Кіріспе
Терри Пратчеттің 2001 жылғы балалар романы, "Таңғажайып Морис және оның білімді кеміргіштері" – британдық жазушы Терри Пратчеттің балалар фантастикасы жанрындағы туындысы. Ол 2001 жылы Doubleday баспасынан шықты. Бұл "Дискі әлем" сериясының жиырма сегізінші романы және балаларға арналған алғашқы кітабы. Оқиға неміс ертегісі "Хамельн қаңғыбас сыбызғышы" туралы жаңаша көзқарас ұсынады. 2022 жылы осы роман негізінде фильм түсірілді.
the 2022 film based on the novel
The Amazing Maurice and His Educated Rodents is a children's fantasy novel by British writer Terry Pratchett, published by Doubleday in 2001. It is the twenty eighth novel in the Discworld series and the first written for children. The story is a new take on the German fairy tale about the Pied Piper of Hamelin
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кітап Amazing Maurice (танымды мысық), сөйлеуші тышқандар тобы (Клан) және адам баласы Кит пошта вагонында Бад Блинц деген кішкентай қалаға бара жатқанда басталады. Топ бұрын да көп рет қолданған схеманы іске асыруды жоспарлап отыр: тышқандар қалаға қоныстанғандай етіп, Кит кішкентай ақша үшін "құрттарды" алып кету үшін тышқан сазгері ретінде әрекет етеді. Морис бұл бизнесте жаман ештеңе көрмесе де, тышқандар оны аморальдық деп санайды және Мористі бұл қала олардың тонаған соңғы қала екендігіне көндіреді. Қалаға келгеннен кейін топ адамдар үлкен тышқан жұқтыратынынан сенімді екенін және олардың жинаған ақшасының көп бөлігін екі тышқан аулаушыға жұмсап жатқанын біледі. Олардың күш-жігеріне қарамастан, қаладан азық-түлік жоғалып кетуін жалғастыруда. Тышқандар қаланың жер астына кіргенде, олар өте көп сандаған тышқан тұзақтарын табады, бірақ тірі ккилер (сөйлей алмайтын немесе ойлай алмайтын тышқандар) жоқ. Жер бетінде Морис ұқсас байқаулар жасайды, оның ішінде тышқан аулаушылар өздерінің сәтті аңшылықтарының дәлелі ретінде көрсететін көптеген тышқан құйрықтары шын мәнінде аяқ киімнің баулары екенін анықтайды. Морис пен Кит қала әкімінің қызы Малисиямен кездесіп, оны сөйлейтін тышқандармен таныстырады. Малисия сыңар аңшылардың бірдеңе ойлап тапқанына сенді, сондықтан ол, Морис және Кит сыңар аңшылардың үйіне кіреді. Олар ер адамдар ұрлаған азық-түлік пен жергілікті кекілерді жүгіру үшін өсірілетін үлкен торларды табады. Сыңар аулаушылар қайта оралып, адамдарды тұтқындап, олармен кездескен сыңар жетекшісі Хамнпоркты алып кетеді. Морис жасырынып, оның санасына кіруге тырысатын дауысты сезінеді, ол үлкен қорқыныш сезімін туғызады. Кланның тышқандары да осыны сезінеді, олардың көбі соншалықты қорқады, олар ойлау мен қимыл-қозғалысты ұмытады. Қауіпті бұршақ, тышқандардың рухани жетекшісі, тышқандардың тек ақылсыз жануарлар екенін түсінуден ұшып, өзінің көмекшісі Персишкамен бірге кетеді. Сыңарларға тұзақ жасау маманы Дарктан Хамнпоркты құтқару үшін топты басқарады және тұзақта өліп қалуға жақындағаннан кейін табысқа жетеді. Хамнпорк мысықпен күрескен кезде алған жарақаттарынан қайтыс болады, ал Дарктан Кланның басшылығын қарсылықпен қабылдайды. Малисия мен Кит өздерін босатып алғаннан кейін, сыңар аулаушыларды өздерінің қылмыстарын мойындатуға алдап алады. Сыңар аулаушылар Мысық патшасы - Пауылды жаратты, ол сыңарлар мен Мористі мазалаған құпия дауыстың көзі. Сыңар аулаушыларды ақыл-оймен басқару арқылы, Пауыл оны жаратқан адамдарға қарсы соғыс жүргізуді жоспарлайды. Ол өзі басқаратын тышқандарды Мориске, Персиске және Қауіпті бұршаққа шабуыл жасауға жібереді. Алайда Морис (ол қорқып, ойлауды тоқтатып, инстинктивті әрекет етеді) тышқан патшасына шабуыл жасап, оны жояды. Мауристің үрейі ұшқанда, ол да Қауіпті бұршақтарды өлтіреді. Морис Қауіпті бұршақтардың денесін көтеріп, Пауылдың бөлмесінен шығады. Ол аман-есен сыртқа шыққан соң, құлап, өледі. Ол жұлдызды түрде Қауіпті бұршақтарды алуға келе жатқан Сыңарлардың өлімін көріп, Өліммен келісім жасайды: оның қалған екі өмірі оның өмірі мен альбино сыңардың өмірі үшін алмасады. Тышқандар барлық кекілерді құлақтарына тығып қояды. Шын мәнінде қалаға шыбын-шіркейдің бір түрі келіп, Кит оны дуэльге шақырады. Құбызшы сиқырлы шаңсорғысын соғады, бірақ кекілер шықпайды. Кит тромбонда ойнайды, ал Сардинес (ақылды тышқан) шығады және көпшілік үшін билейді. Кит жеңімпаз деп жарияланады және қаладан кекілермен бірге қаладан қашып кетеді. Құрбандықтар орындалған соң, кланның тышқандары жасырынған жерінен шығып, адамдармен бірге сыңар аң аулаушылардың екіжүзділігі туралы сөйлеседі. Адамдар тышқандармен сауда-саттық жасайды: егер клан кекілерді қаладан тыс ұстаса, тышқандар қала береді және кішірек адамдар сияқты өмір сүреді. Кит Бад Блинцтің салтанатты сысқыр сыбызғышысы ретінде қалуға шешім қабылдайды, ал Морис жаңа жоспарды іздеуге көшеді.
Кейіпкерлер
Морис – ақылды мысық, ол тышқандар тобын басқарады. Ол айлакер, манипулятор және әлемнің қалай жұмыс істейтінін жақсы (бірақ цинизммен) түсінеді. Романның соңында ол Клан тарихының басында бір ақылды тышқанды қателікпен жегенін мойындайды, соның арқасында өзі де сезімтал болған. Малисия – Бад-Блинц қаласының мэрінің қызы, әрдайым ертегілерге, оқиғаларға және әңгіме айтуға құштар. Кит – "ақылсыз бала" деп аталған, Кит – Музыканттар гильдиясы тәрбиелеген жетім. Ол негізінен бірдеңе істеу үшін Мористің жоспарына қосылады, бірақ тышқан отбасысын қорғауға өте дайын. Қауіпті Бұршақ – альбиностық тышқан, Клан ақылды болғаннан бері рухани жетекші рөлін атқарады, себебі олар Көрінбейтін Университеттің артындағы қоқысты жеген. Дарктан Қауіпті Бұршақтың Клан үшін қажетті философ екенін байқайды, ол қауіпті идеяларды тауып, олардан арылтады. Мысалы, тышқандардың өзара жеуі, ұрлық жасауы және арман көру құбылысы сияқты сұрақтарға жауап іздеу үшін олар Қауіпті Бұршаққа жүгінеді. Ол сонымен қатар тышқандардың "китабына" – "Мистер Баннидің қызықты саяхаты" кітабының түсіндірушісі, онда тышқандар мен басқа жануарлар адамдармен үйлесімде өмір сүріп, олар сияқты сөйлеп, киінеді. Малисия бұл кітаптағы утопиялық қоғам толығымен ойдан шығарылған екенін айтқанда, Қауіпті Бұршақ пен оның көмекшісі Персик үмітсіздікпен қашып кетеді. Персик – Қауіпті Бұршақтың көмекшісі және Кланның хатшысы болып табылатын кішкентай тышқан. Ол "Ойлардың" және "Мистер Баннидің қызықты саяхаты" кітабының ресми тасымалдаушысы. Хамнпорк – Кланның ескірген басшысы, олар ойлана бастағанға дейін қалған. Хамнпорк "ойлау" идеясына қарсы тұрады және Кланды дәстүрлі Kee Kee басшылары қолданатын күш пен айла-шарғы арқылы басқарады. Дарктан – тышқандардың тұзақтарды жою отрядының басшысы. Өлімге жуық тәжірибесінен және Хамнпорктың қазасынан кейін Дарктан Кланның жаңа басшысы болады. Дарктан, жасы үлкен болса да, Хамнпорктан гөрі прогрессивті. Ол барлық тышқандардың құрметіне ие, өйткені тұзақтарды қалай ашу керектігі туралы білімі оларды аман сақтауға көмектеседі. Сардине – шляпа тағып, шлепке би билейтін үлкен тышқан. Сардине – адамдарда жұқпалы ауру бар деп ойлатып, оларды мазалап, қорқытатын тышқандар тобының бейнесі. Ол басшылыққа ұмтылмайды, бірақ Дарктан Кланның басшысы болғаннан кейін оған пайдалы кеңес береді. Ол адамдар мен тышқандардың психологиясын түсінеді және оларды манипуляциялай алады (бірақ Мористен гөрі әлдеқайда мейірімді).
Тану
Карнеги жюриінің төрағасы Карен Ашер таңдаудың бірауыздан жасалғанын мәлімдеді: "Бұл – әдеби шеберліктің көрнекті туындысы, "Қамыс сырнайшысы" ертегісіне жасалған керемет және әзіл-қалжыңға толы, бірақ сонымен бірге қараңғы және көңіл көшіретін жаңаша көзқарас". 2011 жылы Мэтью Холмс музыкалық туындысын Collins Musicals баспасы жариялады. Екі нұсқа да мектептерде пайдалану үшін жасалған. 2019 жылдың маусым айында "The Amazing Maurice" анимациялық фильмінің түсірілімі жоспарланып отырғаны хабарланды. Бұл Ulysses Filmproduktion және Cantilever Media компанияларының бірлескен жобасы, сценарийін Терри Россио жазды. Бюджеті – 15 миллион еуро (17 миллион доллар). 2020 жылдың қараша айында Хью Лори, Эмилия Кларк, Дэвид Теулис, Химеш Патель, Джемма Артертон және Хью Бонневилл дауыстаған актерлер құрамы жарияланды.