Кіріспе

Бірдей қызығушылықтары, жасы, шығу тегі немесе әлеуметтік жағдайы бар адамдардың негізгі тобы. Әлеуметтануда, құрбылар тобы – әлеуметтік топ және ұқсас қызығушылықтары (гомофилия), жасы, шығу тегі немесе әлеуметтік жағдайы бар адамдардың негізгі тобы. Бұл топтың мүшелері адамның сенімдері мен мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. Жасөспірім шақта құрбы-құрдастардың өмірінде айтарлық өзгерістер болады. Жасөспірімдер көбінесе өз құрдастарымен көп уақыт өткізеді, ал ересектердің оларға бақылауы азаяды. Құрбылар тобы қауіпсіздік және өзіндік ерекшелік сезімін сыйлайды. Бір зерттеуге сәйкес, жасөспірімдер ата-аналарымен өткізген уақытына қарағанда, құрдастарымен екі есе көп уақыт өткізеді. Осы кезеңде жасөспірімдердің қарым-қатынасы да өзгереді. Олар ата-аналарымен мектеп және болашақ мамандықтары туралы әңгімелесуді ұнатады, ал жыныстық қатынас және басқа да жеке қарым-қатынастар туралы құрдастарымен сөйлеседі. Балалар өздерін қабылдайтын құрбылар тобына қосылуға тырысады, тіпті ол топ жағымсыз істерге қатысқанның өзінде де. Балалар өздерінен өзгеше адамдарды қабылдамайды. Құрдастар арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесу дамуға ықпал етеді, сондай-ақ өмір сапасының көрсеткіштеріне де әсер етеді. Бұл өзара қарым-қатынас және жағымды қарым-қатынас субъективті әл-ауқатқа пайда әкеледі және психикалық және физикалық денсаулыққа оң әсер етеді. Кликтер – әдетте ортақ қызығушылықтар немесе достық байланыс арқылы анықталатын шағын топтар. Кликтер әдетте 2–12 мүшеден тұрады және жас, жыныс, нәсіл және әлеуметтік жағдай бойынша құрылады. Клик мүшелері көбінесе академиялық жетістіктері мен тәуекелге бейім мінез-құлқы жағынан ұқсас болады. Кликке кірудің артықшылықтары болуы мүмкін, себебі ол тәуелсіздік сезімін, қауіпсіз әлеуметтік ортаны және жалпы әл-ауқатты қамтамасыз етеді. Көпшілік – бұл үлкен, шамалы анықталған топтар, олар достық негізге ие болмауы мүмкін. Көпшіліктер құрбылар тобы ретінде қызмет етеді, олар ерте жасөспірімдікте маңыздылығы артады, ал жасөспірімдіктің соңында азаяды. Отбасы мен мектеп сияқты басқа әлеуметтендіру агенттерінен айырмашылығы, құрбылар тобы балаларға ересектердің тікелей бақылауынан қашуға мүмкіндік береді. Құрдастар арасында балалар өз бетінше қарым-қатынас жасауға үйренеді және ересектермен бөліспейтін қызығушылықтарды, мысалы киім мен танымал музыканы немесе есірткі мен жыныстық қатынас сияқты рұқсат етілмейтін қызығушылықтарды талқылауға мүмкіндік алады. Құрбылар тобының бір-бірінің мінез-құлқына үлкен әсері немесе құрдастардың қысымы болуы мүмкін, бұл қысымның күшіне байланысты. Алайда, қазіргі уақытта әлемдегі балалардың 23 пайызы өз жасындағылармен жеткілікті байланыс таба алмайды, олардың танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы басқа балаларға қарағанда қалып қояды.

Даму психологиясы

Даму психологтары Лев Выготский, Жан Пиаже, Эрик Эриксон, Гарри Стэк Салливан және әлеуметтік оқыту теорияларының өкілдері, теңдестер арақатынасының танымдық, әлеуметтік және эмоционалдық даму үшін бірегей мүмкіндіктер жасайтынын дәлелдеді. Қазіргі зерттеулер бұл пікірді қолдайды, теңдестермен өзара әрекеттесудің әлеуметтік және эмоционалдық пайда әкелетінін көрсетеді. Выготскийдің әлеуметтік-мәдени теориясы баланың мәдениетінің маңыздылығына назар аударады және баланың басқалармен әлеуметтік өзара әрекетте үнемі қатысатынын көрсетеді. Ол сонымен қатар тіл дамуына назар аударады және жақын даму аймағын анықтайды. Жақын даму аймағы – оқушының өздігінен орындай алатыны мен мұғалімнің көмегімен орындай алатыны арасындағы айырмашылық. Теңдестер тобының құндылықтары мен көзқарастары оқу процесінде маңызды рөл атқарады. Академиялық жетістікке ұмтылатын теңдестермен араласатын оқушылар осы мінез-құлқыны қабылдауға бейімді. Пиаже танымдық даму теориясында танымдық дамудың төрт кезеңін бөліп көрсетеді. Оның пікірінше, балалар өз тәжірибелеріне сүйене отырып, әлемді белсенді түрде түсінеді. Сонымен қатар, Пиаже орта балалық шақтан бастап дамудың маңызды аспектілерін анықтады, онда теңдестер тобының ролі маңызды. Ол балалардың теңдестерімен сөйлескендегі тілі ересектермен сөйлескендегіге қарағанда өзімшілдік сипаттамайтынын айтты. Өзімшіл тіл – тыңдаушының сөзіне бейімделмеген сөйлеу. Эриксон жасөспірім кезеңіндегі психоәлеуметтік дамуда теңдестердің ықпалының маңыздылығын атап өтті. Оның латенттік кезеңі, 6-12 жастағы балаларды қамтиды, осы кезде жасөспірімдер теңдестері арасында қарым-қатынас жасауды бастайды. Гарри Стэк Салливан жекеаралық қатынастар теориясын жасады. Салливан достық қарым-қатынастың келесі функцияларды атқаратынын сипаттады: (а) өзара келісімді растау, (б) өзіне сенімділікті арттыру, (с) махаббат пен жақын қарым-қатынас үшін жағдай жасау, (d) жекеаралық сезімталдықты дамыту және (e) романтикалық және ата-аналық қарым-қатынастардың негізін қалау. Психолог Джудит Рич Харрис «Тәрбиенің болжамы» және «Екі адам бірдей емес» еңбектерінде, адамның теңдестер тобы оның зиялық және жеке дамуына маңызды әсер ететінін айтады. Бірнеше ұзақ мерзімді зерттеулер теңдестер тобының оқу жетістіктеріне елеулі әсер ететінін, әсіресе ересектердің қатысуы төмен болған кезде көрсетеді. Саналық қабілеттерді сынауда теңдестер тобының әсерін зерттеген зерттеулер салыстырмалы түрде аз. Алайда, теңдестер тобының танымдық қабілеттерді сынауда әсер ететініне қатысты деректер бар.

Ақпарат көзі ретінде қызмет ету

Теңдестер тобы жеке адамның көзқарасынан тыс перспективаны ұсынады. Теңдестер тобының мүшелері әлеуметтік жүйедегі басқалармен қарым-қатынас құруды да үйренеді. Теңдестер, әсіресе топ мүшелері, басқа мүшелерге әдет-ғұрыптарды, әлеуметтік нормаларды және түрлі идеологияларды үйрету үшін маңызды әлеуметтік үлгілерге айналады. Жағымды теңдес қарым-қатынастары әлеуметтік өзара әрекеттесуді жақсартады және мүмкіндігі шектеулі немесе шектеулі емес жасөспірімдердің жағымды қатысу деңгейін арттырады. Теңдестер тұрақты әл-ауқатты қолдау арқылы, практикалық, эмоционалдық және әлеуметтік қолдау көрсетеді.

Гендерлік рөлдерді үйрету

Теңдестер тобы мүшелеріне гендерлік рөлдерді үйрету орынды болуы мүмкін. Гендерлік рөлдерді әлеуметтендіру арқылы топ мүшелері жыныстық айырмашылықтармен, сондай-ақ әлеуметтік және мәдени күтулермен танысады. Ұлдар мен қыздар көп жағынан ерекшеленсе де, жыныс пен гендерлік рөлдер арасында тікелей байланыс жоқ – ерлер әрқашан еркектік қасиеттерді, ал әйелдер әрқашан әйелдік қасиеттерді көрсете бермейді. Теңдестер тобы тек еркектерден, тек әйелдерден немесе еркектер мен әйелдердің қосылысынан тұруы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, көптеген теңдестер тобы бір жыныстан құралған. Жасөспірімдер өз көзқарастарын отбасы шеңберінен тысқары кеңейтіп, әлеуметтік жүйенің түрлі салаларындағы қарым-қатынастарды қалай орнатуды үйренеді. Теңдестер, әсіресе топ мүшелері, маңызды әлеуметтік үлгілерге айналады, тіпті жағдайға қарай көзқарастардың қалыптасуына және білдірілуіне де әсер етеді.

Бірлік пен өмірдегі ұжымдық мінез-құлықты үйрету

Теңдестер тобы ықпалды әлеуметтік ортаны құрайды, онда топтық нормалар әлеуметтендіру процестері арқылы қалыптасады және күшінде ұсталады, бұл процестер топ ішіндегі ұқсастықты нығайтады. Теңдестер тобының біртұтастығы топтық байланыс, топтық келісім және көзқарас пен мінез-құлық жағынан топқа сай болу сияқты факторлармен анықталады және сақталады. Теңдестер тобының мүшелері бір-бірімен байланысып, оларды топ ретінде анықтайтын мәселелерде келісімге келгенде, нормативтік кодекс пайда болады. Бұл нормативтік кодекс топтық мінез-құлық пен киім кию мәселелерінде қатаң болуы мүмкін. Жеке тұлғаның дамуында жеке басты қалыптастыру процесі маңызды рөл атқарады. Эрик Эриксон жеке басты қалыптастырудың маңыздылығын баса көрсетті және өзінің санасын дамыту үшін атқарылатын қадамдарды түсіндірді. Ол бұл процестің адам өмірі бойы жүретініне сенді. Жастар арасындағы өзара әрекеттесулер жасөспірімдерге зор әсер етеді, олардың эмпатияны, дау-дамайды шешуді және қарым-қатынас дағдыларын дамытуына көмектеседі, сонымен қатар бұл қарым-қатынастар дене бейнесін қалыптастыру мен қанағаттану сезімін тудыруда маңызды рөл атқарады.

Жақсылық қысымы

Құрдастардың әсері деген термин көбінесе адамның өз мінез-құлқын құрдастарына ұқсату үшін түсінікті немесе түсініксіз қысым сезінетін жағдайларды сипаттау үшін қолданылады. Темекі шегу және жасөспірімдерге арналмаған алкогольді ішу – ең белгілі мысалдардың екеуі. Бұл терминнің көбінесе теріс мағыналары болғанымен, құрдастардың әсерін оң жаққа да қолдануға болады, мысалы, басқа құрдастарды оқуға немесе жоғарыда аталған сияқты іс-әрекеттерден аулақ болуға ынталандыруға болады. Құрдастардың әсері тек бір жас тобына ғана тән емес, бірақ көбінесе жасөспірім кезеңінде ең күшті болады. Жасөспірімдік – тәжірибе жасаумен сипатталатын кезең, және жасөспірімдер әдетте көп уақытын әлеуметтік ортада құрдастарымен өткізеді. Жастар бір-бірін белгілі бір сенімдерге немесе мінез-құлыққа көндіруге тырысады, және зерттеулер көрсеткендей, ұлдар қыздарға қарағанда оған көбірек бой ұсынады. Құрдастардың әсерінің салдарына жақсырақ түсіну үшін көптеген зерттеулер жүргізілді, және бұл зерттеулер ата-аналарға өз балаларының мінез-құлқын және олардың құрдастарынан туындаған қиындықтарды түсінуге көмектеседі. Құрдастардың әсері жеке тұлғаларға қалай әсер ететінін білу, оның теріс салдарларын азайтуға жасалған қадам болып табылады.

Болашақтағы проблемалар

Жастар арасындағы қарым-қатынастың табысты болуы кейінгі психологиялық дамумен және академиялық жетістіктермен байланысты. Сондықтан, егер адамда табысты жас әріптестермен қарым-қатынас болмаса, бұл дамудағы кешігуге және академиялық үлгерімнің нашарлауына, тіпті жоғары мектепті бітіруде де қиындықтарға алып келуі мүмкін. Жақсы жас әріптестермен қарым-қатынасы жоқ балалар есейген кезде жұмыс және отбасылық өмірде де мәселелерге тап болуы ықтимал.

Агрессия және әлеуметтік мінез-құлық

Әлеуметтік мінез-құлықты әлеуметтік топтар қолдай немесе кері қайтара алады, және бірнеше зерттеулер агрессия мен мейірімділік (просоциалдық) құрбыларының ықпалына бейім екенін көрсетті. 2011 жылы жасалған бойлық зерттеу осы екі мінез-құлыққа бағытталды. Жасөспірімдердің бір тобы бір жыл бойы қадағаланды, нәтижелер көрсеткендей, агрессивті топқа қосылған жасөспірімдердің агрессия деңгейі арту мүмкіндігі жоғары болды. Сондай-ақ, жасөспірімдер өздерінің болған тобының тұрақты мінез-құлқына ұқсас мейірімділік (просоциалдық) мінез-құлықтарын көрсетуге бейімді. Жасөспірімдердің құрбылық ортасы олардың ересек адамға айналуына әсер етеді, ал оң мінез-құлықтың жетіспеуі болашақта салдарларға әкелуі мүмкін.

Жыныстық қатынас

Жасөспірім шақ физиологиялық өзгерістермен, жаңа сезімдермен және жыныстық құштарлықпен сипатталады, сондай-ақ жасөспірімдердің жыныстық қатынасқа түсу ықтималдығы жоғары. 2012 жылы жүргізілген, он үш жылға созылған зерттеуде жасөспірімдер тобы бақыланды. Өздерін бағалау, достарының пікірлері, мұғалімдердің және кеңесшілердің бағалары, сондай-ақ ата-аналардың мәліметтері жиналды. Нәтижелер, жаман әсер ететін дос топтары мен ерте жаста жыныстық қатынас арасындағы байланысты көрсетті. Көптеген жасөспірімдер жас кезінде жыныстық қатынасқа түсу себебінің арасында дос қысымы немесе серіктестің талабы бар екенін айтты. Ерте жаста жыныстық қатынас салдары қатты алаңдау тудырады. Жүктілік және жұқпалы аурулар – бұл оның салдарының бір бөлігі ғана.

Істен шығару

Теңдестердің басымдығы бар жағдайларда функционалдық әртүрлілік шеттеуге және қанағаттандырмауға алып келуі мүмкін. Әлеуметтік жағынан шеттетілген балалардың құрдастарымен қарым-қатынасы толыққанды болмауы, өздеріне сенімсіздік сезімі және жетістікке ұмтылудың жоқтығы байқалуы мүмкін, бұл олардың өмірінің әлеуметтік және оқулық жақтарына, психикалық денсаулығына және жалпы әл-ауқатына әсер етеді. Мүгедек адамдар құрдастарымен қарым-қатынаста қиындықтарға тап болады, оның ішінде эмоцияларды тану, дау-жанжалды шешу және түсінік қалыптастыру сияқты әлеуметтік дағдылардың жетіспеушілігі бар.

Гевиннің кабинеті

Бір қималы, өзара байланысты зерттеуде төрт түрлі даму кезеңі қарастырылды: жасөспірімдікке дейінгі кезең (5 және 6-сыныптар), ерте жасөспірімдік (7 және 8-сыныптар), орта жасөспірімдік (9 және 10-сыныптар) және кеш жасөспірімдік (11 және 12-сыныптар). Жасөспірімдер сауалнама толтырған кезде, өзіндік бағалау шаралары қолданылды. Біріншіден, студенттер танымал топқа кірудің маңыздылығын бағалады. Содан кейін оң және теріс мінез-құлықтар бағаланды. Сондай-ақ, оқушылардың өз топтарындағы басқалардың оларға бағытталған теріс мінез-құлықтарына қаншалықты алаңдағаны бағаланды. Топтың құрылымдық ерекшеліктері де зерттелді, оның ішінде: топтық басшылық немесе мәртебелік иерархия, топтың ашықтығы және топтық үйлесімділік. Жастар өскен сайын өз нәсіліне деген бейімділік күшейеді. Латын және еуропалық жастарға мектепте кіммен бірге уақыт өткізуді артық көретінін сұрағанда, олар өз нәсілінен болған құрдастарын, басқа нәсілден болған құрдастарынан артық таңдады. Бұл әсіресе көпшілік және азшылық нақты анықталған сыныптар мен мектептерде кең таралған. Гомофилияның артықшылықтары болғанымен, өз нәсіліне деген бейімділік басқа нәсілден болғандарды қабылдамауға әкелуі мүмкін, бұл екі топқа да, әсіресе қыздарға стресс тудыруы мүмкін.

Ұлтаралық әріптестер тобы

Растық топтардың тең үлестестігі бар сыныптар мен мектептерде, құрбы-құрдастар арасында әлеуметтену деңгейі жоғары болуы мүмкін. Әртүрлі растағы құрбы-құрдастар тобы өте пайдалы, ол нәсілшілдікке қарсы көзқарасты төмендетіп, жақсылыққа ұмтылатын мінез-құлықты арттырады. Басқа растағы досы бар жастардың әлеуметтік статусы жоғарылайды және олар әлеуметтік тұрғыдан қанағаттанатыны дәлелденген. Әртүрлі құрбы-құрдастар тобы жастардың қорланған сезімін де азайтады.

Мүгедектер мен теңдестер тобы

Мүгеделіктері бар жасөсперімдер арасындағы қарым-қатынасты жақсартудың тиімді тәсілі, қолдаудың жеке және әлеуметтік жақтарын қамтитын, түсіністікті нығайтатын кешенді стратегияны қажет етеді. Бұл үшін мүгеделік туралы ақпарат пен ресурстарды әріптестеріне және мектептерге жеткізу, достарымен мағыналы әлеуметтік шараларды ұйымдастыру, сондай-ақ эмоционалдық қолдау көрсету қажет болуы мүмкін.