Құдайларға немесе рухтарға құйылатын құрбандық

Кіріспе

Құдайға немесе рухқа сусын шашудың мәдени түрі – Сиерра-Леонелік Refugee All Stars тобының альбомы.

Сусын шашу – құдайға, рухқа немесе қайтыс болғандарды еске алу үшін сұйықтықты құю рәсімі. Бұл рәсім көне діндерде кең таралған және бүгінгі күнге дейін түрлі мәдениеттерде сақталып келеді. Сусын шашуға шарап, басқа да алкогольдік сусындар, зәйтүн майы, бал, ал Үндістанда – гхи сияқты түрлі заттар қолданылады. Ритуалда қолданылатын ыдыстар, оның ішінде патера, көбінесе оларды күнделікті ыдыстардан ерекшелейтін ерекше формаға ие болған. Сусынды діни маңызы бар жерлерге, мысалы, құрбандық шалатын жерге немесе тікелей жерге құюға болады. Шығыс Азияда ағын суға күріш шашу – кармадан және жаман энергиядан құтылудың символы.

Этимология

"Libation" ағылшын сөзі латын тіліндегі libatio сөзінен шыққан, ол құю амалы, ал libare етістігі "дәм тату, ішу; құю, libation жасау" мағынасын білдіреді (индоевропалық түбір, "құю, libation жасау"). Libation алғаш рет Жоғарғы Ніл аймағында пайда болып, Африканың басқа өңірлеріне және әлемге тараған деген болжам бар. Аи Квей Арманың сөзімен айтқанда, "[о]сы аңыз Африка құрлығының барлық жерінде кездесетін, құдайларды және ата-бабаларды ынаятқа алу салтының пайда болуын түсіндіреді: алкоголь немесе басқа да сусынды құйып, оларды сыйлау". Озириске арналған сүт құю Филадан басталып, оңтүстікке қарай Мероеге тараған болуы мүмкін. Сонымен қатар, керісінше жағдай да болуы мүмкін; нубиялықтар бұрыннан сүт құюды білгендіктен, олар оны Филаға әкелген болуы мүмкін.

Ежелгі Грекия

Су тарту (σπονδή, spondḗ) ежелгі грек дінінің орталық және маңызды аспектісі болды, сонымен қатар діни практиканың ең қарапайым және кең таралған түрлерінің бірі. Бұл ежелгі Грекиядағы құдайға сыйынбастың негізгі белгісі саналатын діни амал, оның тамыры қола дәуіріне, тіпті тарихқа дейінгі Грекияға дейін жетеді. Су тарту күнделікті өмірдің бір бөлігі болды, сондай-ақ ізгі ниетті адамдар оны таңертең және кешке, сондай-ақ тамақ ішер алдында орындауға құштар болды. Су тарту көбінесе шарап пен судың қоспасынан тұратын, бірақ таза шарап, бал, май, су немесе сүттен де жасалуы мүмкін еді. Су тартудың дәстүрлі түрі – қолға ұстап тұрған құмырадан немесе тостағаннан шарап құю рәсімі (σπονδή). Көбінесе оинохоэден (шарап құмырасы) шарапты осы мақсатқа арналған, терең емес фиалеге (тостаған) құйылды. Фиаледен шарап құйылғаннан кейін, оинохоэде қалған шарапты тойлаушы ішіп алатын. Шарап ішу кезінде міндетті түрде су тарту жасалатын, бұл Гомер эпостарында да көрсетілген. Симпозиумның (ішімдік той) әдеп-нормалары бойынша, алғашқы кратер (үлкен тостаған) шарапты ұсынғанда, Зевске және Олимп құдайларына су тарту жасау қажет болды. Батырлар екінші кратерден су тартуын алды, ал Зевс Телейостан (Ζεύς Τέλειος, "Аяқтаушы Зевс") үшінші кратерден су тарту жасалды, ол соңғысы болуға тиіс еді. Басқа нұсқа бойынша, бірінші кратерден Агафос Даймонға (Жақсы Рухқа), ал үшінші кратерден Гермесқа су тарту ұсынылатын. Симпозиумға қатысушылар өздері таңдаған құдайға дұға етіп, су тарту жасауға да құқылы болды. Су тарту көбінесе дұғамен бірге орындалған. Гректер дұға оқығанда, қолдарын көтеріп тұратын немесе оң қолын созып, фиалені ұстап тұрып, су тарту рәсімін жасаған. Жануарды құрбандыққа шалғанда, шарап құрбандыққа арналған малға, содан кейін күл мен отқа құйылатын. Бұл көрініс грек өнерінде жиі бейнеленген, онда құрбандық шалушылар немесе құдайлардың өзі фиалені ұстап тұрғандары көрсетілген. Грек тіліндегі spéndō (σπένδω) етістігі "су тарту құю", сондай-ақ "келісім жасау" мағынасын білдіреді. Сондай-ақ, spondḗ (көпше түрі spondaí) сөзі "су тарту" деген мағынаны білдіреді. Ортаңғы дауыста бұл етістік "келісімге келу" мағынасын білдіреді, себебі құдайлар әрекеттің кепілдігі ретінде шақырылады. Қанды құрбандық соғысты бастау үшін жасалса, spondaí жаушылықты аяқтауды білдіреді, сондықтан оны "бітім шарты, келісім" мағынасында қолдану жиі кездеседі. "Біз, полис, су тарту жасадық" деген формула бейбітшілік туралы жарияланым немесе "Құдайдың бітімгершілігі" болды, ол Панэллиндік ойындарда, Олимпиада ойындарында немесе Элевсин құпияларының мерекелерінде қала-мемлекеттер жиналған кезде де сақталды: мұндай су тарту "қансыз, жұмсақ, қайтарылмайтын және соңғы" болып есептелді. Жерге құйылған су тарту өлгендер мен жер асты құдайларына арналған. "Одиссеядағы өлілер кітабында" Одиссей құрбандық шалу үшін шұңқыр қазып, оның айналасына бал, шарап және су құяды. Су тартудың choē (χεῦμα, cheuma, "құйылған"; ИЕ тілінен) деп аталатын түрі үшін, өлгендерді қабірлерінде күту рәсімдерінде сүт пен бал қосылған. "Су тартушылар" – Аэскхилдің Орест трилогиясының орталық трагедиясының ағылшынша атауы, ол Электраның қайтыс болған әкесі Агамнемнонның қабіріне әкелген құрбандықтарына сілтеме жасайды. Софокл грек әдебиетіндегі су тартудың ең егжей-тегжейлі сипаттамаларын "Колондағы Эдип" пьесасында келтіреді, ол Евменидтер тоғайында тәуба ету үшін орындалады: Бірінші, жаңадан ағып жатқан бұлақтан су әкелінеді; киелі орында тұрған қазан жүнмен әшекейленеді және су мен балға толы; шығысқа қарап, құрбандық шалушы ыдыстарды батысқа бұрады; ол қолында ұстап тұрған зәйтүн бұтақтарын жерге, су сіңген жерге шашып тастайды; және үнсіз дұға оқып, артына қарамай кетеді. Александриялық Герон екі мүсіннің тостағандарынан май құю үшін құрбандық тастағының отын пайдалану арқылы процесті автоматтандыру механизмін сипаттады.

Libation (σπονδή , spondȇ, ) was a central and vital aspect of ancient Greek religion, and one of the simplest and most common forms of religious practice. It is one of the basic religious acts that define piety in ancient Greece, dating back to the Bronze Age and even prehistoric Greece. Libations were a part of daily life, and the pious might perform them every day in the morning and evening, as well as to begin meals. A libation most often consisted of mixed wine and water, but could also be unmixed wine, honey, oil, water, or milk. The typical form of libation, spondȇ, is the ritualized pouring of wine from a jug or bowl held in the hand. The most common ritual was to pour the liquid from an oinochoē (wine jug) into a phiale, a shallow bowl designed for the purpose. After wine was poured from the phiale, the remainder of the oinochoē's contents was drunk by the celebrant. A libation is poured any time wine is to be drunk, a practice that is recorded as early as the Homeric epics. The etiquette of the symposium required that when the first bowl (krater) of wine was served, a libation was made to Zeus and the Olympian gods. Heroes received a libation from the second krater served, and Zeús Téleios (Ζεύς Tέλειος, lit. "Zeus who Finishes") from the third, which was supposed to be the last. An alternative was to offer a libation from the first bowl to the Agathos Daimon and from the third bowl to Hermes. An individual at the symposium could also make an invocation of and libation to a god of his choice. Libation generally accompanied prayer. The Greeks stood when they prayed, either with their arms uplifted, or in the act of libation with the right arm extended to hold the phiale. In conducting animal sacrifice, wine is poured onto the offering as part of its ritual slaughter and preparation, and then afterwards onto the ash and flames. This scene is commonly depicted in Greek art, which also often shows sacrificers or the gods themselves holding the phiale. The Greek verb spéndō (σπένδω), "pour a libation", also "conclude a pact", derives from the Indo European root , "make an offering, perform a rite, engage oneself by a ritual act". The noun is spondȇ (plural spondaí), "libation." In the middle voice, the verb means "enter into an agreement", in the sense that the gods are called to guarantee an action. Blood sacrifice was performed to begin a war; spondaí marked the conclusion of hostilities, and is often thus used in the sense of "armistice, treaty." The formula "We the polis have made libation" was a declaration of peace or the "Truce of God", which was observed also when the various city states came together for the Panhellenic Games, the Olympic Games, or the festivals of the Eleusinian Mysteries: this form of libation is "bloodless, gentle, irrevocable, and final". Libations poured onto the earth are meant for the dead and for the chthonic gods. In the Book of the Dead in the Odyssey, Odysseus digs an offering pit around which he pours in order honey, wine, and water. For the form of libation called choē (χεῦμα, cheuma, "that which is poured"; from IE ), In rituals of caring for the dead at their tombs, libations would include milk and honey. The Libation Bearers is the English title of the center tragedy from the Orestes Trilogy of Aeschylus, in reference to the offerings Electra brings to the tomb of her dead father Agamemnon. Sophocles gives one of the most detailed descriptions of libation in Greek literature in Oedipus at Colonus, performed as atonement in the grove of the Eumenides:

First, water is fetched from a freshly flowing spring; cauldrons which stand in the sanctuary are garlanded with wool and filled with water and honey; turning towards the east, the sacrificer tips the vessels towards the west; the olive branches which he has been holding in his hand he now strews on the ground at the place where the earth has drunk in the libation; and with a silent prayer he departs, not looking back. Hero of Alexandria described a mechanism for automating the process by using altar fires to force oil from the cups of two statues.

Ежелгі Рим

Ежелгі Рим дінінде либация – сұйық құрбандық түріндегі діни амал, көбінесе арақатылмаған шарап және хош иісті май. Римдік құдай Либер Патер («Ата Либер»), кейін грек Дионис немесе Бакхуспен теңестірілді, либаминаның, яғни «либациялардың» және либаның, балға малынған құрбандық торттарының құдайы болды. Римдік өнерде либацияны менсада (құрбандық дастарқаны) немесе үш аяқты тұғыр үстінде орындағанда көрсетеді. Бұл құрбандықтың ең қарапайым түрі еді және өздігінен жеткілікті құрбандық бола алатын. Жануар құрбандығына кіріспе рәсімі (праефатио) өртеу тастағына құрылған хош иісті заттар мен шарап құюды қамтыды. Императорлар мен құдайлар, әсіресе монеталарда, либация құйып жатқандары бейнеленеді. Либация көріністері көбінесе пиетас, діни парыз немесе құрметті білдіреді. Либация римдік жерлеу рәсімінің бір бөлігі болды және қарапайым жерлеулердегі жалғыз құрбандық болуы мүмкін еді. Өлгендерге күтім жасау рәсімдерінде (Parentalia және Caristia қараңыз) либациялар құйылды, ал кейбір қабірлерге жер астындағы өлгендерге құрбандықтар жіберуге арналған құбырлар орнатылды. Сүт Римде либация ретінде сирек болды, бірақ оны бірнеше құдайларға, әсіресе көне табиғаты бар немесе олар үшін табиғи толықтыру болған құдайларға ұсынылды, мысалы, ана сүтінің ағылуын ынталандыратын туу және бала тәрбиесінің құдайы Румина және бесік қамқоршысы Кунина. Бұл құрбандық «адал» Меркурий, яғни Меркурий Собриусқа да ұсынылды, оның культі Рим Африкасында жақсы белгілі және Африкалық қауым тарапынан Рим қаласына әкелген болуы мүмкін.

Ертедегі христиандық

Либация христиан дінінде кездеседі және Жаңа Өсиетте айтылады, Иса мен басқа да Киелі кітаптағы тұлғалардың дәстүрі ретінде көрінеді. Осылайша, кешкі ас ішкеннен кейін ол тостақанды алып, былай деді: «Бұл тостақан – сендер үшін төгілген қаныммен орнатылған Жаңа Өсиет». – Лұқа 22:20

Лұқадағы бұл сөздер либацияны Жаңа Өсиет ретінде, Исаның қанын өлімде құрбан ету ретінде көрсетеді. Бірақ сендердің иманмен келген құрбандықтарыңа менің қаным құрбандық ретінде төгілсе де, мен қуанып, сендердің бәріңмен бірге шаттанамын. – Филиппіліктерге 2:17 Либация әдетте бейбітшілік рухында жасалатын, грек тіліндегі либация термині σπονδή (spondḗ) «бейбітшілік шарты» деген мағынаны білдіретін.

Африка

Сусын құю ежелгі Мысыр қоғамының бір бөлігі болды, ол түрлі құдайларды, қасиетті бабаларды, қазіргіде бар және тірі, бірақ физикалық жағынан қатыспайтын адамдарды, сондай-ақ табиғатты құрметтеу және оларды қуанту мақсатымен жасалатын шара болды. Жесірлер үшін күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі екінші күні оның қабіріне сүт құю салты да болған.

Америка

Оңтүстік Американың Анд тауларындағы кечуа және аймара мәдениеттерінде Пачамама, яғни Жер-Анаға құрбандық ретінде ішімдіктің аз мөлшерін жерге құю кең таралған. Бұл әсіресе осы аймаққа тән шырын – чича ішкен кезде жиі кездеседі. Бұл дәстүрлі құйым рәсімі шалла деп аталады және көбінесе тамақтан бұрын және тойларда орындалады. XVI ғасырдың жазушысы Бернардино де Сахагун ацтектердің октли ішумен байланысты ғұрыптарын былай сипаттаған:
Құйым осылай жасалған: октли ішіп болғанда, жаңа октлидің дәмін татқанда, немесе біреу жаңа октли жасағанда, ол адамдарды шақыратын. Ол оны ошақтың алдына ыдысқа қойып, ішуге арналған кішкентай кеселермен бірге қояр еді. Біреу ішуге рұқсат бермес бұрын, ол бір кесемен октли алып, ошақтың алдына төгіп, содан кейін төрт бағытқа құяр еді. Осыдан кейін барлығы оны ішер еді.

Индуизм

Индуизмде су шашу рәсімі Тарпанның бір бөлігі болып табылады және индуистік күнтізбедегі Бхадрапада айынан (қыркүйек-қазан) кейін Питру Пакша (ата-аналар еске алу күндері) кезінде де орындалады. Үндістан мен Непалда Шива құдайына (сондай-ақ Вишну және басқа да қасиеттілерге) көптеген храмдарда барып келгенде, және ерекше жағдайларда су, сүт, йогурт, май, бал және қантпен абхишек жасалады.

Қытай

Қытай дәстүрінде күріш шарабы немесе шай, құдайларға құрбандық ретінде және қайтыс болғандарды құрметтеу үшін екі қолмен оңнан солға қарай көлденеңнен алтардың немесе қабір тасының алдына құйылады. Құрбандық әдетте, шарап құйылар алдында біраз уақыт алтарда қалдырылады. Құдайларды құрметтеуге арналған күрделі рәсімдерде шарап құю қағаздан жасалған құрбандықтардың үстінен жасалса, ал қайтыс болғандар үшін шарап тек жерге құйылады.

Жапония

Синтоизм дінінде құрбандық шалу рәсімі және осы рәсімге арналған сусын Мики (神酒) деп аталады, яғни "Құдайлардың нәркісі". Синтоизм ғибадатханасындағы рәсімдерде әдетте саке қолданылады, бірақ үй ғибадатханасында оны әр таңертең ауыстырылатын таза суға алмастыруға болады. Ол әдеміленбеген ақ фарфор немесе металл тостақанда ұсынылады. Айнұлар арасында құрбандық шалу икупасуй арқылы жасалады – бұл оюлы ағаш құрал, оның "тілі" бар, яғни нәркіз немесе саке тамшылап құрметті нысанға тамшытылатын ұшы.

Сібір шаманизмі

Сібір халықтарының шаманизмі шаманизмге тән әртүрліліктің жоғары деңгейін көрсетеді. Алтай таулары маңындағы бірнеше халықтың арасында шаманның жаңа барабаны арнайы рәсімнен өтуі тиіс. Бұл "барабанды жандандыру" деп есептеледі: барабан үшін ағашын және терісін берген ағаш пен бұғы өздерінің өмірін баяндайды және шаманға оған қызмет ететініне уәде береді. Рәсімнің өзі құйымдау рәсімі болып табылады: барабанның терісі мен ағашына сыра құйылады, содан кейін бұл материалдар "жанға келіп", ағаш пен бұғының атынан шаманның дауысымен сөйлейді. Тубалардың арасында шаман жануардың даусын ғана емес, оның мінез-құлқын да қайталайды.

Қазіргі заманғы әдет-ғұрыптар

Кубада «para los santos» (қасиеттілер үшін) деп айтып, стақаннан бір-екі тамшы ром құю кең таралған салт. Бразилияда да качаса ішіп, «пара о санто» немесе «пара о сантиньо» деп ұсынылады. Бұл әдет-ғұрыптар Филиппиннің Минданао аймағындағы висайлықтардың дәстүріне ұқсас, онда шишаны ашқаннан кейін ром құйылады, оған «пара са ява» («шайтан үшін») деп қосады. Ресей мен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының кейбір аймақтарында қайтыс болғандардың қабіріне арақ құю дәстүрі бар, бұл дәстүр діни жоралармен байланысты болуы мүмкін. Грузияда, шарап мәдени жағынан маңызды рөл атқаратын жерде, әсіресе Пасха айларында барлық қайтыс болғандарды еске алу үшін қабірлерге шарап құю әдеті бар. Қазіргі Америка Құрама Штаттарында әртүрлі жағдайларда, әдетте жеке ортада достарымен бірге ішімдік ішкен кезде, қайтыс болған адамның құрметіне ішімдік ұсыну практикасы бар. Сондай-ақ, ішімдік ішуден бұрын сыра құю дәстүрі де бар, бұл әсіресе афроамерикандық рэперлермен байланысты. Бұл қайтыс болған достарына «құрмет көрсету» немесе «бір стақан құйып беру» деп аталады. Бұл практика «Boyz n the Hood» сияқты фильмдерде көрсетілген, ал DRS-тің 1993 жылғы «Gangsta Lean (This Is For My Homies)» («Мен естелігіңізге 40-ымды құйып беремін») және 2Pac-тің 1994 жылғы «Pour Out a Little Liquor» сияқты әндерде де айтылған. Дүние жүзіндегі осындай салттардағыдай, құю рәсіміне түрлі символдық сөздер ілеседі. Раббилік иудаизмде, Пасха кешінде шарап стаканынан бірнеше тамшыны құйып жіберу немесе саусақтың ұшымен стақанға малып алу дәстүрі бар. Бұл әрекет әрбір апат үшін 10 немесе 16 тамшыдан тұрады: он апат үшін он тамшы, үш тамшы «Қан, от және түтін бағаналары» үшін, және үш тамшы «Детзах, Адаш, Б’ахав» үшін. Түсіндірмелер әртүрлі, бірақ ең көп таралғаны – еврей халқының азаттығына қол жеткізу үшін көптеген египеттіктердің қасірет көргеніне және қайтыс болғанына өкініш білдіру, сондай-ақ «дұшпанның құлдырауына қуанбау» қағидасын сақтау. Дегенмен, бұл түсінік рабби Йермияху Лёвтің атасының 18-шы ғасырдың соңында немесе 19-шы ғасырдың басында жасаған заманауи интерпретациясы, бірақ оның алдында Санхедрин 39б:5-те де кездеседі.

In Cuba, a widespread custom is to spill a drop or two of rum from one's glass while saying "para los santos" (‘for the Saints’). An identical practice is found in Brazil when cachaça is drunk, with the drops being offered "para o santo" or "para o santinho". These customs are similar to the practice among Visayans of Mindanao, the Philippines, where rum is spilled upon opening of the bottle, accompanied by "para sa yawa" ('for the Devil'). In Russia and some parts of the Commonwealth of Independent States, there is a tradition of pouring vodka onto a grave, an act possibly connected with dziady custom. In Georgia, where wine plays a more culturally significant role, it is common to pour a glass of wine on graves, especially around Easter in commemoration of all deceased. In the contemporary United States, libations are occasionally offered in the name of a deceased person on various occasions, usually when drinking socially among friends in a private setting. There is also a tradition of pouring libations of malt liquor before drinking, which is particularly associated with African American rappers. This is referred to as "tipping" to one's deceased friends, or "pouring one out". This practice has been recorded in film, such as Boyz n the Hood, and referenced in various songs, such as the 1993 "Gangsta Lean (This Is For My Homies)" by DRS ("I tip my 40 to your memory") and the 1994 "Pour Out a Little Liquor" by 2Pac. As with similar practices worldwide, various symbolic sayings accompany the pouring. In Rabbinic Judaism, drops of wine are taken from one's glass at the Passover Seder by pouring them out or dipping one's finger into the glass, either 10 for each plague, or 16; ten for the ten plagues, three for "Blood, Fire and Columns of Smoke", and three for "Detzach, Adash, B’achav". Explanations vary, but the common one is regret that the freeing of the Jewish people came at the cost of many Egyptians suffering and dying, and out of respect to "not rejoice the downfall of an enemy". However, this is a more modern interpretation originally created by Rabbi Yirmiyahu Löw's grandfather, sometime in the late 18th or early 19th century, though with precedent from Sanhendrin 39b:5.