Кіріспе
Құс түрі. Сары басты түнгі балықшы (Nyctanassa violacea) – Nyctanassa туысына жататын түнгі балықшының екі түрінің бірі. Қара басты түнгі балықшыдан айырмашылығы, сары басты түнгі балықшы тек Америка құрлыстарында ғана кездеседі. Француз тілінде bihoreau violacé, ал кейбір испан тілінде сөйлейтін елдерде pedrete corona clara немесе yaboa común деп аталады.
The yellow crowned night heron (Nyctanassa violacea), is one of two species of night heron in genus Nyctanassa. Unlike the black crowned night heron, which has a worldwide distribution, the yellow crowned is restricted to the Americas. It is known as the bihoreau violacé in French and the pedrete corona clara or yaboa común in some Spanish speaking countries.
Жалпы пішіні
Сары тажы бар түнгі балықшы – едәуір денелі су құсы, ұзындығы – 61-68 см, әйелдері еркектерден сәл кішірек. Сары тажы бар түнгі балықшының қанаттарының ұзындығы 110-120 см. Жұмылғанда жіңішке, созылғанда мойны үлкен басын (денесіне қарағанда) ашып көрсетеді, және ол үлкен әрі ауыр мүңкісіне ие.
Түстер
Денесі мен арқасы жылтыраған күлгін-сұр түсті, қанаттарында қара қабықтанған өрнек бар. Ұзын аяқтары сары түсті, көбейтілу кезінде коралл, қызғылт немесе қызыл түске айналады. Сарытұмсықты түнгі балықшының ең ерекше бөлігі – басы: қара және жылтыр, жаны ақ, ал басынан басталып, көздерінің арасынан және басының арт жағына дейін созылатын ақшыл сары түсті шоқысы, осы құсқа оның атауын берген. Мұндай түстер бетін көлденең қара-ақ-қара-ақ жолақты етіп көрсетеді. Көбейтілу маусымында шоқының арт жағынан ұзын, жұқа, ақ қауырсындар өседі. Саңырауқұлақтың қара түсті, қалың, көздерінің астында терең орналасқан, қара қызыл немесе қызыл түсті болады.
Ұшу
Барлық тұғыр сияқты, сары басқан түнгі тұғыры да ұзын, баяу және мақсатты қанат соғумен ұшады. Оны су үстінде қанаттарын жайып, аяқтарын құйрығының астынан түзу созып ұшуда көруге болады, қара басқан түнгі тұғырынан айырмашылығы, оның аяқтары ұшқанда жақсы көрінбейді.
Жасөспірімдер мен жетілмегендер
Сары тажды түнгі балықтар ересек құсқа толыққанды физикалық келбетке ие болуы үшін шамамен үш жыл уақыт керек. Оған дейін жас құстарда қоңыр дене, жалпы сұрғылт бас, түссіз түстер және қауырсындарында дақтар мен жолақтар сияқты жетілмегендіктің белгілері байқалады. Ересектерін ажырату оңай болғанымен, жас сары тажды түнгі балықтар жас қара тажды түнгі балықтарға өте ұқсас болуы мүмкін. Сары тажды жас құстар көбінесе тік тұрады, олардың тұмсықтары ауыр, аяқтары ұзын, ал дақтары мен жолақтары қара тажды құстарға қарағанда жіңішке болады.
Таксономия
Сары тоқылдақ түнгі құйрық – құйрықтар (Ardeidae тұқымдасы), сондай-ақ, шағалалар мен қасқырқұйрықтар (Pelecaniformes қатары) туыс. Түнгі құйрықтар күндізгі құйрықтардан (мысалы, үлкен көк құйрық немесе жасыл құйрық) бөлініп шыққан деп есептеледі. Әр түрлі жіктелімдер бес түршесін мойындайды, бірақ олардың араласу деңгейі және географиялық ареалдарының өзгеруі туралы көп мәлімет жоқ. Олардың дене мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді, ал мүсіктерінің пішіні әртүрлі аймақтардағы шаяндардың өлшеміне байланысты географиялық түрде өзгеріп отырады. Туыс құйрық – Бермуда түнгі құйрығы, ол Бермудаға ендемик болған, бірақ адамдардың отарлауынан кейін жойылып кеткен.
Тіршілік ету ортасы
Сары тақ киген түнгі балықшы шалшық суды мекендеу үшін іздейді: саздықтар, орманды батпақтар және көл жағалаулары құрлықтағы популяциялар үшін, ал жағалаудағы популяциялар үшін бұталар, мангрлер және жартасты жағалаулар. Су жеткілікті болмаған, бірақ үнемі суға толатын жерлерде де кездесе алады. Оның мекендеу ортасы негізгі тағамы құрайтын шабақтармен тығыз байланысты, және ол тұщы, тұзды және ащы суды қабылдай алады. Ұя салу орындары да маңызды фактор. Сары тақ киген түнгі балықшы ұя салу үшін бұталар немесе ағаштарды қажет етеді, бірақ өсімдіктер жоқ жерде (мысалы, жартастарда) жартас тіліктерін де пайдаланады. Қара тақ киген түнгі балықшыдан айырмашылығы, сары тақ киген балықшы адамдарға жақын өмір сүруге қарсы емес және орманды аудандарда, үйлердің шатырларында және жолдарда ұялай алады. Мұндай бірге өмір сүру әрқашан тегіс болмайды және адамдармен қақтығыстарға әкелуі мүмкін. Немесе құрттар (соры құрттары және басқа да су құрттары). Сондай-ақ, ол қосмекенділермен, моллюскалармен (денелілер мен бұршақтармен) қоректенеді. Сары тақ киген түнгі балықшы күндіз де, түндіз де азық іздей алады, бірақ жастарды тамақтандыру үшін түнге бейім. Азық іздеу кезінде басқа балықшы жақындасса, ол өте агрессивті болады, бірақ шамамен он метрлік қашықтықта төзе алады. Ол олжаны көзбен анықтап, оны аңдып немесе қолға түсу үшін күтіп отырады. Қабықша балық аулағанда, балықшы әрқашан күнге қарай тұрады, осылайша оның көлеңкесі қабықшаның кіреберісіне түспейді, себебі бұл қабықшаны ескертеді. Ол денесін иіп, басын артқа тартып, ақырын олжаға қарай жүріп, содан кейін тоқталып, күтіп, қайтадан ақырын жүріп, күмәнсіз шабақтарға жақындап барады. Кейде оны жай суларда олжаны қуғанда көруге болады, бірақ терең суға ілеспейді. Жақын келгенде, ол өзінің тұмсығымен шабуылдайды. Кішкентай олжаны толығымен жұтады, ал үлкен олжаны (мысалы, үлкен қабықшаны) алдымен денесін, содан кейін аяқтарын жеп, немесе денесінен тікелей тесіп, бөлшектеуге тырысады. Ол қабықшаларды, моллюскаларды немесе балықтарды да судан алып, қашып кетуіне жол бермейді. Қабықша сияқты қорытылмайтын материалдар түйіндей шығарылады, және азық іздеу және ұялау аймақтарында қабықшалар мен түйіндердің шашырап жатуы жиі кездеседі.
The yellow crowned night heron may forage any time of the day and night, although it prefers the night to feed the young. It becomes very aggressive if another individual approaches when foraging, but will tolerate a safe distance of about ten meters. It selects prey visually, either stalking it or standing and waiting for it to come within reach. When hunting crayfish, the heron stands at the entrance of the burrow, always facing the sun so its shadow is not cast over the entrance of the burrow, which would alert the crawfish. It can also choose an alternate pattern of walking slowly towards prey with its body bent and its head retracted, then standing and waiting before walking slowly again, sneaking up effectively on unsuspecting crabs. Sometimes it can be seen running in shallow water after a prey, but it will not follow one in deep water. Once close enough, it lunges with its bill. Small prey are swallowed whole while larger prey (for example, a large crab), it will try to dismember in order to eat the body first and the legs last, or to jab it straight through the body. It will also carry crabs, molluscs or fish away from the water to prevent them from escaping. Any indigestible material, such as crab shells, is ejected in a pellet, and it is quite common to find shells and pellets scattered around foraging and nesting areas.
Сүйісу және ұя жасау
Оның өмірінің басқа да көптеген аспектілері сияқты, сары тәжді түнгі құстың көбейту маусымы көктемде шабақтардың пайда болуына тікелей байланысты; ал шабақтардың өмірлік циклі температураға тәуелді. Сондықтан, сары тәжді түнгі құстың көбейту маусымы географиялық орналасуына қарай өзгереді, әдетте наурыз және мамыр аралығында болады. Кейбір тропикалық аймақтарда жыл бойы көбейе алады. Сары тәжді түнгі құстың жұп құрып, қанша уақыт бірге болатыны әлі толық анықталған жоқ. Кейбір құстар көбейту орындарына бұрыннан жұп болып келеді, яғни көшіп келе жатқанда жұптасқан, немесе бұл жұппен біраз уақыттан бері бірге болып келген. Ал енді біреулері көбейту орындарына жеткен соң жұп құрады немесе ескі жұптарын жаңартады. Көбейту орындары су жағасында орналасады және көптеген су құстарына тән ірі колониялардан айырмашылығы, көбейетін құстардың шағын, бірақ тығыз топтамаларын қабылдайды. Колониялар көбінесе бір-екі ұя салып басталады, содан кейін жылдар бойы өсіп, 20 жылдан астам сақталуы мүмкін. Көбейту орынына келгеннен кейін 9-10 күннен соң жұп ұя салады. Әдетте, аталық қолайлы жерді таңдап, аналық үшін ұя салуды бастайды. Бірақ, екеуі де ұя салар жерді бірге шешеді, кейде бірнеше ұя салып барып, сосын біреуін таңдайды. Бастапқыда аталық ұя салуға қажетті материалдарды (бұтақтар, талдар және т.б.) әкеледі, кейін екеуі де ұя салу жұмысын бірге атқарады. Көбінесе, жақын жердегі салынып жатқан ұядан материал ұрлап алады. Көбейту маусымы бойына ұяларын жөндеп отырады. Ұя салуға ағаштар мен бұталар қолайлы, құстар әдетте ағаш бағанасынан алыс, биік бұтақтарда ұя салады. Бір жұп бір ұяны жылдар бойы пайдалана береді, әр маусымда оны кеңейтеді; алғашқы ұя көбінесе жұмыртқаларды салуға ғана жеткілікті болады. Ұя салу – табысты жұптасудың нәтижесі емес, керісінше, жұптасу процесінің белсенді бөлігі болып табылады.
Жас тұқымның ұрықтануы мен дамуы
Сары бас киікті құс әдетте жылына бір рет жұмыртқалайды. Көбейту маусымы тым қалың болмаса, толығымен жоғалған жұмыртқаларын қайта салуға тырысады, бірақ жартылай жоғалғандарын емес. Дикісі, жағдайға, әсіресе температураға қарай, екіден алтыға дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқалары сопақ, тегіс және ақшыл көгілдір түсті болады. Ата-анасы екеуі де бірінші жұмыртқа салынғаннан бастап ұяны күзетуге кіріседі және кезек-кезек оларды жарып шығарады. 24–29 күннен кейін жас қозылар шығады, олар осал және толығымен ата-аналарына тәуелді. Олардың ақ-сұр, қысқа, жұмсақ қауырсындары, кең көк сақинасы және сары мүсіктары бар, ересектерге мүлдем ұқсамайды. Алғашқы екі аптада екеуі де қозыларды жылытады. Осы мерзімнен кейін, олар тек қозыларды күннен, жаңбырдан немесе күшті желден ғана сақтайды. Ата-анасы екеуі де кезек-кезек тамақ іздеп, ұяны күзетіп, қозыларын тамақтандырады. Олар тамақты ұяның ортасына қайта құсып шығарады, әр қозыны жеке тамақтандырмайды. Жас қозылар өз ата-аналарын танымайды және кез келген ересек құс жанында болғанда тамақ сұрауға бейімделеді; ал ересектер өз қозыларын таниды және басқа балаларға шабуылдайды, оларды қуады және тамақтандырудан бас тартады. Ұя қозыларға тым тар болғанда, олар оның жиегіне жақындасады; олар ұядан шыққаннан кейін 36–42 күн өткен соң ұядан кетеді. Олар әлі ұша алмайды, сондықтан ұялардың маңында жүріп, тамақ алу үшін күнделікті отарға оралады, және осылай тағы үш апта жалғасады. Олар алтыншы аптада қысқа ұшуды бастайды және жетінші мен он бірінші апта аралығында тұрақты ұшуға қабілетті болады. Тағы да, бұл жерде шағаланың болуы маңызды: жас шағалалар неғұрлым көп болса, олар ояға оралмайды және тамақ алу үшін ересектерге остіп баймайды. Ересек еместер көбейту маусымы аяқталғанға дейін ересектермен бірге ұялайды, содан кейін олар белгісіз бағыттарға таралады. Олар ересек құсқа айналғанша (екі-үш жылдан кейін) көбейту аймақтарында көрінбейді, ал осы уақыт ішінде олардың экологиясы туралы көп мәлімет жоқ. Бұл құпия сары бас киікті құс туралы зерттеудің маңызды басымдығы болып табылады.
Адаммен қарым-қатынас
Көптеген басқа құстар сияқты, сары тәжді түнгі балықшы да шығыс жылқы энцефаломиелиті (EEE) вирусының (ұйқы ауруы) аралық қожайыны және таратушысы болып табылады. Бұл вирус АҚШ-тың оңтүстік-шығысында кең таралған және жылқылар үшін өлімге себеп болуы мүмкін, ал адамдар үшін де қауіпті. Вирус масалар арқылы беріледі: жұқтырған маса вирусты сары тәжді түнгі балықшыға жеткізеді, ол вирустың әсеріне ұшырамайды, бірақ оны (балықшы вирустың "қоймасы" ретінде белгілі) басқа масалар одан алып, жылқыға немесе адамға жұқтырады. Сары тәжді түнгі балықшылар көші-қон кезінде ұзақ қашықтықтарға ұшып баруына байланысты, олар вирусты үлкен географиялық аймақтарға таратуға және EEE таралуын күшейтуге қабілді. Дегенмен, EEE сирек кездесетін ауру болып табылады, оның белгілерін емдеуге болады және жыл сайын көбінесе бірнеше ғана жағдай тіркеледі.
Қауіптер
Сары тажы бар түнгі құртқа азық үшін нақты бәсекелес жоқ. Ересек құстардың дерлік ешқандай жыртқышы жоқ, бірақ ұялары басқа жануарлар үшін осал. Жұмыртқалары мен жас балапандары американдық қарғалар мен кейбір сүтқоректілерге, мысалы, еншіктерге тартымды тамақ болып табылады. Қарғалар ересек сары тажы бар түнгі құртқаларды ұяларынан қууыға немесе ұяны өздері пайдалану үшін жұмыртқаларын ығыстырып жіберуге бейім. Мұндай жыртқыштықтың әсерінің маңыздылығы географиялық тұрғыдан әртүрлі, Вирджиния штатында бұл ең маңызды мәселе. Адам қызметі де сары тажы бар түнгі құртқаға қауіп төндіреді. Адамдармен бірге тұратын аймақтарда, құстар адам тұрағына тым жақын келген жағдайда, оларды жиі алаңдатып, ұяларынан қуады. Қоныстану орындарының жоғалуы – сары тажы бар түнгі құртқаға төнген тағы бір маңызды қауіп. Сонымен қатар, Американың Луизиана және Багам аралдары сияқты аймақтарында сары тажы бар түнгі құртқаның еті деликатес саналады, бұл нәсілді құстарды заңсыз аулауға алып келеді.
Қорғалу жағдайы және шаралар
Сары таждары бар түнгі құс, әдетте, қауіп төнген түр деп саналмайды, себебі оның популяциясы өте көп, таралған аймағы кең және саны тұрақты. Халықаралық табиғатты қорғау одағында (IUCN) оның статусы – «Төменгі қауіп-қатерлілік деңгейі», яғни түрдің таралған аймағы бойынша ешқандай арнайы қорғау шаралары қажет емес. Дегенмен, бұл статус кейбір нақты географиялық жерлерде өзгереді. Мысалы, Индиана штатында сары таждары бар түнгі құс – жойылу қаупі төнген түр деп саналады, Пенсильвания, Иллинойс және Кентукки штаттарында – қауіпті деп, ал Вирджиния штатында – ерекше қорғауға алынған түр деп жіктеледі. Осыған байланысты, кейбір қорғау шаралары жергілікті деңгейде қолданылады, бірақ сары таждары бар түнгі құстың қорғау шаралары көбінесе ірі жобаларға, әсіресе ылғалды жерлерді қорғауға бағытталған жобаларға енгізіледі. Сары таждары бар түнгі құс 1970 жылдардың соңында Бермуда аралдарына жер крабтарына қарсы биологиялық күресу құралы ретінде әкелінді. Бұл крабтар зиянкестер саналды, себебі гольф алаңдарында шұңқырлар қазып, олардың саны бақылаудан шығып кеткен. Бұрын Бермуда түнгі құсының жойылып кетуінен кейін (1600 жылдары) осы жағдай туды. Сары таждары бар түнгі құстар – мүмкіндікті пайдаланушылар, яғни тамақ іздеуде арнайыланбаған түрлер. Бермуда түнгі құсы сияқты емес, олар жергілікті жер крабтарының популяциясын қырып салған және эндемикалық, құрып кету қаупі төнген Бермуда тасты кесірткелерін жеп қоюы байқалған.
Мәдениетте
2019 жылы сары тәжді түнгі балықшыл Хьюстон қаласының (Техас штаты) ресми құсы деп жарияланды.