personages ever to appear upon the horizon of religious history". Arthur L. White, her grandson and biographer, writes that Ellen G. White is the most translated female non fiction author in the history of literature, as well as the most translated American non fiction author overall. Her writings covered a broad range of subjects, including religion, social relationships, prophecy, publishing, nutrition, creationism, agriculture, theology, evangelism, Christian lifestyle, education, and health. She advocated vegetarianism. She promoted and has been instrumental in the establishment of schools and medical centers all over the world, with the most renowned being Andrews University in Michigan and the Loma Linda University and Medical Center in California. During her lifetime she wrote more than 5,000 periodical articles and 40 books. more than 200 White titles are available in English, including compilations from her 100,000 pages of manuscript published by the Ellen G. White Estate, which are accessible at the Adventist Book Center. Her most notable books are Steps to Christ, The Desire of Ages and The Great Controversy.
Ерте өмір
Эллен және оның егіз әпкесі Елизавета 1827 жылғы 26 қарашада Мэн штатының Горхам қаласында, 114-ші мемлекеттік тас жолындағы үйde Роберт пен Юнис Хармон отбасында дүниеге келді. Ол сегіз баланың жетіншісі еді. Роберт фермерлікпен айналысып, сонымен қатар сынап нитратын пайдаланып шляпалар жасаған. Чарльз Э. Дадли Срниор өзінің "Элен Гулд Хармон Уайттың шежіресі: Жетінші күндік адвентистер шіркеуінің пайғамбары және Африкалық американдықтарға қатысты Жетінші күндік адвентистер деноминациясының өсуі мен даму тарихы" атты кітабында Элен Уайттың африкалық-американдық түбі бар екенін айтады. 2000 жылғы наурыз айында Элен Г. Уайттың мұражайы Роджер Д. Джослинге, кәсіби генеологқа, Элен Г. Уайттың шежіресін зерттеуді тапсырды. Джослин оның ағылшын-саксондық тегінен екенін анықтады. Тоғыз жасында Уайттың бетіне тас тиді. Жараланғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Элен ата-анасымен бірге Мэн штатының Бакстон қаласында өткен методисттік лагерь жиынына қатысты. Сөйтіп, 12 жасында оның өмірінде маңызды өзгеріс болды, ол дінге келіп, рухани тыныштық сезімді.
Миллеристік қозғалысы
1840 жылы, 12 жасында, оның отбасы Миллершіл қозғалысына қатысты. Уильям Миллердің дәрістеріне қатысқанда, ол өз күнәлары үшін өзін кінәлі сезінді және мәңгілікке адасудан қатты қорқынышқа бөленді. Ол бірнеше ай бойы түндерін көз жасы мен дұғада өткізгенін, осы ахуалда болғанын айтады. 1842 жылдың 26 маусымында ол Мэн штатындағы Портлендте Каско шығанағында Джон Хобарттан суға батыру рәсімін қабылдады және Исаның қайта келуін асыға күтті. Өмірінің кейінгі жылдарында ол бұл кезді өміріндегі ең бақытты шақ деп еске алды. Оның отбасы Миллершілдікпен байланысы болғандықтан, жергілікті методист шіркеуі оларды қауымнан шығарды.
Неке және отбасы
1845 жылы Эллен Хармон болашақ күйеуі Джеймс Спрингер Уайтпен танысады, ол Миллершіл болған және оның көріністерінің шынайы екеніне көз жеткізген. 1845 жылдың қысында екеуі Мэн штатындағы Миллершілдерге барып, Израиль Дэммон басқарған Аткинсон шаруа үйіндегі жиынға қатысты. Бір жыл өткен соң Джеймс оған үйлену ұсынысын жасады және олар 1846 жылдың 30 тамызында Портленд (Мэн штаты) қаласында әділет судьясының алдында неке қиды. Кейін Джеймс былай деп жазды:
Біз 1846 жылдың 30 тамызында үйлендік, және сол сәттен бастап ол мен үшін қуаныш сыйлайтын асыл тәж болды. Құдайдың игілігімен, екеуміз де Жаңа келу қозғалысында терең тәжірибе алдық. Енді бұл тәжірибе қажет болды, өйткені біз күштерімізді біріктіріп, Атлант мұхитынан Тынық мұхитына дейін бірлесіп жұмыс істеуіміз керек еді.
Уайттардың төрт ұлы болды: Генри Николс, Джеймс Эдсон (Эдсон деп белгілі), Уильям Кларенс (Уилли немесе В. К. деп белгілі) және Джон Герберт. Эдсон мен Уильям ғана ересек жасқа жетті. Джон Герберт екі айлық шағында эризипеладан, ал Генри 16 жасында 1863 жылы пневмониядан қайтыс болды [Уайттардың өмірбаяны].
Соңғы жылдары және өлімі
Уайт өмірінің соңғы жылдарын 1881 жылы күйеуі Джеймс Уайт қайтыс болғаннан кейін Калифорния штатының Сент-Хелена қаласындағы Елмсхавен үйінде өткізді. Өмірінің соңғы жылдарында ол шіркеу үшін соңғы еңбектерін жазуға көбірек назар аударғандықтан, бұрынғыдан сирек саяхат жасады. Ол 1915 жылдың 16 шілдесінде Елмсхавендегі үйінде қайтыс болды, ол қазір адвентистер тарихи орны болып саналады. Үш жерлеу рәсімінен кейін ол күйеуі Джеймс Уайтпен бірге Мичиган штатының Батл-Крик қаласындағы Оук-Хилл зиратына жерленді.
Көріністер
1844 жылдан 1863 жылға дейін Уайт шамамен 100-ден 200-ге дейін көріністер бастан өткерген, көбінесе қоғамдық орындарда және жиналыс залдарында. Ол өзінің алғашқы көрінісін 1844 жылғы Миллершілердің үлкен көңілі қалуынан кейін көп ұзамай көрген. Ол 1858 жылғы наурыз айының жексенбі күні түстен кейін Ловеттс Гроувта (қазіргі Боулинг Грин, Огайо) орналасқан Огайо штатының мемлекеттік мектебінде өткен жерлеу рәсімінде "Ұлы күрес" кітабын жазуға себеп болған көрініс болғанын айтты. Бұл – Мәсіх пен оның періштелерінің, және Шайтан мен оның періштелерінің ғасырлар бойғы қақтығысы туралы болған көрініс.
Көріністер кезінде физикалық құбылыстар
1852 жылдан бері Эллен Г. Уайтты 50 рет аян көріп, оның күйеуі Джеймс Уайт аянның бірнеше физикалық ерекшеліктерін тіркеді: "Аянға енген кезде ол үш рет "Даңқ!" деп шулап айқайлайды, бұл дауыс қайталанып, эхо болады, екіншісі, әсіресе үшіншісі біріншісінен әлсіз болғанымен, одан да қаттырақ сезіледі, дауысы алыстан естілгендей, құлақтан шығып бара жатқандай. Бірнеше сәт бойы ол күшін жойып, есінен танып, құлап түседі. Содан кейін ол бірден күшпен толып, кейде орнынан тұрып бөлмеде жүреді. Ол жиі қолдарын, қаруларын және басын еркін әрі әдемі қимылдармен қозғайды. Бірақ ол қолын немесе қаруын қандай жағдайға бұрса да, ең күшті адам да оны тоқтата алмайды. 1845 жылы ол ата-анасының 18,5 фунт салмақты отбасылық Киелі кітабын сол қолымен жарты сағат бойы ұстады. Ол кезде оның салмағы 80 фунт болатын. Ол 15 минуттан 3 сағатқа дейін созылған аян кезінде дем алмайды. Дегенмен, оның пульсі қалыпты соғып, бет-әлпеті табиғи күйінде әдемі болып қалады. Оның көздері әрқашан ашық болады, қабақтары жымырылмайды, басы көтеріліп, жоғарыға қарай, алысқандай бір нәрсеге тіктеп қарайды. Әртүрлі уақытта бірнеше дәрігерлер оның тыныс алмауы және басқа да физикалық құбылыстарын тексеру үшін сынақтар жүргізді. Ол айналасында болып жатқанның бәрін мүлдем сезінбейді, өзін осы әлемнен алыс, көктегі періштелердің алдында сезінеді. Аяннан шыққанда, күндіз болсын, түнде жақсы жарықтандырылған бөлме болсын, бәрі қараңғы болып көрінеді. Ол ұзақ созылған деммен, алғашқы табиғи дем алғанда, "Қараңғы" деп айқайлайды. Содан кейін ол әлсіз және күшсіз болады. Марта Амадон қосты: "Аян кезінде қатысушылардың арасында ешқандай қозғалыс болған жоқ, еш нәрсе қорқыныш тудырмады. Бұл – қасиетті, тыныш көрініс болды".
"In passing into vision, she gives three enrapturing shouts of "Glory!" which echo and re echo, the second, and especially the third, fainter but more thrilling than the first, the voice resembling that of one quite a distance from you, and just going out of hearing." For a few moments she would swoon, having no strength. Then she would be instantly filled with superhuman strength, sometimes rising to her feet and walking about the room. She frequently moved hands, arms, and head in gestures that were free and graceful. But to whatever position she moved a hand or arm, it could not be hindered nor controlled by even the strongest person. In 1845, she held her parents' 18.5 pound family Bible in her outstretched left hand for half an hour. She weighed 80 pounds at the time. She did not breathe during the entire period of a vision that ranged from fifteen minutes to three hours. Yet, her pulse beat regularly and her countenance remained pleasant as in the natural state. Her eyes were always open without blinking; her head was raised, looking upward with a pleasant expression as if staring intently at some distant object. Several physicians, at different times, conducted tests to check her lack of breathing and other physical phenomena. She was utterly unconscious of everything transpiring around her, and viewed herself as removed from this world, and in the presence of heavenly beings. When she came out of vision, all seemed total darkness whether in the day time or a well lighted room at night. She would exclaim with a long drawn sigh, as she took her first natural breath, "D a r k." She was then limp and strengthless. Martha Amadon added: "There was never an excitement among those present during a vision; nothing caused fear. It was a solemn, quiet scene."
Бірінші көрініс
1844 жылдың желтоқсан айында Уайт өзінің алғашқы аянын Мейн штатының Оңтүстік Портленд қаласында 60 Оушен-стрит мекенжайындағы Хайнс ханымның үйінде өткен дұға жиынында бастан кешірді, кейін бұл ғимарат Гриффин клубы болып белгілі болды. Ғимарат 2018 жылы бұзылды. Сол кезде мен адвентші әйел бауырларымыздың біріне бардым, таңертең отбасылық дұға оқыдық. Бұл ерекше қуанышты оқиға емес еді, барлығымыз бес әйел едік. Дұға оқып жатқанда, бұрын ешқашан сезбеген Құдайдың күші маған келді, мен Құдайдың даналығын көріп, жерден жоғары көтеріліп бара жатқандай болдым. Мен адвентшілердің қасиетті қалаға сапар шегуін көрдім.
Осы аянда "адвентшілер" Жаңа Иерусалим [көктеме] қаласына қарай биік және қауіпті жолмен сапар шегуде болды. Олардың жолын "жарық (нұр) [ ]" жарықтандырып тұрды, ал періште маған бұл – "түн ортасындағы шақыру" екенін айтты. Саяхатшылардың кейбіреулері шаршап, Иса оларды жігерлендірді; ал кейбіреулері жарықты қабылдамай, артындағы жарық сөніп, "жолдан тайып, төмендегі қараңғы және зұлым әлемге" құлады. Аян Мәсіхтің екінші келуін көрсетіп, содан кейін адвентшілер Жаңа Иерусалимге кірді. Мен жерге қайтып келдім, жалғыздық пен қанағатсыздық сезіміне толып, сол "жақсырақ әлемге" құштар болдым. Годфри Т. Андерсон айтқандай, "шынында, аян адвентшілерге, олар бірден үмітсіздікке түскен болса да, ақырында жеңіске жететініне сендірді".
Екінші және үшінші көріністер
1845 жылдың ақпан айында Уайт Мэн штатының Ексетер қаласында екінші аянды бастан өткерді, ол "Күйеу жігіт" аяны деп белгілі болды. Жаңа жер туралы үшінші аянмен бірге, бұл аяндар "1844 жылдың қазан айындағы тәжірибеге мән берді және киелі орын туралы ұғымды дамытуға көмектесті. Сонымен қатар, олар Әкені және Исаны нақты тұлғалар ретінде, ал жұмақты физикалық орын ретінде бейнелей отырып, көптеген ынталы адвентистердің рухани көзқарастарына қарсы тұруда маңызды рөл атқарды."
Otsego көздің көрісі
1863 жылғы 6 маусымда Мичиган штатының Отсего қаласында ол денсаулық және ауру туралы көрініс көрді. Көріністе Жаратылыс кітабының 1:29 аятында сипатталғандай, өсімдіктермен қоректену – адамзатқа лайықты тағам екені көрсетілді. Дегенмен, Уайт ет жеуді жақсы көретін және 19 ғасырдағы көп саяхаттары мен вегетариандық тағамның жетіспеуі салдарынан бұл хабарды қабылдау оған қиын болды. Ол бала кезінде Портленд (Мэн штаты) қаласында вегетариандық тағам кең таралған, бірақ ол ет жеуді ұнататын. Австралияның Мельбурн қаласының жанындағы Брайтон лагерінде болған 1894 жылғы қаңтарда ол өзінің вегетариандыққа адал болуға бел буды.
Қоғамдық куәлік
Адамдар оның куәлігін қабылдамайды деп қорқып, Уайт бастапқыда өзінің көріністерін кең Миллер қауымымен бөліспеді. Ол ата-анасының үйінде өткен кездесуде өзінің қызметіне куәлік ретінде алған мына сөздерді естіді:
Дұға етіп тұрғанда, мені қоршаған қараңғылық сейілді, от шарғындай жарқыраған жарық маған қарай келді, мені қамтығанда күшім кетіп қалды. Мен Иса мен періштелердің алдында тұрғанымды сезіндім. Тағы да естілді: «Саған ашқан нәрсеме басқаларды да хабарла». Көп ұзамай Уайт өзінің куәлігін қоғамдық жиналыстарда – кейбіреулерін өзі ұйымдастырды – және жеке үйлердегі әдеттегі методисттік сыныптарда айта бастады. Мен жас достарыммен кездесулер ұйымдастырдым, олардың кейбіреулері өзімнен едәуір үлкен, тіпті үйленген адамдар еді. Олардың көптегені бекершілікке бой алдырып, ойсыздық танытты, менің тәжірибем оларға құрғақ әңгімедей көрінді, олар менің тілегімді орындамады. Бірақ осы жандарға деген қызығушылығымнан айырылмай, олар Құдайға мойынсұнғанша күш-жігерімді тоқтатпауға бел будым. Мен оларды іздеп тауып, бірге еңбек ету үшін және дұға ету үшін жинаған адамдар үшін көптеген түндер бойы шын жүректен дұға еттім. Оның көріністері туралы хабар тарады, Уайт көп ұзамай Майн штаты мен айналасындағы Миллершілдердің топтарына саяхаттап, сөз сөйледі. Оның көріністері 1846 жылдың 24 қаңтарына дейін одан әрі жарияланбады, сол күні оның бірінші көрінісі туралы есебі: «Кеңес Хармоннан хат» Енох Джейкобс Цинциннати қаласында (Огайо штаты) шығарған Миллершіл газетінде жарияланды. Уайт Джейкобсқа оны қолдау үшін хат жазған, және хат жариялау үшін жазылмағанын айтса да, Джейкобс оны басып шығарды. Келесі бірнеше жылда ол әртүрлі нысандарда қайта басылды және 1851 жылы жарық көрген оның алғашқы кітабы «Христиандық тәжірибе және көзқарастар» құрамына енді. Екі Миллершіл Уайттан бұрын көріністер көргендерін мәлімдеді – Уильям Эллис Фой (1818–1893) және Уайттың қайын інісі Хазен Фосс (1818?–1893). Адвентистер осы екі адамға сыйланған пайғамбарлық дары олар оны қабылдамағандықтан Уайтқа берілді деп санайды.
Орта өмір
Уайт көріністі өзін қоршап алатын жарқын жарықпен байланыстырды және ол өзін Исаның немесе періштелердің алдында сезінді, олар оған оқиғаларды (тарихи және болашақ) және орындарды (Жер бетінде, көкте немесе басқа планеталарда) көрсетті. Уайттың көріністерінің жазбаларында көбінесе теология, пайғамбарлықтар немесе жеке адамдарға немесе адвентист басшыларына арналған жеке кеңестер кездеседі. Оның жеке кеңестерінің ең көрнекті мысалы – шіркеудің рухани өсуі үшін жарияланған 9 томдық «Шіркеуге куәліктер» кітаптар сериясы. Оның көріністерінің ауызша және жазбаша түрлері жаңадан құрылып келе жатқан адвентист шіркеуінің ұйымдық құрылымын құру мен қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Оның көріністері мен жазбалары шіркеу басшылары шіркеу саясатын әзірлеуде және рухани оқу үшін әлі де қолданылуда. 1858 жылдың 14 наурызында, Огайо штатындағы Боулинг-Грин қаласына жақын Ловеттс-Гроувте жерлеу рәсіміне қатысып жатқанда Уайт көрініс алады. Сол күні Джеймс Уайт «Құдай Өзінің күшін таңғажайып түрде көрсетті» деп жазды, сондай-ақ «кейбіреулер Құдайдың сенбі күнін сақтауға және Құдай халқымен бірге болуға шешім қабылдады» деді. Ол көрініс туралы жазып, шіркеу мүшелері үшін пайдалы нұсқаулар алғанын және одан да маңыздысы, «Мәсіх пен Оның періштелері, және Шайтан мен оның періштелері арасындағы» ғаламдық қақтығыстың кең көрінісін көргенін айтты. Элен Уайт осы үлкен дау-дамай тақырыбын кеңейтетін болады, ол ақырында «Ағасырлар қақтығысы» сериясында толыққанды аяқталады.
Жеке тұлға және қоғамдағы тұлға
Уайт күшті және ізделіс тудыратын уағызшы ретінде танымал болды. Оның қатал және салқын мінезді адам екендігі қабылданып жүрсе де, бәлкім оның өмір салтына байланысты, көптеген дереккөздер оны жайлы, мейірімді адам деп сипаттайды.
Білім
Уайттың білім беру туралы алғашқы мақалалары 1872 жылдың күзінде жарық көрген «Денсаулық реформаторы» журналының санында жарияланды. Алғашқы мақаласында ол жас санамен жұмыс істеу – ең нәзік міндет екенін айтты. Оқыту жолдары әртүрлі болуы керек. Бұл «ақыл-ойының биік және құнды қабілеттерін» дамытуға мүмкіндік береді. Уайт ет жеуге, дәмдес тағамдарға, алкоголь ішуге және темекі шегуге қарсы болды. Ол сондай-ақ мастурбацияға, дәрі-дәрмектерге және дәрігерлерге де қарсылық білдірді. Сондай-ақ ол Лома-Линда емдеу орталығында, қазір Лома-Линда университетінің медициналық орталығы деп аталатын жерде жұмыс істеді. Ол американдық дәрігер, өнертапқыш және кәсіпкер Джон Харви Келлоггті жұмысқа алды. Оның денсаулықты жақсарту жолындағы жұмысы және салауатты өмір салтына жасаған баса назары зерттеуші Дэн Бьюттнердің Лома-Линда қаласын «Көк аймақ» деп атауына себеп болды, ондағы тұрғындардың өмір сүру ұзақтығы орташа көрсеткіштен жоғары. Оның денсаулықты жақсарту туралы болжамдары Құдайды мақтау үшін шіркеу доктринасына айналды, бірақ вегетариандық өмір салты құтқарылудың шарты емес. Солтүстік Америкадағы адвентистердің жартысынан астамы вегетариандық немесе вегандық өмір салтын ұстанады, сондықтан ең көп вегетариандық қауым осы аймақта кездеседі. Оның денсаулықты жақсарту туралы жазғандары негізінен адам денсаулығына арналған, бірақ оның мәлімдемелерінде жануарларға деген қайырымдылық сезімі де болды, бұл сол кездегі адамдар үшін ерекше жайт еді.
Тарихи мұра
Бір евангелистік автордың айтуынша, "Ешбір христиан жетекшісі немесе теологы белгілі бір дінге Елен Уайт сияқты зор ықпал еткен емес". Басқа авторлар "Елен Г. Уайт шіркеу тарихындағы ең ықпалды жетінші күндік адвентист болған" деді. Ол адвентист емес БАҚ-та да жиі еске алынады, мысалы, 2022 жылы Parade журналы оның сөзін 100 ең жақсы махаббат цитатасының тізіміне қосты.
Еллен Г. Уайт мұражай
"Элен Г. Уайт" қоры Уайттың өсиеті бойынша құрылды. Ол өзін-өзі қайта жаңартатын кеңес пен хатшыдан (қазір директор), бірнеше әріптес және көмекші қызметкерлерді қамтитын штаттан тұрады. Бас кеңсесі Мэриленд штатындағы Сильвер-Спрингтегі Жетінші күндік адвентистердің Бас конференциясының кеңсесінде орналасқан. Филиалдары Эндрюс университетінде, Лома-Линда университетінде және Оукуд университетінде орналасқан. Әлемдік шіркеудің қалған 13 дивизионында 15 қосымша зерттеу орталығы бар. Уайт қорының миссиясы – Элен Уайттың еңбектерін тарату, оларды аудару және оның өмірі мен қызметін жақсырақ түсінуге көмектесетін ресурстарды ұсыну. 2000 жылғы Торонтодағы Бас конференциядағы сессияда әлемдік шіркеу Уайт қорының миссиясын кеңейтіп, бүкіл конфессия үшін адвентист тарихын насихаттау жауапкершілігін қосты.
Адвентистердің тарихи орындары
Уайттың бірнеше үйі тарихи орындар болып табылады. Ол және оның күйеуі алғашқы рет иеленген үйі қазір Мичиган штатының Батл-Крик қаласындағы Адвентистердің тарихи ауылының бөлігіне кіреді. Оның басқа үйлері жеке меншікте, тек Австралиядағы Куранбонгтегі "Саннисайд" деп атаған үйі мен Калифорниядағы Сент-Хеленадағы "Элмшхавен" деп атаған соңғы үйі ғана ерекше. Осы соңғы екі үйдің иесі – Жетінші күнгі адвентистер шіркеуі. "Элмшхавен" үйі – ұлттық тарихи маңызы бар орын.
Авондейл колледжі
Уайт Австралияда болған кезінен бастап білім беру саласында елеулі мұра қалдырып, Куранбонгтағы Авондейл колледжінің құрылуына баулы болды және оны жетекшілікке алды. Авондейл колледжі – Оңтүстік Тынық мұхиты аймағындағы жетінші күндік адвентистердің басты жоғары оқу орны. 2021 жылы Санисайдтағы Уайттың қалпына келтірілген үйі қайтадан жұртшылыққа ашылды. Үйде Австралияға бейімделген Жаңа Англия архитектурасының элементтері бар.
Басқа жерлер
Флоренция қаласында Уайт атымен аталатын көше бар. Элен Гулд Уайт көшесі Перголино даңғылындағы "Вилла Аврора" адвентист институтына жетеді.
Вегетариандық тағамдар
Уайт вегетариандық тағамдар мен вегетариандық тағам өнімдерін дамытуға зор әсер етті. АҚШ-та бұларға гранола, Келлогтың жүгері ұнтақтары, Post cereals, Soyalac соя сүті, Worthington Foods, La Loma Foods және Morningstar Farms кіреді. 2022 жылы Нью-Йорк Жетінші күндік адвентистер конференциясы 33 адвентистік вегетариандық мейрамхананы тізімге енгізді, олардың көпшілігі Америка Құрама Штаттарында орналасқан, соның ішінде Техаста алты мейрамхана бар. Ямайканың Кингстон қаласындағы үш Maranatha денсаулық тағамдары дүкені мен бір мейрамхана Уайттың денсаулық туралы ұстанымдарына негізделген. 2021 жылы австралиялық сиыр еті индустриясының басылымы – Beef Central журналындағы мақала, ұлттық тамақ саясатын қалыптастыруда Жетінші күндік адвентистер шіркеуінің ықпалына сын көзбен қарады, бұл ықпал Уайтқа және 1897 жылы Sanitarium Health and Wellbeing Company құрылуына байланысты. Бұл компания Veggie Delights өсімдік негізіндегі ет өнімдерін шығарады. 2022 жылы журналист Эйвери Йель Камила Уайттың «АҚШ-тағы вегетариандық тағамға тигізген терең және ұзаққа созылған әсері бүгінге дейін жалғасуда» деді. Уайттың ең толық өмірбаяны – оның немересі Артур Л. Уайт жазған «Элен Г. Уайт: Өмірбаян» атты алты томдық еңбек. Элен Г. Уайттың өмірі мен қызметі туралы мыңдаған мақала мен кітап жазылды. Олардың көпшілігі Лома-Линда және Эндрюс университеттерінің кітапханаларында сақталады, бұл екі мекеме адвентизм туралы зерттеулердің ірі коллекцияларымен танымал. Эндрюс университетінің екі профессоры – шіркеу тарихы кафедрасының меңгерушісі Джерри Мун және Жетінші күндік адвентистер діни семинариясының деканы Денис Фортин «Элен Г. Уайт энциклопедиясын» дайындап жатыр.
Театр
Қызыл кітаптар: Элен Уайтты іздеу – бұл жетінші күнгі адвентистер шіркеуінің негізін қалаушыларының бірі Уайт туралы пьеса, және шіркеу тарихы бойында оған қатысты әртүрлі пікірлер. Оны Калифорниядағы Пасифик Юнион колледжінің драмалық өнер қоғамы қойды. Пьеса 200-ден астам адамнан алынған сұхбаттар негізінде жазылған. Атауы Уайттың кітаптарынан алынған, олар дәстүрлі түрде қызыл мұқабамен шығарылған.
Фильм
2016 жылы Жетінші күнді адвентистер шіркеуі түсірген «Tell the World» фильмі Елен Г. Уайттың өмірін көрсетеді. «Оның Киелі кітапты зерттеу арқылы алған басшылығы мен кеңестері, сондай-ақ Құдайдан ашылған түстер мен көріністер шіркеудің денсаулық сақтау, білім беру, қоғамдық даму және апаттарда көмек көрсету салаларындағы әлемдік қайырымдылық қозғалысына қадам басқан жолын нұсқады».
Оның жазбаларының пайғамбарлық құндылығын зерттеу
Көптеген адвентистер Уайттың жазбалары шабыттандырылған деп санайды және олар бүгінгі күні шіркеу үшін маңыздылығын сақтайды. 1940-1950 жылдары евангелистік қауымнан түскен сынға байланысты Лерой Эдвин Фрум және Рой Аллан Андерсон сияқты шіркеу басшылары евангелистерге жетінші күндік адвентистерді жақсырақ түсінуге көмектесу үшін кеңейтілген диалог жүргізуге тырысты, нәтижесінде 1956 жылы «Доктрина бойынша сұрақтар» жарияланды, онда адвентистердің сенімдері евангелистік тілмен түсіндірілді. Евангелист Уолтер Мартин, қарсы культтық Христиандық зерттеу институтынан, «Уайттың пайғамбарлық талаптарын қабылдамады», бірақ оны Джозеф Смит, Мэри Бейкер Эдди және Чарльз Тейз Рассел сияқты замандастарынан өзгеше «шынайы христиан сенушісі» деп санады. Мартиннің адвентизммен байланыстағы ізбасары Кеннет Сэмплс де Уайттың пайғамбарлық талаптарын жоққа шығарады, бірақ «ол, кемінде, жақсы бібілдік және теологиялық сезімдерге ие болды деп санайды».
Адвентистердің Пайғамбарлық Рухы туралы сенім мәлімдемесі
Ертедегі саббат сақтаушы адвентистер, олардың көпшілігі Христиандық байланыстан шыққан, догмаға қарсы болды. Алайда, 1872 жылға қарай адвентистер сенімдерін жариялады. Олар бұл тізімді 1890 жылдары жетілдіріп, 1931 жылы 22 сенімдік мәлімдемемен SDA жылнамасына ресми түрде енгізді. 1980 жылы адвентистер шіркеуі ресми түрде 27 Негізгі Нанымды қабылдады, ал 2005 жылы 28-іншісін қосты. Уайтқа Негізгі Наным 18 "Пайғамбарлық сыйы" сілтеме жасайды:
Киелі кітаптар Киелі Рухтың сыйлықтарының бірі – пайғамбарлық екеніне куәлік етеді. Бұл сыйлық – қалдық шіркеудің айқындамалық белгісі және біз оның Еллен Г. Уайттың қызметі арқылы көрініс тапқанына сенеміз. Оның жазбалары пайғамбарлық билікпен сөйлейді және шіркеуге жұбаныш, басшылық, нұсқау және түзету береді. Сондай-ақ, олар барлық ілімдер мен тәжірибелерді сынау үшін Киелі кітаптың өлшемі екенін анық көрсетеді. (Сандар 12:6; 2 Патшалар 20:20; Амос 3:7; Жоел 2:28, 29; Елшілердің істері 2:14-21; 2 Тімофей 3:16, 17; Еврейлерге 1:1-3; Аян 12:17; 19:10; 22:8, 9.) Аян 19:10-дағы сөздерді пайдалана отырып, адвентистер Уайттың жазбаларын кейде "Пайғамбарлық рухы" деп атайды.
Сын
Роджер Кун діннің кейбір ізбасарлары ақ түсті көруде "бірдей, бірақ қарама-қарсы қауіптерге" ұшырап отырғанын дәлелдейтін дәріс жазды. Ол бір топтың әйелді құдайлық жағынан артық көретінін, ал екінші топтың әйелдің қандай ілімдерін ұстанатынын "талаптап таңдап алатын" екенін айтты. Сыншылар Эллен Г. Уайттың пайғамбар ретінде адал екендігіне және оның аяндарының шынайылығына күмән келтіреді. Америкалық ғылым тарихшысы Рональд Л. Немберс Уайттың денсаулық пен мастурбация туралы көзқарасын сынға алды. Немберс ол мастурбацияға қарсы аргументтері үшін виталистік жазушыларды (Хорас Манн және Ларкин Б. Коулс сияқты) плагиаттаған деп айтады. Уайттың "Аналарға үндеу" атты кітабында ол өзінің мәтінін денсаулық сақтау реформасын жақтағандардың мәтінінен көшірмелемегенін және мұндай тұжырымдарға өз бетінше келгенін айтады. Немберстің сын-пікірін Ақ үй қызметкерлері маңызды деп мойындады, олар оны денсаулықтың кітап пайғамбарының сын-пікірі деп жоққа шығаруға тырысты, бұл ұқсастықтар әр авторға әсер ететін табиғаттан тыс шабытқа байланысты деп дәлелдеді. Басқа сыншылар Элен Уайтты плагиат деп айыптады. Мұндайлардың бірі Уолтер Т. Риа болды, ол өзінің "Ақ өтірік" атты кітабында оның жария етілген аяндарының "түпнұсқа" сипатына қарсы пікір білдірді. Оған жауап ретінде Ақ үй "Ақ өтірік" кітабындағы мәлімдемелерді жоққа шығаратын құжатты жариялады. Зияткерлік меншік жөніндегі адвокат Винсент Л. Рамик 1980 жылдардың басында Элен Г. Уайттың жазбаларын зерттеді және олар "қатаң түрде плагиат емес" деген қорытындыға келді, сонымен қатар қысқартылған нұсқасын да ұсынды. 2023 жылы басылып шыққан қысқартылған басылым. Велтман әдеби тәуелділіктің дәлелдерін іздеу үшін "Ерлердің қалауы" кітабының кездейсоқ таңдалған он бес тарауын зерттеді және "Орташа алғанда, DA мәтінінің 31,4 пайызы әдеби дереккөздерге белгілі бір дәрежеде тәуелді деп айта аламыз" деп қорытындылады. Роджер В. Кун, Дэвид Дж. Конклин, Денис Фортин, Кинг және Морган, тағы басқалары плагиат айыбын жоққа шығаруды қолға алды. Рамик өз баяндамасының соңында былай дейді:
<blockquote>It is impossible to imagine that the intention of Ellen G. White, as reflected in her writings and the unquestionably prodigious efforts involved therein, was anything other than a sincerely motivated and unselfish effort to place the understandings of Biblical truths in a coherent form for all to see and comprehend. Most certainly, the nature and content of her writings had but one hope and intent, namely, the furthering of mankind's understanding of the word of God. Considering all factors necessary in reaching a just conclusion on this issue, it is submitted that the writings of Ellen G. White were conclusively unplagiaristic. In 1911, more than 70 years before charges of plagiarism, White wrote in the introduction to The Great Controversy her reason for quoting, in some cases without giving due credit, certain historians whose "statements afford a ready and forcible presentation on the subject." That means that she acknowledged the charges of “uncredited paraphrasing,” a common literary practice of her time. Spectrum, a liberal Adventist publication, highly critical of mainstream Adventistm, claims that, due to the plagiarism scandal, "at least the educated mainstream church" ("church" meaning SDA church) no longer buys into the claim of White's "verbal inspiration" made by some of her followers. That Ellen White borrowed from other authors was openly acknowledged by herself (cf. GC xi–xii) and by people close to her (cf. 2SM 451–465).|Denis Fortin & Jerry Moon|The Ellen G. White Encyclopedia
Robert Olson, secretary of the Ellen G. White Estate, said, “The church is not denying the accumulating evidence of White's copying .”|T. Joe Willey|The Great Controversy Over Plagiary: The Last Interview of Walter Rea, Spectrum Magazine
One of the earliest charges of plagiarism against Ellen White concerned her use of The Life and Epistles of St. Paul by W. J. Conybeare and J. S. Howson (1852) in writing Sketches From the Life of Paul (1883). The volume by Conybeare and Howson, published in the UK and copyrighted there, was later published without copyright in the US by T. Y. Crowell with the title (The) Life and Epistles of the Apostle Paul. At the time of her death, White had several copies of the Crowell publication in her library. The public secular press accused Ellen G. White of extensive plagiarism, claiming that this was her general practice, and concluded that "Mrs. White is a plagiarist, a literary thief."
<blockquote>Элен Г. Уайттың жазуларында көрініс тапқан және оған қатысты күмәнсіз керемет күш-жігерде болған ниеті, Киелі кітап шындықтарын түсіну үшін және түсіну үшін бірізді түрде түсіну үшін шын жүректен ынталандырылған және өзімшіл емес күш-жігерден басқа ештеңе болған жоқ. Оның жазбаларының мазмұны мен сипаты бір ғана мақсатпен жазылған, яғни адамзат Құдайдың сөзін жақсырақ түсінуіне көмектесу. Осы мәселеге қатысты әділ тұжырымға жету үшін қажетті барлық факторларды ескере отырып, Элен Г. Уайттың жазбалары түпкілікті плагиат емес деп мәлімделеді. 1911 жылы, плагиат айыбынан 70 жылдан астам уақыт бұрын, Уайт "Ұлы дау" кітабының кіріспесінде кейбір тарихшылардың "деректері тақырыпқа дайын және күшті баяндама жасады" деген сөздерін келтіргеніне, кейде тиісті сенімін бермей, өзінің себебін жазды. Бұл оның "негізсіз сөздерді қайталау" деген айыпты мойындағанын білдіреді, бұл оның уақытындағы әдеби практика. Адвентизмнің негізгі ағымына қатты сыншыл болып табылатын либералды адвентистік басылым Spectrum, плагиаттық жанжалдан кейін "кем дегенде білімді негізгі шіркеу" ("шіркеу" дегеніміз SDA шіркеу) енді Уайттың кейбір ізбасарлары айтқан "сөзбен шабыттанды" дегенге сенбейді. Элен Уайт басқа авторлардан қарыз алғанын өзі ашық мойындады (сағ. GC xixii) және оған жақын адамдар (бағ. 2SM 451465). Denis Fortin & Jerry Moon The Ellen G. White Encyclopedia Элен Г. Уайт энциклопедиясының хатшысы Роберт Олсон былай деді: "Черкеу Уайттың көшірмелеуіне қатысты жинақталған дәлелдерді жоққа шығармайды." T. Joe Willey "Плагиат туралы үлкен дау: Уолтер Рианың соңғы сұхбаты, Spectrum Magazine.
<blockquote>It is impossible to imagine that the intention of Ellen G. White, as reflected in her writings and the unquestionably prodigious efforts involved therein, was anything other than a sincerely motivated and unselfish effort to place the understandings of Biblical truths in a coherent form for all to see and comprehend. Most certainly, the nature and content of her writings had but one hope and intent, namely, the furthering of mankind's understanding of the word of God. Considering all factors necessary in reaching a just conclusion on this issue, it is submitted that the writings of Ellen G. White were conclusively unplagiaristic. In 1911, more than 70 years before charges of plagiarism, White wrote in the introduction to The Great Controversy her reason for quoting, in some cases without giving due credit, certain historians whose "statements afford a ready and forcible presentation on the subject." That means that she acknowledged the charges of “uncredited paraphrasing,” a common literary practice of her time. Spectrum, a liberal Adventist publication, highly critical of mainstream Adventistm, claims that, due to the plagiarism scandal, "at least the educated mainstream church" ("church" meaning SDA church) no longer buys into the claim of White's "verbal inspiration" made by some of her followers. That Ellen White borrowed from other authors was openly acknowledged by herself (cf. GC xi–xii) and by people close to her (cf. 2SM 451–465).|Denis Fortin & Jerry Moon|The Ellen G. White Encyclopedia
Robert Olson, secretary of the Ellen G. White Estate, said, “The church is not denying the accumulating evidence of White's copying .”|T. Joe Willey|The Great Controversy Over Plagiary: The Last Interview of Walter Rea, Spectrum Magazine
One of the earliest charges of plagiarism against Ellen White concerned her use of The Life and Epistles of St. Paul by W. J. Conybeare and J. S. Howson (1852) in writing Sketches From the Life of Paul (1883). The volume by Conybeare and Howson, published in the UK and copyrighted there, was later published without copyright in the US by T. Y. Crowell with the title (The) Life and Epistles of the Apostle Paul. At the time of her death, White had several copies of the Crowell publication in her library. The public secular press accused Ellen G. White of extensive plagiarism, claiming that this was her general practice, and concluded that "Mrs. White is a plagiarist, a literary thief."
Элен Уайтқа қарсы плагиат туралы ең алғашқы айыптардың бірі оның В. Дж. Конибир мен Дж. С. Хоусонның "Жұмысы мен елшілердің хаттары" (1852) Скетчтерді Пауылдың өмірінен (1883) жазуда қолдануына қатысты. Конибир мен Хоусонның Ұлыбританияда жарық көрген және онда авторлық құқығымен қорғалған томы кейіннен АҚШ-та авторлық құқықтарсыз Т. Я. Кроуэлл (Апостол Пауылдың өмірі мен хаттары) деген атпен жарық көрді. Өлген кезде Уайт кітапханасында Кроуэлл басылымының бірнеше данасы болды. Жалпыға ортақ баспасөз Элен Г. Уайтты кең ауқымды плагиаттауда айыптап, бұл оның жалпы практикасы деп мәлімдеді және "Г-жа Уайт плагиат, әдеби ұры" деген қорытындыға келді.
<blockquote>It is impossible to imagine that the intention of Ellen G. White, as reflected in her writings and the unquestionably prodigious efforts involved therein, was anything other than a sincerely motivated and unselfish effort to place the understandings of Biblical truths in a coherent form for all to see and comprehend. Most certainly, the nature and content of her writings had but one hope and intent, namely, the furthering of mankind's understanding of the word of God. Considering all factors necessary in reaching a just conclusion on this issue, it is submitted that the writings of Ellen G. White were conclusively unplagiaristic. In 1911, more than 70 years before charges of plagiarism, White wrote in the introduction to The Great Controversy her reason for quoting, in some cases without giving due credit, certain historians whose "statements afford a ready and forcible presentation on the subject." That means that she acknowledged the charges of “uncredited paraphrasing,” a common literary practice of her time. Spectrum, a liberal Adventist publication, highly critical of mainstream Adventistm, claims that, due to the plagiarism scandal, "at least the educated mainstream church" ("church" meaning SDA church) no longer buys into the claim of White's "verbal inspiration" made by some of her followers. That Ellen White borrowed from other authors was openly acknowledged by herself (cf. GC xi–xii) and by people close to her (cf. 2SM 451–465).|Denis Fortin & Jerry Moon|The Ellen G. White Encyclopedia
Robert Olson, secretary of the Ellen G. White Estate, said, “The church is not denying the accumulating evidence of White's copying .”|T. Joe Willey|The Great Controversy Over Plagiary: The Last Interview of Walter Rea, Spectrum Magazine
One of the earliest charges of plagiarism against Ellen White concerned her use of The Life and Epistles of St. Paul by W. J. Conybeare and J. S. Howson (1852) in writing Sketches From the Life of Paul (1883). The volume by Conybeare and Howson, published in the UK and copyrighted there, was later published without copyright in the US by T. Y. Crowell with the title (The) Life and Epistles of the Apostle Paul. At the time of her death, White had several copies of the Crowell publication in her library. The public secular press accused Ellen G. White of extensive plagiarism, claiming that this was her general practice, and concluded that "Mrs. White is a plagiarist, a literary thief."
Онлайн мақалалар
Элен Г. Уайттың барлық қолжетімді тілдердегі толық жарияланған еңбектері Ellen G. White Estate веб-сайтында.