Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парсы ислам ғалымы (895 жылы қайтыс болған)
Persian Islamic polymath (died 895)
Абу Ханифа Ахмад ибн Давуд Динавари (ابوحنيفه دينوری; 895 жылы қайтыс болған) – Исламның Алтын ғасырындағы көп салалы ғалым: астроном, егіншілік маманы, ботаник, металлург, географ, математик және тарихшы.
Abū Ḥanīfa Aḥmad ibn Dāwūd Dīnawarī (ابوحنيفه دينوری; died 895) was an Islamic Golden Age polymath: astronomer, agriculturist, botanist, metallurgist, geographer, mathematician, and historian.
Өмір
Динавари парсы тегінен шыққан, қазіргі заманғы Батыс Ирандағы (қазір қираған) Динавар қаласында дүниеге келген. Географиялық орналасуының арқасында маңызға ие болған, ол Джибал аймағына кіреберіс және Иран мәдениеті мен Загрос тауларының ар жағындағы халықтар мәдениеті арасындағы тоғысқан нүкте болды. Динаваридің туған күні белгісіз, бірақ ол 9-шы ғасырдың бірінші немесе екінші онжылдығында туған болуы мүмкін. Ол Аббаси дәуірінің аль-Басра және аль-Куфа грамматиктерінің екі негізгі мектебінде білім алған. Оның негізгі ұстаздары Ибн әл-Сиккит және оның әкесі болды. Грамматика, филология, геометрия, арифметика және астрономияны оқыған, сондай-ақ сенімді дәстүршіл ретінде танылған. Оның ең танымал еңбегі – «Өсімдіктер кітабы», ол үшін араб ботаникасының негізін қалаушы саналады. Бұл Иран және Ислам тарихын біріктіруге жасалған ең алғашқы әрекеттердің бірі болуы мүмкін. Әл-Табари мен Балами сияқты тарихшылар өздерінің еңбектеріне кіріспе ретінде әлемнің жасы туралы ұзақ әңгімелерді арнағанда, Динавари «Ираншахр» («Иран жері») әлемнің орталығы екенін дәлелдеуге тырысты. Ол өз еңбегінде Ислам пайғамбары Мұхаммедке қарағанда Иранға көбірек орын берген. Дегенмен, Динавари берілген мұсылман болған, бұл оның Құранға жазған түсіндірмелерінен көрінеді. Ол тарихын 837 жылы Бабак Хорамдин көтерілісін басумен және ирандық генерал Хайдар ибн Кавус әл-Афшиннің өлімімен аяқтады. Динавари ерте араб деректерімен қатар, парсы деректерін де пайдаланған, соның ішінде Исламға дейінгі эпикалық романдарды да. Парсы тілін жақсы білгендіктен, Динавари кейде өз еңбектеріне парсы тілінен сөздер мен тіркестерді қосып отырған. Динаваридің рухани ізбасары Хамза әл-Исфахани (961 жылдан кейін қайтыс болған) болды.
Of Persian stock, Dinawari was born in the (now ruined) town of Dinawar in modern day western Iran. It had some importance due to its geographical location, serving as the entrance to the region of Jibal as well as a crossroad between the culture of Iran and that of the inhabitants on the other side of the Zagros Mountains. The birth date of Dinawari is uncertain; it is likely that he was born during the first or second decade of the 9th century. He was instructed in the two main traditions of the Abbasid era grammarians of al Baṣrah and of al Kūfah. His principal teachers were Ibn al Sikkīt and his own father. He studied grammar, philology, geometry, arithmetic, and astronomy and was known to be a reliable traditionalist. His most renowned contribution is the Book of Plants, for which he is considered the founder of Arabic botany. is possibly the earliest apparent effort to combine Iranian and Islamic history. While historians such as al Tabari and Bal'ami devoted the introduction of their work to long discourses on the duration of the world, Dinawari attempted to establish the importance of Iranshahr ("land of Iran") as the centre of the world. In his work, Dinawari notably devoted much less space to the Islamic prophet Muhammad compared to that of Iran. Regardless, Dinawari was a devoted Muslim, as indicated by his commentary on the Qur'an. He concluded the history with the suppression of Babak Khorramdin's rebellion in 837, and the subsequent execution of the Iranian general Khaydhar ibn Kawus al Afshin. Besides having access to early Arabic sources, Dinawari also made use of Persian sources, including pre Islamic epic romances. Fully acquainted with the Persian language, Dinawari occasionally inserted phrases from the language into his work. Dinawari's spiritual successor was Hamza al Isfahani (died after 961).
Шығармалары
Ал Надим жазған 10-ғасырлық биографиялық энциклопедия, "Аль-Фихрист" Динаваридің он алты кітабының атауларын тізімдейді: 'Абд әл-Муним 'Амир және Джамал әл-дин Шайял, 1960; Исам Мухаммад әл-Хадж 'Али, 2001), бірақ оның толық нұсқасы еуропа тілдеріне аударылмаған. Джексон Боннер жақында "Аль-Ахбар аль-Тивал" кітабының исламға дейінгі бөлімдерін ағылшын тіліне аударды.
The tenth century biographical encyclopaedia, al Fihrist written by Al Nadim, lists sixteen book titles by Dinawari: 'Abd al Munim 'Amir & Jamal al din Shayyal, 1960; Isam Muhammad al Hajj 'Ali, 2001), but has not been translated in its entirety into a European language. Jackson Bonner has recently prepared an English translation of the pre Islamic passages of al Akhbar al Tiwal.
Өсімдіктер кітабы
Әл-Динавари алты томдық "Китаб әл-Набат" (Өсімдіктер кітабы) еңбегімен араб ботаникасының негізін қалаушы саналады. Оның еңбектерінің үшінші және бесінші томдары ғана сақталған, ал алтыншы томы кейінгі еңбектердегі сілтемелер негізінде ішінара қалпына келтірілген. Сақталған бөліктерінде "син" әрпінен "я" әрпіне дейінгі 637 өсімдік сипатталған. Ол өсімдіктердің өсу фазаларын, гүлдердің және жемістердің пайда болуын баяндаған. "Өсімдіктер кітабының" бірінші бөлімінде өсімдіктермен байланысты астрономиялық және метеорологиялық ұғымдар, соның ішінде планеталар мен жұлдыз шоқтары, күн мен ай, маусымдар мен жаңбырды көрсететін ай фазалары, ауа райы, жел, дауыл, найзағай, қар және су тасқыны сияқты атмосфералық құбылыстар сипатталған. Кітапта сонымен қатар, жердің түрлері, олардың өсімдіктерге тиімділігі, жақсы жердің қасиеттері мен ерекшеліктері де жазылған. Әл-Динавари әл-Шейбани, Ибн әл-Араби, әл-Бахили және Ибн ас-Сиккит есімдерімен аталатын, қазір жоғалып кеткен ерте мұсылман ботаникалық еңбектерінен цитаталар келтірген.
Al Dinawari is considered the founder of Arabic botany for his Kitab al Nabat (Book of Plants), which consisted of six volumes. Only the third and fifth volumes have survived, though the sixth volume has partly been reconstructed based on citations from later works. In the surviving portions of his works, 637 plants are described from the letters sin to ya. He describes the phases of plant growth and the production of flowers and fruit. The first part of the Book of Plants describes astronomical and meteorological concepts as they relate to plants, including the planets and constellations, the sun and moon, the lunar phases indicating seasons and rain, anwa, and atmospheric phenomena such as winds, thunder, lightning, snow, and floods. The book also describes different types of ground, indicating which types are more convenient for plants and the qualities and properties of good ground. Al Dinawari quoted from other early Muslim botanical works that are now lost, such as those of al Shaybani, Ibn al Arabi, al Bahili, and Ibn as Sikkit.